جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: اغلب شرق‌شناسان به مرجعیت‌های فکری و فلسفی تعلق دارند که به‌طور عمد یا غیرعمد بر مطالعه آن‌ها از میراث عرب و مسلمانان تأثیر می‌گذارد. وقتی تحقیق را دقیق‌تر بررسی کنیم و روش و گفتمان شرق‌شناسان در مطالعه تشیع به‌طور کلی و مسائل حیاتی مربوط به آن، مانند مسئله امام علی(علیه‌السلام) به‌طور خاص را بفهمیم، به وضوح دو گرایش در میان شرق‌شناسان در این گونه مطالعات مشاهده می‌شود. در حالی که بعضی از نوشته‌های شرق‌شناسان با استناد به روایات تاریخی که منابع اصلی تشیع معتبر بودند، هماهنگ بودند و نویسندگان این گرایش موضع مثبت خود نسبت به خلافت و امام علی را مشخص کرده و همزمان نقدی بر رفتار سقیفه علیه امام(علیه‌السلام) داشتند، نمونه دیگری از شرق‌شناسی وجود دارد که به منابع و متون تاریخی که از سوی متعصبان علیه اهل بیت و به‌ویژه شخصیت امام علی(علیه‌السلام) نفرت‌آمیز بودند، تکیه کرده و آنچه این کتاب‌ها از توهین و کاهش شأن امام(علیه‌السلام) شامل می‌شد را برجسته کردند. بنابراین، این پژوهش به بررسی روش و گفتمان شرق‌شناسانه در انتخاب نمونه امام علی (علیه السلام) می‌پردازد، بر اساس جنبه ایدئولوژیک که توسط همدستی نظام‌مند و مراجع آن تحت سلطه قرار دارد، تا پاسخی ارتباطی به معیارهای فرهنگی فرد بدهد که توسط نظام‌های شرق‌شناسی مشخص شده است، و با توجه به برخی ویژگی‌های شرق‌شناسانه که برخی شرق‌شناسان در گفتمان خود درباره میراث شیعی و مطالعه نمونه امام علی (علیه السلام) به آن پرداخته‌اند؛ تا میزان روش مثبت آن‌ها در خوانش میراث امامیه با روش درستشان از طریق مطالعه منابع اصلی (شیعی) روشن شود.

بحث دربارة اختیار و تأثیر انسان بر افعال خود، یکی از مسائل مهم در حوزة انسان‌شناسی و خداشناسی است و با بسیاری از مباحث فنون و علوم اسلامی ارتباط دارد. انسان دارای ابعاد و ویژگی‌های مختلفی است که «اختیار» یکی از آنهاست. امیر مؤمنان علی در برابر قرائت رایج جبرگرایانه، بر اختیار و تأثیر انسان در افعال خود تأکید می‌فرمود. باور به اختیار، در سبک زندگی افراد ظهور و بروز پیدا می‌کند. این نوشتار با روش تحلیلی ـ توصیفی درصدد بررسی سخنان امیر مؤمنان علی دربارة اختیار انسان و نفش آن در سبک زندگی است. سبک زندگی فعالانه یا سبک زندگی منفعلانه، از نتایج اعتقاد یا انکار این اختیار به‌شمار می‌رود. ترقی و پیشرفت در زندگی و همچنین سعادت و پاداش الهی، در سایة اختیار و تلاش و کوشش محقق می‌شود؛ ازهمین‌رو ثواب و عقاب بدون اختیار معنایی نخواهد داشت. تلاش و کوشش یکی از خطوط کلی سبک زندگی است که در اثر اعتقاد به اختیار انسان به‌وجود می‌آید.

ناصرخسرو - قصیده‌سرای نامدار قرن پنجم - شاعری شیعی‌مذهب، دوستدار اهل بیت(ع) و معتقد به مبارزه با دشمنان آل رسول(ص) و جهل و ستم و تزویر است. این شاعر برجسته یادآور سیّد حمیری - شاعر شیعی و متعهد قرن دوم- در ادبیات عرب است. از آنجا که این دو شاعر ایرانی و عرب، شعر را نه هدف بلکه وسیله­ای برای بیان اعتقادات خود می­دانند و به سرودن اشعار اعتراضی و اعتقادی شهرت دارند، بر اساس سروده‌هایشان می­توان سیمای انسان کامل را از نگاه آنان به تصویر کشید. در شعر ناصرخسرو، صفات انسان کامل در محورهایی چون خردورزی و تفکر، آگاهی‌بخشی، پایبندی و توجه به علم دین و... تبیین می­گردد. در شعر سید حمیری انسان کامل در سیمای حضرت علی(ع) تجلی می­یابد و در محورهایی چون داشتن کرامات و امتیازات منحصر به فرد، سبقت در ایمان و توحید و عمل به فرائض دینی، تأیید از ناحیه پروردگار، داشتن علم الهی، معرفت دین، شجاعت مثال‌زدنی و داشتن فهم و درکی بی­نظیر از قرآن معرفی می­گردد.

این پژوهش درصدد است تا با رویکردی میان‌رشته‌ای، مفهوم عدالت اجتماعی را در اندیشه‌های سیاسی علوی واکاوی کرده و نسبت آن را با برخی نظریه‌های معاصر عدالت بررسی نماید. سؤال اصلی مقاله آن است که «مبانی و شاخصه‌های عدالت اجتماعی در نهج‌البلاغه از منظر امام علی(ع) چیست و این شاخصه‌ها چه نسبتی با نظریه‌های معاصر عدالت اجتماعی دارند؟». بر این اساس، مقاله ضمن استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و تطبیقی، منابع اصیل اسلامی بویژه نهج‌البلاغه و نیز نظریات متفکرانی همچون جان رالز، رابرت نوزیک و آمارتیا سن را مورد مطالعه قرار داده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عدالت در نگاه امام علی(ع) مبتنی بر اصولی همچون توحید، کرامت ذاتی انسان، نفی تبعیض، رعایت حقوق محرومان و مسئولیت‌پذیری حاکمان است و این اصول در عرصه عمل نیز در سیره حکومتی آن حضرت تحقق یافته است. مقایسه با نظریه‌های معاصر عدالت اجتماعی حاکی از آن است که در عین وجود برخی مشابهت‌ها، تفاوت‌های بنیادین در مبانی معرفتی و انسان‌شناختی دیده می‌شود؛ عدالت علوی بر بستر الهیات و اخلاق استوار است، در حالی‌که نظریات مدرن عمدتاً بر قرارداد اجتماعی و رویکرد سکولار تکیه دارند. نوآوری پژوهش در آن است که با تلفیق منابع اسلامی و نظریات معاصر، الگویی بومی و الهام‌بخش از عدالت اجتماعی ارائه می‌دهد که قابلیت کاربرد در حل بحران‌های نابرابری و بی‌عدالتی در جوامع امروز را دارد. این مطالعه می‌تواند بستری برای گفت‌وگوی سازنده میان اندیشه اسلامی و نظریه‌های معاصر در علوم اجتماعی فراهم آورد.

امنیّت و آرامش زندگی، همواره یکی از دغدغه‌های مهم انسان‌ها در ادوار مختلف تاریخی بوده و اندیشمندان در دست یازیدن به این آرمان همیشه همت خویش را به کارگرفته‌اند. هرچند در نیل به این امر مهم به توفیقی چشم-گیر دست نیافته‌اند و هنگامۀ جنگ‌ها این دغدغه به صورت مستمر سلامت روان و حیات بشریّت را مورد تهدید قرار داده است. سیرۀ نظری و عملی حضرت علی علیه السلامنیز نشانگر اینست که، توجه به امنیّت و آرامش مردم و رعایت اخلاق الهی در جنگ‌ها، از ویژگی‌های برجستۀ ایشان می‌باشد. تاریخ زندگی امام علی علیه السلام نشان می‌دهد که بخشی از دوران زندگی آن حضرت قرین با جنگ و مبارزه بوده و در بیشتر جنگ‌های صدر اسلام به عنوان قهرمانی بی نظیر در صحنه‌های جنگی به ویژه در جنگ صفین که به وسیله معاویه بر او تحمیل شد حضور داشته است. از این رو، در این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی و بهره‌گیری از آثار تاریخی معتبر و کلام ارزشمند امام علیه السلام در نهج‌البلاغه، تلاش شده است با بررسی جنگ صفین، جلوه‌هایی از اخلاق انسانی، مدارا، عطوفت و مسالمت جویی حضرت به تصویر کشیده شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد، امیرالمؤمنین علی علیه السلام در این جنگ، برای جلوگیری از کشتار و خونریزی، سازوکارهایی همچون؛ اجتناب از آغاز جنگ، ارسال سفیران و نامه‌هایی در ارتباط با دعوت به آرامش و گفتگو، ارشاد وراهنمایی مستمر، تعلل در شروع جنگ، دعوت صریح به مصالحه و تن دادن به حکمیّت و.. به کار گرفته است.

هدف اصلی تحقیق بررسی الگوها و راهبردهای حکمرانی اسلامی در اندیشه امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه است. روش تحقیق از نوع اسنادی-تحلیلی؛ ابزار گردآوری آن شامل منابع دست‌اول و دست‌دوم بوده است. واحد تحلیل و مشاهده خطبه، نامه و کلمات قصار بوده است که از روش مثلث‌سازی جهت روایی و اعتبار مفاهیم اکتشافی بهره گرفته‌شده است. نتایج نشان داد که حکمرانی سیاسی (میانه‌روی سیاسی؛ نظارت و کنترل سیاسی؛ انتقادپذیری حاکم؛ مبارزه با اشرافیت سیاسی؛ تکریم آزادی سیاسی؛ اصل مردمی بودن حکومت؛ پرهیز از استبداد سیاسی؛ عدالت قضایی)؛ اجتماعی (تأمین امنیت اجتماعی؛ پیشگیری اجتماع‌محور فساد؛ شایستگی کارگزاران؛ مدارای اجتماعی؛ عدالت اجتماعی؛ مساوات و نفی تبعیض اجتماعی؛ خلق و حفظ سرمایه اجتماعی)؛ اقتصادی (فقرزدایی؛ اولویت‌بخشی به محرومان و تنگدستان؛ عدالت اقتصادی؛ حفاظت و پاسداری از بیت‌المال؛ عدالت و انصاف در توزیع مالیاتی؛ مبارزه با نابرابری طبقاتی؛ پرهیز از انباشت ثروت توسط حکومت؛ رسیدگی به کشاورزان و رونق تولید) و حکمرانی فرهنگی (اهتمام به علم و سرمایه فرهنگی؛ مبارزه با هوای نفس؛ پرهیز از دنیادوستی؛ ترویج فضایل اخلاقی-دینی؛ امربه‌معروف و نهی از منکر؛ مبارزه با سبک زندگی متظاهرانه؛ مدارا و تساهل مذهبی)، از مهم‌ترین راهبردهای حکمرانی اسلامی بوده است.