جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مفهوم «معجزه» از مهمترین و چالشبرانگیزترین مباحث در حوزه کلام اسلامی است؛ چرا که دربردارندهی مسائلی بنیادین دربارهی رابطه خداوند با جهان، امکان خرق عادت، جایگاه عقل و تجربه، و نیز نسبت میان وحی و استدلال عقلانی است. از یکسو، معجزه ابزار اثبات صدق پیامبران تلقی میشود و از سوی دیگر، این پدیده در تناقض با نظام علی و سنتهای جاری در طبیعت قرار میگیرد. در تاریخ اندیشه اسلامی، دو جریان اصلی کلامی یعنی اشاعره و معتزله، پاسخهایی کاملاً متفاوت به چیستی، امکان و کارکرد معجزه دادهاند؛ که این تفاوت در آراء دو متفکر برجسته این دو مکتب، یعنی امام محمد غزالی و واصل بن عطا، بهروشنی مشاهده میشود. امام محمد غزالی در اثر مهم خود تهافت الفلاسفه بهصراحت اعلام میکند که رابطه میان علت و معلول، رابطهای ضروری نیست، بلکه فقط عادتی است که خداوند آن را پدید آورده و هر لحظه قادر به نقض آن است. او با رد قاطع دیدگاه فلاسفهای همچون ابنسینا درباره علیت، مینویسد: «ضرورت میان سوزاندن آتش و سوختن پنبه، وهمی است که به سبب تکرار تجربه در ذهن ما شکل گرفته است؛ در حالیکه تنها فاعل حقیقی خداوند است و آتش در ذات خود هیچ اثری ندارد» (غزالی، 1403ق، ج ،1ص .)