جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

استمرار معماری نیازمند تحلیل مداوم از ویژگی هایی است که فضاهای معماری در خلق و ایجاد آن موفق بوده اند. در مواجهه با معماری به طور کلی و معماری گذشته ایران، دو رویکرد به صورت جدی و پایه ای به تبیین و تفسیر آن پرداخته اند. عده ای با رویکردی تاریخ نگارانه معماری ایران را مطالعه و مراحل تکامل آن را مورد عنایت قرار داده اند. رویکرد دیگری که در معرفی معماری ایران سخت تلاش کرده است، نگاهی گونه شناختی به معماری دارد. این نگاه که با استفاده از مطالعات تاریخ نگارانه به نوعی دسته بندی دقیق از عناصر معماری پرداخته است، با تمرکز بر فرم و تزیینات، عناصر معماری را مورد تحلیل و توجه قرار داده است.رویکرد سوم که این مقاله به معرفی آن پرداخته است، تلاش دارد تا معماری ایران را از زاویه اندیشه در معماری پیگیری نماید. عمده نگاه این رویکرد دستیابی به مولفه هایی است که قابلیت تداوم و استمرار را در معماری دارند. این مقاله نشان می دهد که همواره تعامل دقیق و قابل توجهی بین معماران و اهل اندیشه بوده و همین امر باعث ایجاد و شکل گیری معماری متعالی و ماندگار گشته است.

در این مقاله ابتدا با مطالعه باغ های ایرانی بویژه دوره اسلامی و بررسی خصوصیات کلی و فضای کالبدی آن (آب، گیاه و....) به بررسی عناصر باغ پرداخته شده است. سپس با بررسی و جستجو در متن قرآن بویژه سوره انسان و تفاسیر مربوط به آن (تفسیرالمیزان و تفسیر نمونه) عناصر بهشت قرآنی در عناصر باغ دولت آباد بازخوانی گردیده است. این بازخوانی از طریق تحلیل کالبدی، فضایی باغ دولت آباد و انطباق با مفاهیم قرآنی صورت پذیرفته است. هدف از این مطالعه استخراج وجوه اشتراک نعمت های باغ بهشت با عناصر باغ دولت آباد بوده و تکنیک مورد استفاده در این پژوهش، توصیفی، تحلیلی است. گردآوری اطلاعات از طریق بازدید، برداشت میدانی و کتابخانه ای بوده و آنالیز اطلاعات جمع آوری شده بر اساس قیاس آنها از تفاسیر قرآنی بویژه تفسیر المیزان انجام گردیده است. نتایج به دست آمده نشان می دهد که عناصر موجود در باغ ایرانی در سوره انسان با عنوان نعمت های بهشت قرآنی یاد شده است که این نعمت ها بصورت عینی و ذهنی در هم در کالبد باغ و هم در باور طراح آن استعاراتی مادی و معنوی به جا نهاده است.

در این مقاله، ابتدا با مطالعه پیشینه عناصر اصلی باغ اسلامی مانند درخت، آب و ... در تمدن های گذشته به حکمت این عناصر پرداخته می شود. پس از آن با مطالعه بر دیدگاه حکمت اسلامی در مورد عناصر مذکور در قرآن و نمونه های باغ اسلامی، به مفهوم حکمی بهشت نزدیک شده، سپس با جستجو در متن قرآن و توجه ویژه به سوره الرحمن، تفاسیر مربوط به این سوره مطالعه قرار می شود. می توان دریافت که حکمت عناصر باغ مانند نور و سایه، درخت و گیاهان، آب، غرفه، قصور و مانند آن را در نظم بندی محکمی که بر اساس هندسه قدسی، علم الهی و محیطی که با اشارات و ذکر خود، انسان را به سعادت رهنمون سازد دانست.

دولت صفوی، در پی تحقق آرمانشهرهایی بوده که ریشه در باورها و اعتقادات اسلامی داشته است. گذشته تاریخی شهرهای صفوی گویای اهمیت آنها به عنوان مکانهایی جهت تجسم سمبل ها و نمادهاست؛ سمبل هایی که علاوه بر تداعی مفاهیم اعتقادی، نمایش دهنده قدرت دولت حاکمه و نمادهایی هویت دهنده به شهر بوده اند. در تاریخ شهرسازی صفوی، ازجمله عناصر نمادین، خیابان (چهارباغ)های عریض و مستقیمی است که از عناصر اصلی توسعه و بهسازی شهرها در این عصر بوده اند. در سابقه تاریخی شهر مشهد نیز به احداث خیابان چهارباغ در زمان شاه عباس صفوی و به منظور بهسازی شهر اشاره شده است که در این مقاله به تفصیل به این مهم پرداخته خواهد شد. بخش ابتدایی این مقاله به توضیح درباره سابقه تاریخی شهر مشهد، بخصوص در عصر صفوی، و همچنین جایگاه منحصر به فرد حرم مطهر در شهرسازی این شهر اختصاص دارد. این مقاله سپس با تکیه به برخی اسناد تاریخی و مطالعات تحلیلی، به تاریخ، چگونگی احداث و همچنین ساختار و ویژگیهای کالبدی، عملکردی و ذهنی خیابان چهارباغ شهر مشهد اشاره می نماید. قسمت بعدی مقاله به بررسی میزان تشابه خیابان چهارباغ شهر مشهد با چهارباغ اصفهان می پردازد. نتیجه گیری این مقاله گویای تشابه خیابان چهارباغ شهر مشهد و چهارباغ اصفهان در پیروی از اصول واحدی است که متناسب با شرایط مکان و عناصر موجود در سایت به کار گرفته شده اند.