آثار مرتبط با شخصیت ها | کتابخانه مجازی الفبا

عدالت به عنوان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم ارزشی در حوزه‌های الهیات، فلسفه اخلاق و علوم اجتماعی، از دیرباز در کانون توجه اندیشمندان، فلاسفه و متکلمان در مکاتب فکری گوناگون بوده است. این مفهوم نه تنها به عنوان یک آرمان اخلاقی، بلکه به مثابه شرط ضروری برای تحقق نظم اجتماعی و تضمین بقای جامعه انسانی مطرح شده است. انسان به عنوان موجودی اجتماعی، جهت زندگی و حفظ بقاء در جامعه و دستیابی به کمال فردی و جمعی، نیازمند اصولی است که حقوق متقابل را در چارچوب عدالت سامان دهد. در غیاب چنین اصولی، جوامع انسانی به سمت هرج و مرج و تعدی به حقوق یکدیگر گرایش می‌یابند. از این رو، عدالت به مثابه خواسته‌ای فطری، در تمامی ادوار تاریخی و فرهنگی، جایگاهی والا در منظومه ارزش‌های بشری داشته و همواره به عنوان معیاری برای سنجش مشروعیت نظام‌های سیاسی و اخلاقی به کار رفته است. این فضیلت نسبت به سایر ارزش‌های معنوی مانند مساوات، برابری، جود و... از جایگاه والاتری برخوردار است. این برتری از آن روست که این مفهوم، همزمان به ابعاد فردی و اجتماعی حیات انسانی نظر دارد و به عنوان محوری برای هماهنگی میان قوای نفس و تنظیم روابط انسانی عمل می‌کند. شاید به دلیل همین شرافت و برتری عدالت است که در طول تاریخ اندیشه بشر، اندیشمندان بسیاری بدان توجه نموده و هر یک متناسب با دیدگاه‌های معرفت‌شناختی خود، معنا و مفهومی از آن ارائه کرده‌اند. در سنت اسلامی، عدالت به عنوان یکی از مهم‌ترین فضایل اخلاقی و صفتی الهی، جایگاه ویژه‌ای دارد. واژه عدل و مشتقات آن 28 بار در قرآن از جمله در سوره‌های نحل، شوری، انفطار، حجرات، طلاق، انعام، مائده، نساء، بقره، نمل و اعراف به‌کار رفته و یکی از اهداف نزول پیامبران الهی برقراری عدالت و اقامه قسط در جامعه عنوان شده است. ایضاح مفهومی این فضیلت و بررسی آن در جهت پی بردن به صفت حق‌تعالی و بازشناسی آن در جهت آراستگی هر چه بیشتر جامعه اسلامی به این فضیلت مهم و اساسی، امری ضروری می‌نماید. یکی از حکمایی که در این زمینه براساس اندیشه‌های فلسفی الهام گرفته از شریعت اسلامی، آثار سترگی را به رشته تحریر در آورده، خواجه نصیرالدین طوسی است. کتاب «اخلاق ناصری» وی به عنوان یک اثر برجسته در اخلاق اسلامی، فصولی را به تبیین فضیلت عدالت اختصاص داده و ابعاد مختلف آن را مورد بررسی قرار داده است (طوسی، 1360، ص. 234-256). اصلی‌ترین مأخذ بررسی نقطه نظرات خواجه در پیرامون مبحث عدالت، فصل هفتم از مقاله اول این کتاب است که «شرف عدالت بر دیگر فضایل و شرح احوال و اقسام آن» نام دارد. همچنین، مقاله سوم کتاب مزبور تحت عنوان «سیاست مدن» است. خواجه در بحث مدینه فاضله و سیاست مدن، پیرو فارابی است. همچنین او شارح آثار ابن‌سینا، ابن مسکویه و رازی نیز هست و با کتاب «اخلاق ناصری»، طرح حکمت عملی آنها را مدون و تکمیل کرده است. چارچوب اصلی این کتاب از ترجمه کتاب «تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق» حاصل شده است و در آن، علاوه بر نظرات افلاطون و ارسطو و نوافلاطونیان، می‌توان به نظرات فارابی، ابن‌سینا، ابن مسکویه و ابن مقفع نیز دست یافت. (طوسی: 1339: 19) به همین دلیل نیز مبحث عدالت اخلاق ناصری، تقریباً حاصل نظرات افراد مذکور است که خواجه در جاهایی به آن، تعلیقاتی افزوده است. نظرات خواجه در این خصوص گر چه همانند سایر فلاسفه اسلامی، متأثر از اندیشه افلاطون و ارسطو است؛ ولی عمدتاً ریشه قرآنی و اسلامی دارد. خواجه در کتاب اخلاق ناصری، با تلفیق آموزه‌های اسلامی و فلسفه یونانی، عدالت را به عنوان «اعتدال قوای سه‌گانه نفس (عقل، غضب و شهوت)» تعریف می‌کند که در پرتو آن، فرد و جامعه به سعادت دست می‌یابند. وی در زمینه ابعاد اقتصادی عدالت سیاسی، تفصیل‌های درخوری را ارائه نموده که در بین فلاسفه بعدی، بیشتر مختص به خود اوست. در تبیین نظریه‌های ایشان، افزون بر دیدگاه وی در مورد جایگاه این فضیلت در جوامع انسانی، این پرسش نیز مطرح است که آیا نظرات سیاسی وی متأثر از شرایط زمانه و مبارزه هوشمندانه وی در برابر خودکامگی‌های دربار مغول بوده یا اینکه با نگاهی آزاد اندیشانه و برخاسته از عقل و خرد فلسفی و نگرشی دینی به تحلیل و بررسی زوایای گوناگون عدالت پرداخته است. امروزه قدرت سیاسی حاکمان به واسطه برقراری عدالت موجه و مشروع می‌گردد. بسیاری از بزرگان و فلاسفه که در این باره سخن گفته‌اند پرسش‌هایی در این خصوص مطرح نموده که از جمله آنها این است آیا ملاک و معیاری برای ارزیابی عدالت در جوامع برای رفتار انسان وجود دارد یا اینکه اصول خاصی وجود ندارد؟ آیا اصولاً باورهای دینی می‌توانند در نوع نگرش مفهوم عدالت مؤثر واقع شوند یا خیر؟ این مباحث به‌ویژه در عصر مدرنیته و غلبه اومانیسم بر جوامع بشری بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. در رویکردهای مدرن و سکولار به اخلاق، عدالت فارغ از مبانی متافیزیکی و با تمرکز بر حقوق بشر و برابری اجتماعی تعریف می‌شود. یکی از نمایندگان مشهور این دیدگاه که مبنای پژوهش حاضر است، آندره کنت-اسپونویل، فیلسوف معاصر فرانسوی است که در اثر شاخص خود، «رساله‌ای کوچک در باب فضیلت‌های بزرگ»، عدالت را به عنوان «احترام به کرامت ذاتی انسان و پاسداری از حقوق برابر» معرفی می‌کند (اسپونویل، 1387: 88). این تعریف، با حذف هرگونه ارجاع به امر قدسی، عدالت را در چارچوب مسئولیت‌های متقابل انسان‌ها در جامعه مدرن تحلیل می‌کند. البته در دیدگاه وی نیز فضیلت عدالت به عنوان یک ارزش بنیادین در زندگی اجتماعی و فردی مورد تأکید قرار می‌گیرد (Comte-Sponville, 2001, p. 125-150)؛ اما با این تفاوت که در اخلاق ناصری، عدالت بر پایه توازن قوای نفس و هماهنگی با اراده الهی تعریف می‌شود، در حالی که اسپونویل در فضیلت‌های بزرگ، آن را «پاسداری از برابری انسان‌ها در جامعه» می‌داند. این تفاوتِ مبانی دینی و سکولار، پرسش اصلی را شکل می‌دهد که تفاوت‌ها و شباهت‌های مفهومی و کاربردی عدالت در این دو نظام اخلاقی چگونه قابل تبیین است؟ با وجود