جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از مهمترین مسائلی که ذهن دانشمندان خداباور را درگیر کرده است، استکمال نفس انسان در دنیا و بعد از حیات دنیوی اوست. برخی فلاسفه و متکلمان مسلمان منکر تکامل اخروی شده‌اند و گروهی نیز برای آن استدلال‌هایی مطرح کرده‌اند. در بین عرفا سیدحیدر آملی به عنوان یک عارف شیعی به این سوال پاسخ مثبت داده است. رساله پیش‌رو با روش توصیفی-تحلیلی از طریق طرح مبانی و عوامل استکمال نفس به اثبات این مسئله در دنیا و آخرت پرداخته است. مبانی مورد بررسی در این تحقیق عبارتند از تجدد امثال، تجسم اعمال، شفاعت، چینش عوالم هستی، خیال و حرکت حبی. از دیدگاه سیدحیدر بر مبنای تجدد امثال، انسان در هیچ عالمی ایستایی ندارد و لحظه به لحظه در حال حرکت و رشد است و این حرکت بر پایه عشق و محبت به حق تعالی، انسان را در عوالم برزخی سیر داده و سبب تکامل او می‌شود. عالم خیال و چینش عوالم هستی نیز بستری برای حرکت و تکامل برزخی انسان ایجاد می‌کند و نهایتا قوه خیال انسان نیز عاملی برای خلق صور خیالی و ارتباط با عالم مثال شده و تکامل انسان را در پی دارد. در بخش عوامل استکمال نفس نیز به پنج عامل علم، توحید، عبادت، اتصاف به اوصاف الهی و شفاعت پرداخته شده است. آملی بالاترین مرتبه علم را کشف و شهود می‌داند و این علم سبب خودشناسی انسان شده و از همین راه خدای خود را می‌شناسد و تکامل می‌یابد. کشف حقیقت توحید از راه فناء فی الله و بقاء بالله نیز سبب رفع تعینات خلقی و تکامل انسان می‌شود. به همان میزان که علم اهمیت دارد، عبادت نیز در تکامل انسان موثر است، تا جایی که در قرآن، هدف خلقت انسان عبادت دانسته شده است. اتصاف به اوصاف الهی نیز انسان را شبیه به خالق خود می‌کند تا جایی که بین خالق و مخلوق تفاوتی جز ربوبیت و عبودیت باقی نمی‌ماند و این بالاترین کمال انسان است. در نهایت شفاعت نیز که تجلی وسعت رحمت الهی است، به دست انسان کامل در قیامت جاری شده و سبب تکامل انسان‌ها می‌شود؛ اعم از گناهکاری که از عذاب نجات پیدا می‌کند یا مومنی که به مرتبه و مقام بالاتری نائل می‌شود.