جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

دین همواره به‌ عنوان یکی از ارکان اصلی مشروعیت و حاکمیت در ایرانِ پس از انقلاب اسلامی مطرح بوده است. از همین رو، تلاش‌های نظری و گفتمانی گوناگونی برای فهم، تبیین و بازخوانی دین شکل گرفته‌اند که در میان آنها دو جریان «اسلام سنتی» و «روشنفکری دینی» جایگاهی برجسته‌تر دارند. پژوهش حاضر با تمرکز بر آرای دو متفکر برجسته، یعنی آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی و استاد مصطفی ملکیان، به ‌عنوان نمایندگان شاخص این دو جریان، در پی پاسخ به این پرسش است که آنها بر اساس کدام مؤلفه‌ها اقدام به فهم دین کرده‌اند. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون سه‌مرحله‌ای استرلینگ بوده و با بهره‌گیری از پاره‌گفتارها و آثار مکتوب این دو اندیشمند، مضامین بنیادین استنباط شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد در نگاه آیت‌الله مصباح، سه مؤلفۀ «ضرورت تبیین باورهای اعتقادی»، «جامعیت‌نگری در دین» و «تکلیف‌گرایی ایمان‌مدار» نقش محوری دارند. در حالی ‌که در اندیشۀ استاد ملکیان سه مضمون فراگیر «تغییرپذیری در معرفت دینی»، «عقلانی‌سازی باورهای دینی» و «اخلاق و معنویت به‌ عنوان بنیان دینداری» برجسته هستند؛ این تمایز نشان‌دهندۀ تفاوتی بنیادین در مبانی معرفت‌شناختی، روش‌شناختی و غایت‌گرایانۀ هر کدام از آنها نسبت به فهم دین است.

علامه مصباح یزدی در فصل ششم کتاب حقوق و سیاست در قرآن، طرحی نو در زمینه تعیین حاکم ودیگر مسئولان حکومت پیشنهاد می‌کنند. این طرح مبتنی بر توحید، ولایت و توجه به مردم، عدالت وتقوا است. در این مقاله سعی می‌کنیم با استخراج و شمردن ویژگی‌هایی نظیر حاکمیتِ الهی، شایسته‌سالاری، رواجِ روحیه‌ی عدالت، تقوا ومعنویت در جامعه، توجه به تأمینِ رضایتِ الهی در مسیرِ گزینشِ مسئولین برایِ تأمینِ ثبات و کارآمدی حکومت و حمایتِ مردمی (نمایندگیِ خدا)، افزایشِ میزانِ دقت وکارایی، عنصرِ پاسخ‌گو بودنِ مسئولان، افزایشِ تضمینِ سلامتِ حاکم و مسئولین، کمک به شکل‌گیریِ رقابتِ سالم در جامعه و کمک به افزایشِ یک‌پارچگی و همدلی عناصرِ جامعه‌ی اسلامی «در طرحِ علامه»، برتریِ آن نسبت به مدل‌هایِ دیگر را که در حال حاضر در سایر کشورها درحال اجرا هستند، اثبات نماییم. روش اجرایِ این تحقیق روش مقایسه‌ای بوده وابزارِ گردآوریِ داده‌ها و اطلاعات، مقالات و برخی کتاب‌هایِ ارزشمند در این زمینه است.

هدف این پژوهش، بررسی و مقایسه دیدگاه‌های آگوست کنت و علامه مصباح یزدی درباره مسئله همبستگی اجتماعی، علل پیدایش و عوامل تقویت آن است. روش تحقیق، نقلی-تاریخی بوده و شیوه گردآوری داده‌ها، اسنادی و کتابخانه‌ای است. پژوهشگر با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای، سامانه‌های اطلاع‌رسانی کتاب و پایگاه‌های معتبر، داده‌ها را جمع‌آوری کرده است. روش پردازش و تحلیل نیز توصیفی-تحلیلی می‌باشد. هرچه همبستگی میان اعضای جامعه و میان مردم و حاکمان قوی‌تر باشد، بستر برای بقای جامعه و پیشرفت آن مساعدتر خواهد بود. آگوست کنت برای همبستگی اجتماعی ارزش ذاتی و بنیادین قائل است و عامل اصلی آن را ذهن بشر (توافق اذهان و باورهای مشترک)، دین و تقسیم کار اجتماعی می‌داند. در مقابل، علامه مصباح یزدی همبستگی اجتماعی را ارزشی ابزاری می‌شمارد و قوه عاقله (عقل جمعی هدایت‌شده) را مهم‌ترین عامل ایجاد آن معرفی می‌کند. ایشان بر این اساس، انواع روابط اجتماعی را بررسی کرده و بالاترین شکل همبستگی را همبستگی مبتنی بر دین حق می‌دانند که می‌تواند مصالح مادی و معنوی اعضای جامعه را توأمان تأمین کند. از نظر ایشان، تقسیم کار اجتماعی نیز می‌تواند این همبستگی را تقویت نماید. در مجموع، علامه مصباح یزدی قوه عاقله را عامل اصلی همبستگی اجتماعی می‌داند و در چارچوب تحلیل انواع روابط اجتماعی، بهترین نوع همبستگی را آن می‌شمارد که با محوریت دین حق شکل گرفته و مصالح مادی و معنوی جامعه را تأمین کند؛ در حالی که آگوست کنت، دین را یکی از عوامل همبستگی اجتماعی معرفی می‌کند، اما دینی را مد نظر دارد که از پوزیتیویسم الهام گرفته شده باشد .

قرآن کریم به‌عنوان آخرین و جامع‌ترین و کامل‌ترین کتاب آسمانی، اهدافی را برای هدایت بشر در ابعاد گوناگون زندگی فراهم نموده است. صاحبان علم قرآن این اهداف را از ساحت‌های مختلف زندگی برای ما بیان فرموده‌اند. در این مقاله، نویسنده اهداف اجتماعی قرآن کریم را در بُعد بینشی، از دیدگاه مقام معظم رهبری و آیت‌الله مصباح یزدی، با روش توصیفی ـ تحلیلیِ توسعه‌ای و جمع‌آوری مطالب با روش کتابخانه‌ای، مورد بررسی قرار داده و دیدگاه‌های بزرگان مذکور را ذکر کرده و افتراقات و اشتراکات دیدگاهی را بیان می‌کند. چنان‌که مقام معظم رهبری اهداف اجتماعی قرآن مجید را پند دادن، انذار و تبشیر، تحلیل بیماری‌ها و راه‌حل، غفلت‌زدایی و یادآوریِ فراموش‌شده ذکر می‌فرمایند و آیت‌الله مصباح یزدی نیز هدایت و پندپذیری، انذار و تبشیر، تقوا، ارائه بینش صحیح و ضروری، یادآوریِ فراموش‌شده و غفلت‌زدایی را از اهداف اجتماعی قرآن از ساحت بینشی برشمرده‌اند که چهار هدف، از مشترکات بیانات این دو بزرگوار می‌باشند.

این پژوهش با رویکردی تحلیلی‌ـ تطبیقی به بررسی و مقایسه دیدگاه‌های علامه مصباح و پلانتینگا دربارة مسئلة شرّ، با تمرکز بر بُعد منطقی آن، می‌پردازد. مسئلة اصلی پژوهش حاضر تبیین امکان هم‌افزایی و تکمیل دیدگاه پلانتینگا در خصوص «آزادی اراده» با برداشت مصباح از «حکمت الهی» و مفهوم «شرّ» است. پلانتینگا با تأکید بر آزادی اراده شرّ را معلول انتخاب‌های آزادانة انسان می‌داند و بر مسئولیت اخلاقی وی در قبال آن تأکید می‌کند. در مقابل، علامه مصباح شرّ را جزء لاینفک نظام هستی و زمینه‌ساز تحقق خیر و کمال انسان تلقی می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد، به‌رغم تفاوت‌های ظاهری، دیدگاه‌های این دو متفکر در نقاط کلیدی همپوشانی دارند و مکمل یک‌دیگرند؛ هر دو فیلسوف بر نقش محوری انسان در مواجهه با شرّ تأکید می‌ورزند، همچنین هر دو در پی تبیین سازگاری وجود شرّ با صفات خداوند هستند. در نهایت، این مقاله تبیین می‌کند که درک جامع مسئلة شرّ مستلزم توجه هم‌زمان به جنبه‌های فردی و اخلاقی شرّ (مطابق نظر پلانتینگا) و نقش آن در نظام هستی و فرایند کمال انسان (مطابق دیدگاه مصباح) است. این رویکردِ تلفیقی به حل تعارض‌های ظاهری کمک می‌کند و به درک عمیق‌تر معنای زندگی، رنج، و مسئولیت‌های اخلاقی انسان یاری می‌رساند.