آثار مرتبط با شخصیت ها | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: انجیلیکا نویفرت، شرق‌شناس آلمانی (1943)، روش جدیدی در شرق‌شناسی غربی ایجاد کرد که شامل بازگشت به نقد تاریخی و توجه به شرایط اجتماعی‌ای بود که متن قرآنی در آن شکل گرفت، زیرا او معتقد بود این متن منتقل شده تا زمانی که پس‌زمینه تاریخی و اجتماعی آن را نفهمیم، مبهم خواهد ماند. بنابراین لازم بود رابطه بین متن قرآنی و تاریخی که در آن به قدرت دینی دست یافته است شناخته شود؛ در آن صورت متن به یک متن مقدس تبدیل شد و به عنوان یک مرجع مستند شد. همچنین نویفرت توجه داشت تا خوانشی از متن قرآنی ارائه دهد که مطابق با زمینه زمانی انتشار آن باشد، که با رجوع به فقه زبان‌شناسی که زبان را از طریق منابع تاریخی آن بررسی می‌کند، انجام شد. ضمناً، مطالعه قرآن در حالت شفاهی آن افق تازه‌ای برای مطالعه طبیعت گفتمان و مکانیزم دریافت آن باز می‌کند، و پژوهش درباره چگونگی ارائه مدارک و اثبات صحت آنها و برعکس، نحوه اعتراض به آن‌ها را ممکن می‌سازد. از دیدگاه نوایفرت، قرآن شکافی بین غرب و خاورمیانه ایجاد کرد به دلایل زیادی که همه آن‌ها حول پیوند تاریخی قرآن و تورات و همچنین پیوند اجتماعی و قومی می‌چرخد. بنابراین، او سعی می‌کند ماهیت گفتمان قرآنی را از متن نوشته شده بررسی کند و تصویر خود را از زندگی خوشبخت موعود نشان دهد و آن را با دیدگاه تمدن‌های باستانی شرقی مرتبط کند، تا این گفتمان ابزار شکل‌دهنده جریان حیاتی و پخش‌کننده روحیه امید و اتحاد میان پیروانش باشد؛ این یک نوع تفکر شرق‌شناسانه جدید است.

آنجلیکا نویورت[۱] اسلام‌شناس آلمانی در سال ۱۹۴۳ در نیونبرگ[۲] زاده شد. در سال ۱۹۶۵ به ایران آمد تا به عنوان آموزگار در خانواده‌ای فرانسوی خدمت کند. علاقمندی او به زبان و ادبیات فارسی باعث شد تا در این رشته و در دانشگاه تهران ثبت نام کند. گرچه نویورت تنها شش ماه در ایران بود اما در همین مدت توانست زبان فارسی را تا حدود زیادی بیاموزد. پس از بازگشت به آلمان قصد داشت تا مطالعاتش را در حوزه زبان و ادبیات فارسی ادامه دهد اما هیچ دانشگاه و یا موسسه آموزشی مناسبی  در این زمینه نیافت. به ناچار به مطالعات زبان عربی روی آورد و عربی، مطالعات اسلامی، مطالعات و ادبیات سامی و زبان‌شناسی‌ کلاسیک را در گونیگن[۳] آلمان و دانشگاه اورشلیم آموخت و درجه دکتری را در سال ۱۹۷۲ از دانشگاه گونیگن کسب کرد. سپس به دانشگاه مونیخ رفت و درجه دکترای علوم انسانی را نیز بدست آورد. او رساله دکترای خود را ترجمه کتابی عربی از ارسطو درباره فلسفه الهی انتخاب کرد. چرا که برخی نوشته‌های ارسطو به زبان یونانی از بین رفته اما ترجمه آن‌ها به عربی موجود است. این نوشته‌ها توسط فیلسوفی به نام عبداللطیف بغدادی به عربی تفسیر و تلخیص شده بود. وی در آواخر دهه هفتاد مرتبه استادی دانشگاه مونیخ را بدست آورد و رساله استادی خود را درباره ساختار سوره‌های مکی قرآن نوشت. این رساله که مهم‌ترین اثر او نیز محسوب می‌شود نتیجه آموخته‌های قرآنی وی در فلسطین و نزد امام جماعت مسجد الاقصی بود.  معروف ترین استاد وی در مطالعات قرآنی، آنتوان اشپیتالر[۴] در دانشگاه مونیخ بوده است که خود از شاگردان پِرِتْسِل[۵] به شمار می رود. آنجلیکا نویورت به عنوان استاد در دانشگاه‌های زیادی از جمله دانشگاه اردن، دانشگاه مونیخ، دانشگاه بامبرگ[۶] و دانشگاه عین الشمس قاهره تدریس کرده است.  از ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۹  مدیریت موسسه  شرق‌شناسی جامعه آلمان شرقی را در استانبول و بیروت بر عهده داشت. زمینه‌های کاری وی به غیر از تدریس شامل تالیف و برگزاری کنفرانس و سخنرانی است. تالیفات او نخست در حوزه‌ مطالعات قرآنی و تفسیری و سپس ادبیات معاصر عرب بویژه شعر فلسطین است. تحقیقات اخیر نویورت بر روی  ادبیات کلاسیک و مدرن عرب و قرآن دراواخر دوران باستان متمرکز است. در سال ۲۰۰۸ دکترای افتخاری الهیات کاتالویک از طرف دانشگاه بامبرگ به نویورت اهدا شد. در ۲۰۰۹ به عنوان یکی از اعضای آکادمی ملی علمی آلمان ( لئوپلدینا)[۷] و در ۲۰۱۱ به عنوان یکی از اعضای آکادمی آمریکایی علوم و هنر انتخاب شد. از دیگر افتخارات وی کسب جایزه زیگموند فروید[۸] برای انجام پژوهش‌های قرآنی است. سال‌ها ریاست پروژهٔ بین‌المللی «کورپوس قرآن» [9] را در آکادمی علوم برلین-براندنبورگ بر عهده داشت این پروژه توسط آکادمی علوم انسانی برلین- براندنبورگ اجرا می‌شود و دارای چند بخش است. بخش نخست آن مربوط به مستند سازی متن قرآن است که در آن به بررسی نسخ خطی قران کریم و مصاحف چهار قرن اول اسلامی پرداخته می‌شود تا با مقایسه میان نسخ گوناگون و رسم الخط کوفی و حجازی به تاریخ واحدی برای تدوین قرآن رسید. کار این بخش تقریبا به اتمام رسیده است. بخش دیگر آن مربوط به مشاهده و مقایسه شباهت‌ها و تفاوت‌های میان سور قرآنی و متون کتاب‌های مقدس یهودیان و مسیحیان چون عهدین و مزامیر است. بخش سوم برای رسیدن به یک تفسیر واحد با توجه به برداشت‌های مختلف، تحلیل‌های انتقادی و نظرات قدیم و جدید تلاش می‌کند. میشاییل مارکس[۱۰] و نیکلای سینایی[۱۱] در اجرای این پروژه با نویورت همکاری داشت. آنجلیکا نویورت از سال ۱۹۹۱ استاد ثابت مطالعات و ادبیات عربی دانشگاه برلین بوده است. کتابشناسی : Neuwirth, Angelika (2007). “Orientalism in Oriental Studies? Qur’anic Studies as a Case in Point”. Journal of Qur’anic Studies 9 (21): 115–۱۲۷. doi:10.3366/e1465359108000119. Neuwirth, Angelika (2008). “Two Views of History and Human Future: Qur’anic and Biblical Renderings of Divine Promises”. Journal of Qur’anic Studies 10 (1): 1–۲۰. doi:10.3366/e1465359109000217. Neuwirth, Angelika (2010). Der Koran als Text der Spätantike: Ein europäischer Zugang. Berlin: Insel Verlag. ISBN 9783458710264. Neuwirth, Angelika; Sinai, Nicolai; Marx, Michael (2010). The Quran in context: historical and literary investigations into the Quranic milieu. Leiden: Brill. ISBN 9004176888. Neuwirth, Angelika (2014). Scripture, Poetry and the Making of a Community: Reading the Qur’an as a Literary Text. Oxford: OUP. ISBN 9780198701644. ____________________________________________________ [۱] – Angelika Neuwirth [۲] – Nienburg [۳] – Göttingen [۴] – Anton Spitaler [۵] – Pretzel [۶] – Bamberg [۷] – Leopoldina [۸] – Sigmund Freud [۹] – Corpus Coranicum [۱۰] – Michael Marx [۱۱] –  Nicolai Sinai سیدموسوی

پژوهش پیش رو بر این باور استوار است که مفاهیم نظری مطرح شده توسط ولفگانگ ایزر در نظریه‌‌‌ی "واکنش خواننده" ابزار تحلیلی ارزشمندی جهت بررسی متن قرآن و متون تفسیری از چشم اندازی نو ارائه می‌‌دهد. این نظریه ضمن تمرکز بر فرآیند تعامل میان متن و خواننده، بر اهمیت "فضاهای نامتعین " متن در پویایی این تعامل تأکید داشته و چگونگی تکمیل این فضاها را از سوی خواننده در حین فرآیند خواندن، بررسی‌‌ می‌‌‌نماید. بر این اساس، در این پژوهش با تمرکز بر سوره‌ی مبارکه‌ی الرحمن که با برخورداری از یک ساختار متمایز، از پتانسیل بالایی جهت پژوهش بهره‌مند است، نخست، فضاهای نامتعین بهشت را شناسایی و سپس با در نظر گرفتن خاورشناس آلمانی آنگلیکا نویورت به عنوان یکی از خوانندگان سوره، چگونگی تعامل وی با این فضاها را مورد واکاوی قرار داده‌ایم. نویورت در پژوهش‌‌های ‌قرآنی خود، با در نظر گرفتن هر سوره به عنوان یک واحد ادبی منسجم، درصدد ارائه خوانش تفسیری نوین از سوره است. هدف از این پژوهش، ارائه چشم اندازی بدیع جهت بررسی متن قرآن و تحلیل متون تفسیری است. این پژوهش نشان‌‌ می‌‌‌دهد نویورت در خوانش خود از این سوره، سعی دارد فضاهای نامتعین موجود را با بهره گیری از اطلاعات متون دینی پیشین و تحلیل‌‌های ‌خود از شعر جاهلی، تکمیل نماید.

نقد فرمی که پلی میان رویکرد تاریخی و رویکرد ادبی است، یکی از پرکاربردترین روش‌های فهم قرآن به ویژه در میان خاورشناسان محسوب می‌شود. در این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی و کتابخانه‌ای انجام شده، نگارندگان به دنبال درک این مسئله هستند که نقد فرمی برای تحلیل متن قرآن، چه مبانی و نتایجی دارد. آن‌ها ابتدا به بررسی مفهوم‌شناسی، هدف و مراحل این روش پرداخته و سپس در مرحله دوم، کاربست این روش در قرآن توسط آنگلیکا نویورت را تبیین می‌کنند. نویورت در نقد فرمی قرآن به «توجه به وجه شفاهی قرآن»، «جدا کردن واحد و تعیین گونه ادبی» و در نهایت «بازسازی شرایط تاریخی» پرداخته است. در مرحله «جدا کردن واحد و تعیین گونه ادبی»، مرزبندی واحدهای قرآنی از طریق «گونه‌شناسی آیات» و توجه به «تکرار آیات» انجام می‌شود. به اعتقاد او، آیات قرآنی به تک‌بخشی، چندبخشی و آیات با بند پایانی تقسیم می‌شوند و آیات تک‌بخشی شامل خوشه‌سوگندها و نیایش‌های توحیدی هستند. مرحله «بازسازی شرایط تاریخی» از نظر نویورت، در چهار بخش بازسازی شرایط تاریخی سوره‌های ابتدایی، میانی مکی، مکی متاخر و سوره‌های مدنی انجام می‌شود. کاربست نقد فرمی درباره قرآن می‌تواند مفید باشد، اما از نقدهای وارد بر این روش می‌توان به غفلت از پیچیدگی‌های ایدئولوژیک در زمینه تاریخی متن یا مفروضات مفسران، غفلت از ویژگی‌های واحدهای ادبی شفاهی طولانی و پیچیده، نداشتن اطلاعات کافی از زمینه اجتماعی متن و شکل‌گیری فرضیه‌های بدون دلیل، بی‌توجهی به تفسیرهای زندگینامه‌ای یا روانشناختی و غفلت از شکل نهایی متن و نقد بلاغی اشاره کرد.

ساختارشناسی متن قرآن پیشینه‌ای دیرین در مطالعات قرآنی دارد و به سده‌های نخست اسلامی باز می گردد. اندیشمندان مسلمان مفاهیم ساختارگرایی را در مباحثی نظیر؛ نظم القرآن، اعجاز القرآن و تناسب آیات و سور، مطرح کرده اند. در دوره معاصر پس از اینکه مباحث زبان شناختی و معناشناختی در نقدادبی به صورت قاعده مند مطرح گردید، اندیشمندان مسلمان و غربی با استفاده از رهیافت های جدید به تحلیل ساختار شکلی و ادبی و معنایی متن قرآن توجه نشان داده اند. براین اساس پرسش از چگونگی آرای مستشرقان درباب ساختار شکلی، ادبی و معنایی قرآن همچنان پیش روی ماست. تحلیل آرای اندیشمندان غربی نشان می دهد که دیدگاه آنان در مورد ساختار قرآن مبتنی بر مبانی و باورهای بنیادین آنان شکل گرفته که در مجموع وحیانی بودن متن قرآن را مورد پرسش قرارداده اند و الزاما این باور ها بر رویکرد و روش و داوری های آنان نسبت به ساختار متن قرآن نیز اثر گذار بوده و نتیجه ی مطالعات آنان را جهت داده است. طبق نظراندیشمندان مسلمان ساختار ادبی و معنایی قرآن با مطالعات زبان شناختی و نقد ادبی جدید تطابق کامل دارد. اما برخی از مستشرقان به گونه های از آیات استناد نموده و قرآن را به قواعد گریزی و هنجارگریزی متهم نموده اند. حال آنکه در مباحث نقدادبی این هنجارگریزی یک اصل است که به هدف جلب توجه مخاطب به کار برده می شود. برخی از مسترقان ساختاری ادبی قرآن را در اوج فصاحت و بلاغت دانسته اند و به انواع فنون ادبی و هنری و بلاغی به کار رفته در متن قرآن اعتراف و نظر داده اند. در مورد ساختارمعنایی قرآن دو دیدگاه عمده، دربین مستشرقان همواره مطرح بوده است. اندیشه گسسته پنداری که مطالعات اکثر مستشرقان را تشکیل می دهد و اندیشه پیوسته نگری که امروزه در مطالعات برخی از مستشرقان قابل توجه است. یافته ها نشان می دهد که مطالعات مستشرقان گسسته پندار ریشه در همسان انگاری متن قرآن با متون مقدس و ادبیات زمانه دارد. حال آنکه متن قرآن در نزد مسلمانان وحی است و با متون مقدس دیگر تفاوت ماهوی دارد. هم چنین متن قرآن از نظر زبان شناختی متن گفتاری است. لذا بین متن گفتاری و نوشتاری تفاوت ماهوی وآشکار وجود دارد. افزون برآن، برخی از مستشرقان به دلیل اکتفا به ترجمه های انگلیسی قرآن و یا باروحیه ای جدلی و یا مطالعات سطحی به گسستگی متن قرآن نظر داده اند. اما مستشرقانی که با رویکرد متن محوری به متن قرآن نگرسته اند و بر گفتاری بودن متن قرآن باور دارند و نیز به صورت موردی سوره های قرآن را تحلیل ساختاری و معنایی نموده اند، به پیوستگی متن قرآن نظر داده اند. برای نمونه افرادی مانند میشل کویپرس و رابینسون و آنگلیکانویورت از این دسته اند. آنان همسو با اندیشمندان مسلمان هم به زیبایی های ادبی قرآن و هم به ارتباط معنایی ساختار قرآن اعتراف و نظر داده اند. فهم آرای مستشرقان در باب ساختار ادبی و معنایی قرآن امری است که این پژوهش عهده دار تحلیل و ارزیابی آن است. دراین پژوهش تلاش گردیده با استفاده از روش تحلیلی و انتقادی، مزیت ها و محدودیت های آرای مستشرقان را درباب ساختار ادبی و معنایی قرآن بیان و به سؤال اصلی مورد نظر پاسخ داده شود. به اطمینان می توان اظهار کرد که مباحث ساختار شناسی مسترقان – در صورت ارزیابی دقیق- به دلیل متن محوری و روشمندبودن می تواند برای قرآن پژوهان علاقه مند به مباحث ساختارشناسی مفید و تاحدودی راهگشا واقع افتد.

امروزه مستشرقان با استفاده از رهیافت‌های جدید به تحلیل ساختار ادبی و معنایی متن قرآن توجه نشان داده‌اند. در این میان آنگلیکا نویورت یکی از پیشگامان این نوع مطالعات است. بر این اساس پرسش از چگونگی دیدگاه نویورت در باب ساختار قرآن همچنان پیش روی ما است. تحلیل آرای نویورت نشان می‌دهد که دیدگاه وی درباره ساختار قرآن مبتنی بر پیش‌فرض‌هایی است که با مبانی اسلامی تطابق کامل ندارد. وی با استفاده ازروش تاریخی و ادبی، سوره‌های مکی قرآن را تحلیل ساختاری و معنایی نموده و به پیوستگی ساختار معنایی و ادبی این سوره‌ها نظر داده است و سوره‌های مدنی را فاقد نظم و انسجام درونی می‌داند. فهم دیدگاه نویورت در باب ساختار ادبی و معنایی قرآن امری است که این تحقیق عهده‌دار تحلیل و ارزیابی آن است. در این پژوهه تلاش شده با استفاده از روش تحلیلی - انتقادی، مزیت‌ها و محدودیت‌های دیدگاه نویورت را در باب ساختار قرآن بیان و به سؤال اصلی پاسخ داده شود. درواقع می‌توان اظهار کرد، مطالعات قرآنی نویورت به‌ویژه مباحث ساختارشناسی وی ـ در صورت ارزیابی دقیق ـ به دلیل قاعده‌مندی و متن‌محوری می‌تواند برای قرآن‌پژوهان علاقه‌مند به مباحث ساختارشناسی، مفید و راه‌گشا باشد

ازجمله موضوعاتی که همواره مورد توجه مستشرقان و قرآن‌پژوهان بوده است، مقایسه و بررسی شباهت‌های موجود میان قرآن و کتاب مقدس است. این شباهت‌ها دیدگاه‌های متعدد و گاه متضادی را سبب شده است. در این میان، مزامیر بیش از سایر بخش‌های کتاب مقدس مورد توجه قرار گرفته است. آنجلیکا نویورت ازجمله افرادی است که در پژوهش‌های متعددی به مقایسه قرآن و مزامیر پرداخته و درباره ساختار، موضوعات و بافت این دو متن، اطلاعاتی در خور به‌دست داده است. به باور او، شباهت این دو متن ناشی از وجود سنت شفاهی‌ای است که در میان عرب‌های نخستین بوده است. مزامیر ازجمله این سنت‌هاست که مسلمانان نخستین با آن آشنایی داشته و در ذهن و زبان مردم آن عصر جاری بوده است. نویورت با فراگفتمان خواندن قرآن، بر این باور است که قرآن همواره درباره اموری که در میان مسلمانان نخستین جاری بوده، سخن می‌گفته است. در این مقاله سعی بر آن است به‌صورت مطالعه موردی، سوره الرحمن و مزمور 136 از دیدگاه نویورت مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد.

رابطۀ میان قرآن و کتاب مقدس همواره مورد توجه قرآن­پژوهان و مستشرقان بوده و آرای متفاوت و گاه متضادی را سبب شده است. آنجلیکا نویورت از جمله قرآن­پژوهانی است که به بررسی این رابطه پرداخته و دیدگاهی جدید را رقم زده است. نویورت با تکیه بر مفاهیمی چون گفتاری بودن قرآن و دورۀ باستان متأخر، سعی در اثبات این ادعا دارد که ماهیت گفتاری و پویای قرآن سبب شده است که قرآن، حول معلومات و معارفی که در دورۀ باستان متأخر وجود داشته، به بحث و گفتگو بپردازد. از جمله موضوعات و معارف موجود در دورۀ باستان متأخر، معارف کتاب مقدسی بود که منجر به طرح سؤالات و بحث‌هایی می­گردید. این مقاله با بررسی این دیدگاه و وجوه احتمالی آن اعم از اقتباس، بازتاب و اثرپذیری سعی بر آن دارد، دیدگاه نویورت دربارۀ رابطۀ قرآن و کتاب مقدس را تحت عنوان بازتاب یا اثرپذیری قرار داده و آن را مورد ارزیابی و نقد قرار دهد. آنچه از بررسی دیدگاه وی به دست می­آید نشان از این حقیقت دارد که دیدگاه نویورت در اکثر موارد بیانگر بازتاب روایت­های کتاب مقدس در قرآن، بدون اثرپذیری است که دلایل و شواهد موردی متعددی نیز، برای آن بیان شده است.