آثار مرتبط با شخصیت ها | کتابخانه مجازی الفبا

بررسی تاریخ صدر اسلام به ویژه عصر پیامبر(ص) و خلفای نخستین همواره مورد توجه ویژه مورخان و محققان قرار گرفته است. این اهمیت از آنجا ناشی می شود که این برهه تاریخی نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری و تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی داشته و تأثیرات بلندمدت آن تا به امروز در جوامع اسلامی قابل مشاهده است. با این وجود، عواملی چون کمبود منابع دست اول و بدون تحریف مربوط به قرن اول هجری، غلبه رقابت‌های قبیله‌ای و سیاسی و همچنین فرقه‌گرایی مذاهب اسلامی بر تاریخ‌نگاری اولیه، و نیز تعارض روایات مختلف با یکدیگر، بازخوانی و واکاوی این دوره تاریخی را با دشواری‌های بسیاری مواجه ساخته است. به همین دلیل، در دوره معاصر نیز پژوهشگران و محققان مختلف دانشگاهی و غیردانشگاهی و همچنین گروه‌های مذهبی، هر یک از زوایای مختلفی به تاریخ صدر اسلام پرداخته و سعی در بازسازی آن داشته‌اند. انجمن حجتیه به عنوان یکی از این گروه‌های مذهبی، نگاه ویژه‌ای به تاریخ صدر اسلام دارد. این انجمن در سال 1332 شمسی توسط شیخ محمود حلبی تأسیس شد. هدف اصلی از تشکیل این انجمن در ابتدا مبارزه با فرقه بهائیت بود. شیخ محمود حلبی بر این باور بود که وظیفه اصلی شیعیان در عصر حاضر، مبارزه با این فرقه است و امام زمان(عج) نیز جز این خدمتی از بندگان خود نمی‌پذیرد. با نزدیک شدن به سال‌های پیروزی انقلاب اسلامی، انجمن حجتیه با ارسال نامه‌ای به علما، همچنان بر موضع غیرسیاسی خود پای فشرد و اجازه خواست تا به جای درگیر شدن در مسائل سیاسی، به مبارزه فرهنگی با بهائیت ادامه دهد؛ چرا که معتقد بود پرداختن به سیاست، آنان را از هدف اصلی انجمن منحرف خواهد کرد. البته مواضع سیاسی انجمن در آستانه و پس از پیروزی انقلاب دچار تحولاتی شد که عمدتاً ناشی از دیدگاه‌های خاص پیشوایان این انجمن درباره مهدویت و مسائل سیاسی در عصر غیبت بود. اگرچه فعالیت این انجمن پس از موضع‌گیری صریح رهبر انقلاب در سال 1362 محدود و در مقطعی متوقف شد، اما این گروه به روش‌های مختلف به فعالیت خود ادامه داده است. سید حسن افتخارزاده از جمله پیشوایان و متفکران برجسته انجمن حجتیه محسوب می‌شود که آثاری در زمینه تاریخ اسلام و به ویژه تاریخ صدر اسلام تألیف کرده است. آثار او به طور طبیعی متأثر از مبانی فکری و بینش‌های خاص این انجمن است. پژوهش حاضر قصد دارد بینش و روش افتخارزاده در روایت تاریخ صدر اسلام در فاصله سال‌های 11 تا 35 هجری قمری (از رحلت پیامبر(ص) تا پایان خلافت عثمان) را مورد واکاوی قرار دهد. تحلیل آثار او باعث می‌شود نوع نگاهش به حوادث آن دوران و نحوه گزینش او از منابع و روایات مورد استفاده‌اش مشخص شود. این تحلیل نشان خواهد داد که او چگونه بر اساس پیش‌فرض‌های فکری و اعتقادی خود حرکت کرده و تاریخ را برای مخاطب روایت کرده است. به عبارت دیگر، در این تحقیق تلاش می‌شود نوع نگاه افتخارزاده به تاریخ صدر اسلام در این بازه زمانی خاص فهمیده شود. با وجود کمبود مطالعات تحلیلی در این زمینه، پژوهش حاضر تلاشی برای پر کردن این خلأ علمی است. پرسش اصلی این پژوهش این است که بینش و روش سید حسن افتخارزاده در تدوین تاریخ صدر اسلام از سال رحلت پیامبر(ص) تا پایان خلافت خلیفه سوم چگونه است؟ پرسش‌های فرعی نیز به ترتیب به چگونگی تأسیس انجمن حجتیه و ویژگی‌های مبانی فکری و عملکرد اجتماعی آن، زندگی شخصی و علمی افتخارزاده به ویژه در ارتباط با انجمن حجتیه، روش‌های مورد استفاده افتخارزاده در روایت تاریخ صدر اسلام و بالاخره بینش و نگرشی که او را به گزینش و روایت خاص حوادث آن دوران واداشته است، می‌پردازند. فرضیه اصلی پژوهش بر این مبنا است که از آنجایی که انجمن حجتیه بخشی از شیعه امامیه است و در مبانی فکری با جریان اصلی شیعه امامیه اصولی مشترکات بسیاری دارد، انتظار می‌رود که میان آثار تاریخی حسن افتخارزاده به عنوان یکی از متفکران این انجمن و آثار افراد برجسته جریان اصلی شیعه امامی، شباهت‌های بسیار عمده‌ای وجود داشته باشد. این مسئله در مورد نحوه روایت پیشوایان فکری آنان از جمله افتخارزاده نیز صادق خواهد بود و به نظر می‌رسد تفاوت آن با روش و بینش متفکران جریان اصلی شیعه امامی بسیار اندک باشد. در مقابل، یک فرضیه رقیب نیز مطرح است که با توجه به اینکه انجمن حجتیه در برخی موضوعات مانند ولایت فقیه، مرجعیت و مهدویت، مواضع خاص و گاه مخالفی با جریان اصلی شیعه امامیه اصولی دارد، انتظار می‌رود در روایت تاریخ صدر اسلام توسط سید حسن افتخارزاده، تفسیر جدیدی از حوادث صدر اسلام ارائه شود که با دیدگاه اصلی جریان شیعه امامیه تفاوت داشته باشد. بر اساس این فرضیه رقیب، سید حسن افتخارزاده برخلاف جریان اصلی شیعه امامیه معتقد است که جریان سقیفه، یک ماجرای از پیش برنامه‌ریزی شده برای غصب خلافت از اهل بیت(ع) نبوده و شیخین (ابوبکر و عمر) صرفاً از فضای به وجود آمده به نفع خود استفاده کردند. این تحقیق با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی به بررسی روش و بینش سید حسن افتخارزاده در تاریخ‌نگاری صدر اسلام می‌پردازد و روایت او را با تاریخ‌نگاران هم‌عصرش، به ویژه سید جعفر شهیدی، مقایسه خواهد کرد. در نهایت، این پژوهش در پی آن است تا نشان دهد چگونه انگیزه‌ها و پیش‌فرض‌های مذهبی و فرقه‌ای می‌تواند بر نوشتار تاریخی یک پژوهشگر تأثیر بگذارد و روایتی خاص را از وقایع تاریخی ارائه دهد.