جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تعاریف مختلفی برای علم کلام ارائه شده است. برخی معاصران با هدف ارائه‌ی تعریفی جامع و مانع، بر این باورند که «علم کلام، دانش و مهارتی دین‌پژوهی است که با کمک متون اسلامی، به استخراج، تنظیم و تبیین معارف و مفاهیم اعتقادی پرداخته، و آن‌ها را بر اساس روش‌ها و رویکردهای مختلف درون و برون دینی، اثبات و توجیه می‌کند، و به اعتراض‌ها و شبهات مخالفان اعتقادی پاسخ می‌دهد». بنابراین می‌توان این علم را متشکل از دو بخش استنباط و دفاع دانست. بر اساس اطلاعات منبع‌شناختی، اندیشمندان مدرسه کلامی حله، در طول سه قرن (از اواسط قرن 6 ق تا اوایل قرن 9 ق)، در هر دو بخش فوق الذکر، به خوبی نقش ایفا کرده و آثار متعددی از خود برجای گذاشته‌اند. این آثار متناسب با جریانات فکری حاضر در این مدرسه (عقل‌گرایی اعتزالی، حدیث‌گرایی، عقل‌گرایی فلسفی، عقل‌گرایی کلامی، عرفان نقلی و عرفان عقلی) به تبیین و دفاع از باورهای امامی پرداخته‌اند. امامت در میان باورهای امامیان جایگاه والایی دارد، لذا این آموزه‌ی اعتقادی، بیش از دیگر باورها، در آثار اندیشمندان این مدرسه مورد اهتمام قرار گرفته است. استقصای آثاری که امامت بخش مهمی از آن‌ها بوده، و یا مختص به این آموزه‌ی اعتقادی در این مدرسه است، نشان از این دارد که سی و یک عالم از عالمان مدرسه حله، بیش از صد اثر در این خصوص ارائه کرده‌اند، که تعداد قابل توجهی از این آثار در دسترس می‌باشند، و تعداد دیگری در سال‌های اخیر به زیور طبع آراسته شده‌اند؛ از این دست آثار می‌توان به الانصاف فی الانتصاف لأهل الحقّ من أهل الإسراف، رساله رفع المنازعه و الخلاف سید حیدر حلی (د 787ق)، التحفه الشمسیه فی المباحث الکلامیه ضیاءالدین ابن اعرج حسینی (د بعد 745ق) اشاره کرد که به ترتیب در سال‌های 1392ش، 1396ش و 1440ق چاپ و منتشر شده‌اند. این تعداد اثر با رویکردهای مختلف، در هیچ‌ یک از مدارس کلامی پیش و پس از این مدرسه، دیده نمی‌شود. نگاهی گذرا به آثار فوق، به وضوح نشان می‌دهد که این مدرسه در طول تاریخ خود، حرکتی رو به رشد در حوزه دفاع از آموزه امامت داشته است. این حرکت را می‌توان در محورهای ذیل خلاصه کرد: ـ توسعه کمّی پاسخ‌ها، متناسب با افزایش شبهات ـ استفاده از روش‌های مختلف در پاسخ‌ به شبهات، متناسب با رویکرد‌های فکری هر یک از اندیشمندان این مدرسه ـ گذر از پاسخ به شبهات مربوط به تبیین آموزه اعتقادی، و پاسخ به شبهات در حوزه تطبیق آموزه بر رفتار و گفتار برخی امامان علیهم السلام ـ اهتمام به شبهات دیگر مکاتب عقیدتی عامه همچون اشاعره و اهل حدیث، علاوه بر معتزله این حرکت رو به رشد در محورهای فوق را می‌توان با مقایسه آثار ابتدایی این مدرسه همچون المنقذ من التقلید حمصی رازی (د قرن 7 ق) پایه‌گذار مدرسه کلامی حله، آثار مختلف علامه حلی (د 726ق) از بارزترین و تاثیرگذارترین شخصیت‌های این مدرسه، و اللوامع الالهیه فی المباحث الکلامیه فاضل مقداد (د 876ق) آخرین اندیشمند بزرگ این مدرسه، به وضوح مشاهده کرد. نحوه شناخت امام -نص- در کنار صفات امام -عصمت، افضلیت و اعلمیت- وجوه اساسی تمایز تفکر امامیان و عامه در آموزه امامت است، لکن ترتّب نحوه شناخت بر صفات، اهمیت این بحث را در میان مباحث مربوط به امامت به خوبی نشان می‌دهد. بنابراین، این پژوهش با روش کتابخانه‌ای در صدد پاسخ به این سوال است که «اندیشمندان امامی مدرسه حله چگونه با شبهات عامه در باب صفات امام مواجه شده، و چه پاسخ‌های به این شبهات داده‌اند؟» و پس از بازخوانی این پاسخ‌ها، به تحلیل آن‌ها از جهات مختلف می‌پردازد.