جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله توحید محوری‌ترین مقصد در حکمت اسلامی است. الهیات بالمعنی‌الأعم به مثابه قواعد تمهیدی برای ورود به مسائل خاص الهیات به ویژه مسئله توحید به‌شمار می‌آید. برخی از حکما تضلع خود را در کاربست این قواعد و اصول در مسئله توحید نشان داده‌اند. شیخ‌الرئیس در نگاشتن رساله مستقل درباره توحید به‌سان بسیاری از مسائل فلسفی در آغاز صف ایستاده و پیشگامی را برای خود مسجل کرده است. نخستین‌‌‌بار او «الرسالة العرشیة فی توحیده تعالی و صفاته» را به عنوان رساله مستقل نگاشت و این مدخل را برای آیندگان گشود. این مسیر رونده‌ای به خود ندید تا نوبت به حکمای متعالی رسید. آنان متناوب در این موضع قلم‌فرسایی کردند و تفاضل نگاره‌های خود را با سایر نگاشته‌ها پرتوافکن کردند. مقایسه محتوایی، کمّی و کیفی رساله «العرشیة» از ابن‌سینا به عنوان نخستین رساله با «رسالة فی‌التوحید» از علامه طباطبایی به عنوان نگارنده معاصر، جلوه‌گر تاریخ درخشان و رو به تصاعد حکمت اسلامی به ویژه حکمت متعالیه است. توجه حکمای متعالی به آموزه‌های غنی، درس‌آموز و الهام‌بخشِ آیات و روایات، غنای داده‌ها و آموزه‌های فلسفی را تضمین و دامنه آن را گسترده ساخته است. مهم‌ترین امتیاز، جهش از توحید وجوب به توحید تشکیکی وجود و فراتر به توحید شخصی وجود است. تمایز در مبانی و رهیافت‌ها در پردازش‌های توحیدی این حکیم شاخص حکمت متعالیه مشهود است. برجسته‌سازی این تفاضل و تصاعد، شبهه تهی پنداشتن فلسفه اسلامی از محتوای معارف الهی از سوی فلسفه‌ستیزان را دفع و محتوای مستند حکمت الهی را نمایان می‌سازد.

پیشرفت‌های علمی از اوایل قرون رنسانس به بعد چالش‌های زیادی برای متفکران و خداباوران به‌وجود آورده است. همین چالش‌ها بود که طرح مسئله رابطه علم و دین را ضروری ساخت. زیست­شناسی و به تبع آن ژنتیک، موجب ایجاد چالش‌های عمیق در این زمینه گردید. کشف مولکول‌های DNA و ژنوم‌های انسانی و توانایی متخصصان در تغییر آرایش ژنی انسان، از عمده مواردی بود که زمینه بحث گفتگو بین این دانش و اندیشه مذهبی را بیش از پیش فراهم ساخت. پرسش‌‌ها و شبهات متعددی در این زمینه مطرح است که در این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی، بر این چالش تمرکز شده است که آیا مهندسی ژنتیک انسان و دستکاری آن منجر به تغییر هویت انسان نیز می‌گردد؟ نگارندگان مدعی­اند که برحسبِ نگاه دقیق به مبانی حکمت مشاء در نفس­شناسی و نیز با لحاظ جسمانی‌الحدوث بودن نفس در حکمت متعالیه، تغییرات ژنتیکی می­تواند بر نفس و احوالات آن تأثیرگذار باشد و با دقت در مبانی حکمت مشائی و صدرایی این دغدغه مرتفع نمی­شود. در این نوشتار این ادعا را با بیان مبانی این دو نظام فلسفی تبیین کرد‌هایم.

در فلسفۀ اسلامی، بحث تجرد نفس یکی از بنیادی‌ترین و پیچیده‌ترین مباحث مربوط به انسان‌شناسی فلسفی به شمار می‌آید که همواره مورد اهتمام فیلسوفان مسلمان بوده است. فلاسفه‌ای همچون ابن‌سینا، با استناد به براهین مختلف، سعی در اثبات تجرد نفس داشته‌اند. بااین‎حال، در دوران معاصر، برخی اندیشمندان از جمله آیت‌الله فیاضی با بازخوانی و تحلیل انتقادی این براهین، به بررسی مبانی و مقدمات استدلال‌های گذشته پرداخته و در صحت و تمامیت آن‎ها تشکیک کرده‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی و انتقادی، به واکاوی مهم‌ترین نقدهای استاد فیاضی بر براهین تجرد نفس ابن‌سینا می‌پردازد. از جمله این نقدها می‌توان به مواردی چون تردید در تقسیم‌ناپذیری صورت‌های معقول، انکار ملازمه میان تجرد از ماده و تقسیم‌ناپذیری، خدشه در بداهت تفاوت میان مراتب شدت و ضعف ادراک، انکار تمایز وجودی میان قوای حسی و عقلی بر اساس معیار تجرد، غیرواقعی دانستن برهان انسان معلق در هوا، اشکال بر نحوۀ تحقق تشخص صورت‌های علمی به‏‌دلیل انتساب آن‎ها به شخص جزئی، و در نهایت، رد ملازمه میان تجرد و وحدت از یک سو و مادی بودن و کثرت از سوی دیگر، اشاره کرد. یافته‌های این تحقیق حاکی از آن است که بیشتر این نقدها دارای اشکالات جدیِ منطقی و معرفتی‌اند و از حیث دلالی و استدلالی، توانایی ابطال براهین متقن ابن‌سینا در اثبات تجرد نفس را ندارند. در نتیجه، تحلیل نهایی پژوهش بر این نکته تأکید دارد که براهین کلاسیک فلسفۀ اسلامی در باب تجرد نفس، با وجود برخی چالش‌ها، همچنان از انسجام و قوت استدلالی لازم برخوردارند و نقدهای مطرح‌شده از سوی استاد فیاضی فاقد کفایت منطقی برای رد آن‎هاست.

ابن‌سینا و ملاصدرا، هر دو برنامه‌ای منسجم برای ریاضت ارائه می‌دهند که در ظاهر اهداف مشابهی را دنبال می‌کند، اما در پسِ این شباهت‌های ظاهری، تمایزی بنیادین نهفته است که از اختلاف در مبانی انسان‌شناسی (جوهر ثابت نفس در برابر وجود سیّال و در حال صیرورت) برمی‌خیزد. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تطبیقی، ابتدا مبانی پنج‌گانۀ انسان‌شناسی دو حکیم (خاستگاه نفس، کمال نفس، نقش بدن، مراتب نفس، و رابطه با عقل فعال) را واکاوی کرده و سپس نشان می‌دهد که این تمایزات چگونه بر آسیب‌شناسی نفس و تجویز راهکار تأثیر می‌گذارد. در فلسفۀ سینوی، نفس جوهری ثابت است که بدن را به‌عنوان ابزاری موقت به کار می‌گیرد و مراتب نفس، حالات عارضی آن هستند؛ ازاین‌رو موانع کمال نفس (بیماری‌های نفسانی)، ماهیتی «انفعالی» داشته و به معنای مغلوب ‎شدن و آلودگی این جوهر ثابت در برابر قوای بدنی است. در مقابل، از منظر ملاصدرا نفس محصول حرکت جوهری و حقیقتی در حال صیرورت است؛ لذا موانع کمال در اینجا ماهیتی «فعال و وجودی» می‌یابند که همان اشتداد و تثبیت نفس در مراتب نازله و حیوانی است. این تفاوت مبنایی سبب می‌شود اهداف سه‌گانۀ ریاضت (تخلیه، تحلیه، و تلطیف سرّ) در حکمت متعالیه تبیینی وجودشناختی بیابند و از یک برنامۀ پالایشی به ابزاری برای تکامل جوهری تبدیل شوند. ریاضت در نگاه ابن‌سینا یک فرایند روانی برای تصفیۀ جوهر ثابت نفس است، اما در نگاه ملاصدرا، حرکتی هستی‌شناختی و وجودی برای شکوفایی و اشتداد نفس در مسیر اتحاد با عقل و عالم قدس است.

چکیده ماشینی: من قصد دارم در این مقاله به بررسی ارتباطات منطقی و رابطه آن‌ها با دستور زبان عربی نزد منطق‌دانان مسلمان بپردازم، از طریق منطق شیخ‌الرئیس، و هدف ما از پرداختن به این موضوع، شناسایی نقاط تفاوت و شباهت میان دیدگاه منطقی و دستوری این ارتباطات منطقی است، و در این راه از یک روش تحلیلی-مقایسه‌ای پیروی کرده‌ایم که از طریق آن به مقایسه این ارتباطات منطقی از منطق ابن‌سینا تا آنچه منطق معاصر در زمینه منطق قضایا به آن رسیده می‌پردازیم.

مسئله سعادت و چگونگی رسیدن به آن، یکی از مباحث اساسی و بنیـادی اسـت کـه توجـه بیشتر متفکران در حوزه علوم انسانی و به­ویژه فیلسوفان اخلاق را از دیرباز تا زمان حاضر به خود معطوف نموده است. در این مقاله که گردآوری اطلاعات در آن، به روش کتابخانه­ای صورت گرفته، نظریات دو فیلسوف بزرگ شرق و غرب، یعنی ابن‌سینا و دکارت با هم مقایسه شده است. ازنظر ابن‌سینا، محرک اصلی انسان در همه فعالیت­ها و رفتارهایش، تحصیل لذت و دوری از رنج و اَلم است. ازنظر او، ماهیت سعادت، از سنخ لذت است و مانند لذت به سه قسم عقلی، خیالی و حسی تقسیم می‌شود. ابن‌سینا سعادت هر قوه از قوای نفس را عبارت از فعلیت یافتن و به کمال رسیدن همان قوه می­داند. البته باتوجه‌به اینکه بالاترین قوه از قوای نفس، قوه عاقله است، ابن‌سینا بالاترین درجه سعادت انسان را در فعلیت یافتن قوه عاقله می­داند و ازنظر او، فعلیت یافتن قوه عاقله به این است که از ماده و لوازم ماده تجرد یابد. اما ازنظر دکارت، بحث سعادت باید در ارتباط تنگاتنگ با بحث فضیلت مطرح شود؛ زیرا سعادت، نتیجه طبیعی جست‌وجوی فضیلت است. او سعادت را پاداش کسی می­داند که همواره تلاش می­نماید بر وفق فضیلت عمل نماید. او می­گوید ما در اعمالمان به دنبال فضیلت یا خیر اعلا هستیم، نه سعادت؛ ولی وقتی به خیر اعلا می­رسیم، لزوماً به سعادت نیز می­رسیم. دکارت، سعادت را در مهار و بهره­بر­ی صحیح از انفعالات و رسیدن به آرامش خاطر می‌داند؛ اما روشی که او برای رسیدن به این مقصود برمی­گزیند، نه یک روش فلسفی، بلکه یک روش علمی، یعنی استفاده از علم فیزیولوژی است.

عقل یکی از منابع معرفتی در وجود آدمی و از قوای انسانی است که سبب تمایز میان خیر و شر یا حق و باطل می‌شود. همین امر دانشمندان و عارفان بسیاری را به تأمّل و پرداختن به این مقوله واداشته است و ابن‎سینا و مولانا از این جمله­اند. هدف این پژوهش، بررسی ماهیّت عقل، ارتباط آن با عشق و دین، عوامل و موانع رسیدن به کمال عقل و در نهایت پی بردن به وجوه افتراق و اشتراک آن در اندیشۀ استاد فلسفه یعنی ابن‌سینا و استاد عشق یعنی مولاناست. حاصل این جستار که به شیوۀ توصیفی- تحلیلی و بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده، بیانگر این است که اختلاف میان ابن‌سینا و مولوی در مبحث عقل، بیش از اشتراکات­شان است و این بدان دلیل است که استاد فلسفه، عقل را عقل فعّال می‌داند و به عنوان یکی از قوای انسانی و نفسانی بدان می‌نگرد، ولی استاد عشق آن را نخستین آفریده حق تعالی و قلب آدمی را سرچشمۀ آن می‌داند.

خُلقیات انسان از ارکان مهم در شخصیت انسان است که تبیین حقیقت آن از دیدگاه فلسفی ضرورت دارد. این مقاله در نظر دارد رویکرد وجود شناختی ملاصدرا را نسبت به رویکرد ماهوی ابن­سینا در تبیین خُلقیات بررسی کند. بر مبنای ابن­سینا، خُلقیات اعراضی هستند که در نتیجۀ رابطۀ نفس با بدن، بر جوهر نفس افاضه و موجب استکمال نفس می­شوند. ملاصدرا ضمن ایراد اشکالات بر نظریۀ یادشده، با تحول در مبانی انسان‌شناسی، معتقد بود خُلقیات ملکاتی جوهری هستند که به واسطۀ عملکرد بیشتر یکی از قوا و با بستری‌سازی علل معد (تکرار فعل، مزاج و اجتماع) طی حرکت جوهری اشتدادی منجر به سعۀ وجودی نفس می‌شوند و در نتیجه بیانگر صورت و مرتبۀ وجودی نفس هستند. به این ترتیب، صدرا برخلاف ابن­سینا خُلقیات را کمال ثانوی نمی­داند، بلکه آن را کمال اولی معرفی می­کند و به همین دلیل، تبیینی دقیق‌تر ارائه می­دهد که در سایر مسائل مرتبط همچون مراحل شکل‌گیری و ملاک تقسیم‌بندی خُلقیات نیز تأثیرگذار خواهد بود.

اثر حاضر، ترجمه و تفسیری است از کتاب «برهان شفا» ، که به قلم شیخ الرّئیس ابوعلی سینا و به زبان عربی به رشتة تحریر درآمده است. برهان شفا ، از قوانین صوری استدلال، که ضامن درستی و صحّت استدلال هستند، بحث می‌کند. مترجم اثر، پس از برگردان دقیق متن، بخش‌هایی که ابهام دارند و یا در حوزة مباحث معرفت شناختی دارای اهمیت هستند را تشریح کرده است. ابن سینا در این اثر، طی چهار مقاله، با بحث دربارة قوانین صوری استدلال، درهم تنیدگی قوای ادراکی آدمی را مطرح می‌کند و مسائل و موضوعات گوناگونی که دارای ماهیت معرفت شناختی هستند و از فلسفة علم حکایت می‌کنند را تشریح می‌کند. مترجم، این متن را با هدف در اختیار قراردادن ابزار انتقال قسمتی از افکار و آرای ابن سینا به دانشجویان فلسفه و آشنایی با گنجینة سنّت فلسفی اسلامی، جهت درک بهتر مسائل جدید معرفت شناختی، ترجمه و تفسیر کرده است.

نظریه بازنمایی افلاطون و ارسطو کهن‌ترین نظریه در عرصه فلسفه هنر است که تا قرن نوزدهم رقیب نداشت. در طول قرن نوزدهم، بیستم و معاصر، نقدهای متعددی به نظریه بازنمایی مطرح شده است. این نقدها در دو دسته کلی جامع افراد و مانع اغیار نبودن این نظریه، قابل دسته بندی‌اند.در این پژوهش بعد از تحلیل نظریه بازنمایی افلاطون و ارسطو و نقل مهمترین نقدهای مطرح شده، به طرح و تبیین نظریه بازنمایی از منظر ابن‌سینا پرداخته‌ایم. هدف این پژوهش نشان دادن این حقیقت است که نظریه بازنمایی ابن سینا متفاوت است و می‌تواند به اکثر چالش‌ها و نقدهای معاصر به نظریه بازنمایی را پاسخ بدهد. روش این تحقیق تحلیلی_تطبیقی است. طبق یافته‌های این پژوهش، نظریه بازنمایی ابن سینا، هم به لحاظ کمّی و هم به لحاظ کیفی، متفاوت از نظریه بازنمایی افلاطون و ارسطوست. ابن‌سینا به طور مبسوط‌تر به اقسام بازنمایی، منشاء و غایت آن پرداخته است. ابن‌سینا بازنمایی را ذاتی خیال و تخیّل می‌داند. بنابراین هرجا خیال و تخیّل هست، بازنمایی هم حضور دارد. ابن سینا بین قوّه خیال و تخیل تفکیک قائل می‌شود. قوه تخیل در آثار ابن سینا قوّه‌ای است که در صور خیالی و دیگر صور مخزون ذهنی، دخل و تصرف می‌کند و صور جدید ابداع می‌نماید. نوآوری این پژوهش از جهت تبیین و اثبات این ادعاست که با نظریه بازنمایی خیالی و تخیلی ابن‌سینا می-توان آثار هنری قرون معاصر(مدرنیسم و پست مدرنیسم) را تبیین و تفسیر کرد و به نقدهای مطرح شده، پاسخ منطقی داد.