جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

حسن و قبح عقلی از مسائل دامنه‌دار و تاریخی در حوزه فرهنگ اسلامی است که در استنباط احکام کاربرد دارد، معتزله و امامیه از موافقان حسن و قبح عقلی و ذاتی‌اند، و حکم عقل به حسن و قبح، بدون بیان شارع را پذیرفته‌اند، اما اشاعره، منکر حسن و قبح عقلی‌اند و آن را تابع اعتبار شارع می‌دانند. استحسان نیز از دیرباز به عنوان یکی از منابع استنباط احکام شرعی و از مسائل مورد اختلاف میان اصولیان بوده است؛ حنفیه، مالکیه و حنبلیه آن را حجت دانسته، اما امامیه، شافعیه و ظاهریه، حجیتش را انکار کرده‌اند. بر این اساس آنچه محور پرسش این رساله را تشکیل می‌دهد این است که مراد از استحسان و حسن و قبح عقلی چیست؟ ملاک‌های‌آندو کدامند؟ ملاک‌های مشترک میان آن‌ها کدام است؟ استحسان همان عدول از حکم مستفاد از قاعده کلی به دلیل وجود مصالح جزئی، و حسن و قبح عقلی مقابل حسن و قبح شرعی بوده و به این معنا است که عقل به طور مستقل و بدون بیان شارع، حسن و قبح افعال را درک می‌کند. روش تحقیقدر این پژوهش، توصیفی تحلیلی و به شیوه کتابخانه‌ای از طریق تحلیل داده‌ها است. ملاک‌های حسن و قبح عقلی، شامل؛ سازگاری با مصالح و ناسازگاری با مفاسد، سازگاری با سرشت الهی و بعد ملکوتی انسان، ملائمت با کمال و منافرت با نقص انسانی، سازگاری و ناسازگاری با طبع و میل انسانی، سازگاری و ناسازگاری با اغراض انسانی، ملائمت و منافرت با عرف مردم می‌باشد. ملاک‌های استحسان در استنباط احکام، شامل؛ مصلحت، ضرورت، رخصت، نفی عسر و حرج و عرف است. با مقایسه ملاک‌های هر دو دستگاه، مشابهت‌هایی بین آن‌ها یافت می‌شود. در حسن و قبح عقلی، ملاک سازگاری با مصالح و ناسازگاری با مفاسد، تقریبا از همان کارکرد ملاک مصلحت در دستگاه استحسان برخوردار است. فقها در صدور فتاوا و احکام شرعی بر اساس استحسان، سعی بر آن دارند تا احکام صادره بر خلاف طبع ملکوتی و بعد معنوی و روحانی نباشد و انسان را از سیر صعودی به سوی ذات اقدس الهی باز ندارد، همچنین احکامی صادر نمایند که با کمال، طبع، میل و اغراض انسانی، سر سازگاری داشته باشد. در حسن و قبح عقلی، ملاک سازگاری و ناسازگاری با عرف مردم، بسان ملاک عرف در استحسان است. گاه عرف مردم، حکم به حسن یا قبح چیزی می‌دهد و فقها با مراجعه به عرف، به بیان حکم شرعی می‌پردازند.