جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی مبانی هستی شناختی غزالی و ملاعبدالله زنوزی در شناخت خدا در پی پاسخ به این پرسش است که شناخت هستی واجب تعالی بر اساس اصالت وجود است یا اصالت ماهیت؟ غزالی خداوند را ذو ماهیتی به معنای عام می‌داند که اگر از او سلب شود، چیزی به نام «وجود» موجود نخواهد بود. در مقابل ملا عبداللّه زنوزی قائل به اشتراک معنوی و اصالت وجود است. همچنین از دیدگاه غزالی فاعل و سبب همه امور در هستی خداوند است و آنچه که ماعلت ومعلول می نامیم در واقع سبب و مسبب است ، چون در تمام پدیده ها قابلیت‌های لازم برای انجام هر فعلی نهادینه شده است. در نتیجه او به علت‌های واسط یا معدات بی‌اعتقاد است و عالم را در تسخیر قدرت و جبر خداوند می داند. اما ملا عبداللّه زنوزی به دو علت تام که خداوند است وعلت ناقص که در هر پدیده یا اثر آن می تواند باشد قائل است.وی انسان را فاعل و مسئول افعال ارادی خود می‌داند که نظر صحیح دیدگاه ملا عبداللّه زنوزی است. درنتیجه اصالت با وجود است. حق تعالی با افاضه قدرت و اراده تشکیکی، خالق رابطه علی و معلولی است .

مسئله توحید، اقسام، مراتب، ابعاد و زوایای گوناگون آن همواره کانون توجه اندیشمندانِ فرق مختلف اسلامی بوده است. رساله حاضر با هدف ارائه پژوهشی جامع و تطبیقی به دیدگاه امام محمد غزالی و ملا عبدالله زنوزی مؤسس مکتب فلسفی تهران پرداخته تا در گرو تحلیل و بررسی آرای این دو متفکر اسلامی جناب زنوزی به جامعه علمی کشور معرفی و گامی در تعمیم و تحکیم وحدت بین مذاهب برداشته شود. برخلاف تنوع آثار مکتوب پیرامون اندیشه غزالی، درخصوص اندیشه ملا عبدالله زنوزی تاکنون به جز دو مورد اثری فراهم نشده است. پژوهش با روش تحلیلی توصیفی وتطبیقی با مراجعه به کتابخانه ها به ویژه بخش نسخه های خطی و مطالعه نرم افزارهای مختلف، مبتنی برکلام با توجه به گرایش کلامی فلسفی وکلامی عرفانی آنها انجام شده است. روش غالب معرفت آنها عقلی است. غزالی مدعی رؤیت خداوند به معنی رؤیت قلبی ذات در آخرت و زنوزی مدعی رؤیت پروردگار با بصیرت، به نحو اشراقی و تشکیکی برای مقربّان و کُمَّل است که اختصاص به دنیا یا آخرت ندارد. غزالی برخلاف زنوزی کلام و اراده را از اقسام صفات ذات می‌داند. او خداوند را مسبّب الأسباب می داند، قائل به صدور طولی قدرت و فعل بنده را کسب می‌داند. زنوزی خداوند را علت العلل می داند، قائل به صدور طولی اراده و ترتب فعل بنده بر فعل خداوند است. غزالی علم توحید را ذیل عبادات یعنی حکمت عملی دانسته و زنوزی با نگاه اخص به حکمت عملی یا توحید عملی اشاره نکرده است. در راستای تقریب مذاهب؛ آنها به اوصاف سلبی برای معرفی حق تعالی استناد کرده‌، از روش های کسب معرفت: فطری، عقلی، نقلی، تجربی وعرفانی درخداشناسی بهره برده اند. در روش عرفانی نور را به معنی وجود تلقی می‌ کنند. براین باورند که نور مطلق و مستقل، قائم به ذات و مختص به حق‌تعالی است. با درک و کشف تشکیک از منابع نور به تشکیک در وجود نائل می‌شوند. اگر ماهیت عام به معنای وجود باشد از نظر غزالی هستی خدا وجود صرف و اصالت با وجود است. زنوزی نیز به اصالت وجود قائل است. معتقدند عالم هستی تابع قدرت خداوند به عنوان مسبب الاسباب است، واجب تعالی بسیط محض و ناشناختنی است. صفات وجودی حیات و علم بنحو تشکیک در موجودات تسری یافته است. رابطه ذات و صفات رابطه این همانی و عینیت است. خداوند تنها خالق، حاکم مطلق و هادی ازلی است. رأی اختصاصی ملاعبدالله زنوزی: معرفت و شناخت از راه فطرت؛ منوط به شناخت عقلی، غور در قوانین نقلی و آثار نبوی است. سمع و بصراز اقسام علم حضوری اشراقی است. سمع و بصراز عوارض همه موجودات و تشکیکی است. فقط به این عالم اختصاص ندارد. زنوزی در اثبات سمع و بصر (با استقرا ناقص در اختصاصی بودن) به برخی از دلایل اثبات علم استناد می کند.