آثار مرتبط با شخصیت ها | کتابخانه مجازی الفبا

رومیان و یونانیان از دانش و هنر بینایی و چشم پزشکی آگاهی چندانی نداشتند. اما این دانش در میان مسلملنلن چنان پیشرفت نمود که پس از داروشناسی، از نمادهای برجستۀ تمدن آنان قلمداد می شود. دانش چشم پزشکی بیش از رشته های وابسته پزشکی بر طب اروپا اثر بخشید.

ابوعلی حسن بن حسن بن هیثم (354-430 ق)، معروف به الهازن در اروپا، با اصلاحات بنیادین در علم اپتیک هندسی و نقد نظریات رایج زمان خود، نقشی کلیدی در پیشرفت نورشناسی ایفا کرده است. با وجود آشنایی اروپاییان با نظریات او از طریق ترجمۀ لاتینی المناظر، در سنت علمی اسلامی تا قرون میانی توجه چندانی به این مباحث نشده بود. پرسش اصلی این پژوهش آن است که ابن هیثم در آثار شاگردان و شارحان بعدی، به‌ویژه در جهان اسلام، تا چه اندازه مورد توجه و اقتباس قرار گرفته است. برای پاسخ به این پرسش، روش پژوهش بر تحلیل نسخۀ خطی شرح فتح‌اللّه شروانی (سدۀ نهم هجری) بر تذکره خواجه نصیرالدین طوسی استوار است. در این بررسی، با مقایسۀ دیدگاه‌های شروانی و ابن هیثم، نشان داده می‌شود که شروانی به‌طور گسترده به مباحث نورشناسی ابن هیثم پرداخته و آن‌ها را در قالبی تازه و مرتبط با علم هیئت عرضه کرده است. یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که او مفاهیمی چون شکست و بازتاب نور، نظریه‌های بینایی و برهان‌های مربوط به بزرگ‌تر دیده‌شدن اجرام در افق را به‌دقت بازنویسی و ساده‌سازی کرده است. بدین‌سان، شروانی نخستین کسی است که اپتیک را در رسالۀ نجومی خود به‌طور مستقل مطرح کرده و آن را مقدمه‌ای برای مباحث هیئت قرار داده است.

ابن‌هیثم را می‌توان از جمله مهم‌ترین اندیشمندانی برشمرد که نظریه ادراک زیبایی وی، کیفیات و ساختار بصری لازم در آثار هنری را مورد مطالعه قرار می‌دهد. از این رو لازم است نظریاتش در حوزه زیبایی‌شناسی مورد پژوهش قرار گیرد. مسجد گوهرشاد مشهد، شاهکار عصر تیموری، مجموعه‌ای بی‌نظیر و چشم‌نواز از جلوه و همنشینی و همراهی نور و رنگ در تمامی وجوه است. زیرا هیچ رنگی خارج از تابش نور، رنگ نیست و رنگ‌ها فقط در مجاورت و تأثیرگذاری بر یکدیگر است که کیفیت و رنگ خود را بروز می‌دهند. بر اساس آرای ابن‌هیثم، 22 عامل به واسطۀ درک چشم حاصل می‌شوند و در صدر این عوامل، از نور و رنگ نام می‌برد که این دو حاصل احساس زیبایی هستند. چگونگی کاربست این دو عامل در هنر کاشیکاری مسجد گوهرشاد، هدف این مقاله است و به دنبال پاسخ به این پرسش که چگونه نور و رنگ‌های کاشیکاری مسجد گوهرشاد بر اساس نظریه ادراک زیبایی ابن‌هیثم، قابل بررسی و تحلیل است. روش تحقیق از لحاظ هدف، کاربردی و از نظر روش انجام، توصیفی تحلیلی است و اطلاعات نیز بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای به دست آمده است. نتایج حاکی از آنند که علاوه بر احساس بینایی و درک نور و رنگ امری فراتر وجود دارد و آن ادراکی است که با عقل و خیال به وجود می‌آید و از دیدگاه ابن‌هیثم از طریق حواس باطنی درک می‌شود.

ابن هیثم یکی از دانشمندان نامدار تاریخ علوم ریاضی و طبیعی است. در سالیان گذشته پژوهشگران بسیاری به بررسی اندیشه‌های علمی او همت گماشته‌اند. یکی از نکات شایان توجه در اندیشه وی مسئله روش‌شناسی علمی و اصول نقادی در دانش است. هر چند پژوهش‌های بسیاری در سال‌های گذشته به روش‌شناسی علمی این دانشمند برجسته اختصاص یافته است ولی هنوز ابعاد تازه‌ای از رهیافت علمی او به مسئله روش‌شناسی علوم طبیعی و ریاضی قابل بررسی و تبیین است. مقاله پیش رو، به زاویه‌ای دیگر از مسئله روش‌شناسی علمی او پرداخته و پرسش‌هایی را در باره تأثیرپذیری جریان پسین علم و فلسفه، از او مطرح می‌سازد. در این راستا، این مقاله ابتدا چالش‌های تاریخی که میان پژوهشگرانی همچون رشدی راشد و عبدالحمید صبره وجود داشته را بر می رسد و پس از آن کوشش می کند برخی مفاهیم تازه‌یاب در ادبیات علمی ابن‌هیثم در باره روش‌شناسی علمی را فراروی خوانندگان قرار دارد. یکی از مفاهیم که در آثار ابن هیثم بدان پرداخته شده مفهوم «توقل» است که در این مقاله به بررسی معنایی این واژه و عبور ابن‌هیثم از دلالت آن نزد جاحظ و کندی اشاره ای می شود و به بررسی احتمال برگرفته شدن یکی از مفاهیم اصلی دکارتی از آن پرداخته می شود. همچنین این نگاشته اجمالا به طرح این پرسش خواهد پرداخت که طرح زمینه‌های مشترک در اندیشه کوپرنیکی و نقادی‌های علمی متداول در جهان اسلام ، چگونه در یک فرهنگ پاسخی چون پدیده مدرنیته یافت و در فرهنگی دیگر پاسخی دیگرگون.

این پژوهش به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های سنت آگوستین و ابن‌هیثم در مورد زیبایی می‌پردازد. آگوستین متفکر مسیحی با رویکردی عرفانی به زیبایی نگریسته، درحالی‌که ابن‌هیثم دانشمند مسلمان رویکردی علمی و تجربی داشته است. هدف این پژوهش بررسی مؤلفه‌های زیبایی در آثار این دو اندیشمند و مقایسۀ تشابهات و تفاوت‌های دیدگاه‌های آنها با استفاده از روش کتابخانه‌ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد که با وجود تأثیرپذیری هر دو از فلسفۀ یونان باستان و وجود تشابهاتی در نظریات زیبایی‌شناختی‌شان، نوع نگاه متفاوت عرفانی آگوستین و علمی ابن‌هیثم، منجر به اختلافاتی در دیدگاه‌هایشان در مورد مؤلفه‌های زیبایی شده است. این مطالعۀ تطبیقی به دلیل جایگاه برجستۀ این دو اندیشمند در سنت‌های زیبایی‌شناسی اسلامی و مسیحی و همچنین اهمیت نظریات ابن‌هیثم در میان اندیشمندان غربی، حائز اهمیت است.