جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اخلاقِ میل ایجابی، برخلاف اخلاق میلِ روانکاوانه، متکی به سازوکارهای است که مبتنی بر توانایی و عدم توانایی عامل اخلاقی در جهت خواست قدرت است. بنیان آن نیز بر خلاف روانکاوی، نه عقده ادیپ و سرکوب میل سوژه، که به‌مثابه ماشینی است که میل را تولید می‌کند. فهم دلوز از سوژه میل‌ورز متأثر از آراء هستی‌شناسانه اسپینوزا و به‌مثابه حالت وجود و تمایز سوژه استعلایی از سوژه درون‌ماندگار است. این حالات وجود به‌مثابه کنش، تولیدگرند. در این میان، دو دستگاه به‌نحو دیالکتیکی مانع رشد جریان میل و هم‌زمان سبب گسترش آن می‌شوند؛ دستگاه پارانویاک و اسکیزو، یکی به‌مثابه ثبات و دیگری به‌مثابه صیرورت. ماشین معجزه‌گر نیز در کنار این‌دو، وظیفه تبدیل بالقوگی محضِ ماشین پارانویاک به فعلیت دستگاه اسکیزو را دارد. مطابق با این سوژه میل‌ورز، مهم‌ترین مبنا برای اخلاق درون‌گرایانه اصل صیانت ذات یا کوناتوس است که مرکز اخلاق را از نفس به بدن منتقل می‌کند. درواقع خیر متعلق چنین خواهشی است. وانگهی، هر اثرگذاری‌ای نیز مبتنی بر نوعی اثرپذیری پیشاآگاهانه است که نماینده دستگاه‌های مختلف، از جمله دستگاه پارانویاک است در برابر دستگاه کنشیِ اسکیزو. به‌علاوه، اخلاق نه محصول طرد و غلبه یکی بر دیگری، بلکه نتیجه همکاری واکنش و کنش است که به‌صورت دو تفسیر از خواست قدرت صورت می‌پذیرد؛ نخست دیالکتیک دستگاه شیزو و اسکیزو، و دیگری به‌مثابه ماشین معجزه‌گری که آری‌گویی دیونوسی است. این نقطه، غایی‌ترین نقطه اخلاق درون‌ماندگار، یعنی آفرینش ارزش‌هاست.

چکیده ماشینی: اسپینوزا به مطالعه متن تورات علاقه‌مند بود و آن را با نقد تاریخی بررسی می‌کرد و در این کار بر عقل ریاضی و هندسی تکیه داشت. به همین دلیل توجه ما در این مقاله بر بررسی روشی است که او در نقد متن تورات به کار برد و قواعد روش‌شناختی‌ای که برای فهمیدن این که آیا نسبتش به موسی علیه‌السلام درست است یا نه، به‌کار گرفت. در نهایت به این نتیجه رسیدیم که او بر روش تحلیلی و نقدی، چه در بعد خارجی و چه داخلی، تکیه کرده بود. بعد از بررسی انتقادی متن تورات، او نتیجه گرفت که تألیف آن به ابن عزرا برمی‌گردد که می‌خواست شریعت خدا را برای هم‌نسلانش توضیح دهد و بنابراین نسبت آن را به موسی علیه‌السلام رد کرد. کلمات کلیدی: اسپینوزا؛ نقد تاریخی؛ نقد خارجی؛ نقد داخلی؛ تورات، پنج کتاب مقدس؛ ابن عزرا

چکیده ماشینی: وقتی فیلسوف دکارتی، اسپینوزا باروخ (24-11-1632 / 21-02-1677) که فیلسوفی هلندی بود، کتابش «اخلاق» (l'ethic) را نوشت، یکی از تازه‌ترین مسائل در کتاب اخلاقش، یعنی مسئله 39 از بخش پنجم، این بود: «کسی که بدنش دارای تعداد بسیار زیادی استعدادها بود، بخش اعظم وجودش جاودانه بود.» اگر این مسئله را با آنچه درباره وحدت عقل انسان و بدن در بخش دوم گفته شده بود مقایسه کنیم، می‌بینیم که این موضوع روشن‌تر و گویا‌تر است؛ کسی که بدن قوی‌ای دارد روحی هم متناسب با این بدن در قدرت دارد و بنابراین جاودانه است. پس اگر هدف نهایی انسان نجات باشد، این نجات بدون بدن انسانی به دست نمی‌آید. برای اسپینوزا، نمی‌توان روح را بدون در نظر گرفتن واقعیت مادی انسان تصور کرد.

از جمله مباحثی که در نحوه زندگی انسان تاثیر مستقیم و کاربردی دارد، قوانین یا سنن الهی است. این قوانین ذاتی حاکم بر رفتار انسان، همواره مورد توجه اندیشمندان مسلمان و غیر مسلمان بوده است. از جمله متالهان یهودی که در این زمینه نظرگاه هایی را ایراد کرده اند، اسپینوزا است. در خلال عقاید الهیاتی او می توان تعابیری را یافت که با اندکی تقریب می تواند مثیلی از سنن الهی در قرآن باشد .هر چند که تفاوت های عدیدیه ای در این زمینه نیز وجود دارد. وی این نیروی درونی و طبیعی را هدایت کننده بشر به خیر اعلا می داند و برای تبیین آن از تعابیری چون قانون طبیعی به کار برده است که در حیطه تبیین های اخلاقی تعریف شده است.گویی این قوانین به شکل ازلی در نوامیس هستی و حیات بشری تعبیه شده است و فاعلیت فاعل حقیقی ( خداوند) به شکل فعال و مستمر، دخلی در تحقق موردی آن ها در زمان و مکان ندارد. این پژوهش به روش تطبیقی - تحلیلی برآن است تا قرابت، اشتراکات و افتراقات قانون طبیعی اسپینوزا با سنن الهی در قرآن و نظرگاه اندیشمندان اسلامی را در حیطه علیت، اراده ، غایت مداری مورد بررسی قرار دهد.

این پژوهش با رویکردی تطبیقی-ترکیبی، رابطۀ مناقشه‌برانگیز دین و حکومت در اندیشۀ باروخ اسپینوزا و علامه سید محمدحسین طباطبایی را بازخوانی می‌کند. مسئلۀ اصلی پژوهش، فراتر از مقایسۀ صرف، این است که چگونه می‌توان از گفت‌وگوی میان دو پارادایم متعارض «حکمرانی دولت بر دین» و «حکمرانی دینی» به یک چشم‌انداز جدید برای تعامل سازنده میان مرجعیت سیاسی و معنوی دست یافت. یافته‌ها نشان می‌دهد اسپینوزا، در پاسخ به بحران‌های الهیاتی-سیاسی، نظریۀ «حکمرانی بر دین» را برای تأمین صلح و امنیت صورت‌بندی می‌کند. در مقابل، علامه طباطبایی با اتکا بر «فطرت» و «اعتباریات»، نظریۀ «حکمرانی دینی» را به عنوان نظامی جامع برای سعادت بشر ارائه می‌دهد. این پژوهش با قراردادن این دو دیدگاه در یک گفت‌وگوی انتقادی، استدلال می‌کند واقع‌گرایی اسپینوزا در مدیریت عواطف انسانی و تأکید او بر نظم مدنی، می‌تواند جنبه‌های آرمانی نظریۀ علامه را کارآمدتر کند. متقابلاً، مفهوم «فطرت» در اندیشۀ علامه می‌تواند مبنایی متعالی و معنادار برای «خیر عمومی» و «عدالت» فراهم آورد و از تبدیل‌شدن دولت به یک قدرت خودبسنده جلوگیری کند. در نهایت، این پژوهش الگوی «همکاری انتقادی دین و دولت» را به عنوان یک سنتز مفهومی پیشنهاد می‌دهد که در آن، دولت حافظ نظم و آزادی است، در حالی که دین به مثابۀ منبع ارزش‌گذار و جهت‌دهنده، مشروعیت و غایت اخلاقی آن را تأمین می‌کند. این پژوهش با قراردادن این دو دیدگاه در یک گفتگوی انتقادی، استدلال می‌کند که واقع‌گرایی اسپینوزا در مدیریت عواطف انسانی و تأکید او بر نظم مدنی، می‌تواند جنبه‌های آرمانی نظریه علامه را کارآمدتر سازد. متقابلاً، مفهوم «فطرت» در اندیشه علامه می‌تواند مبنایی متعالی و معنادار برای «خیر عمومی» و «عدالت» فراهم آورد و از تبدیل شدن دولت به یک قدرت خودبسنده جلوگیری کند. در نهایت، این تحقیق الگوی «همکاری انتقادی دین و دولت» را به عنوان یک سنتز مفهومی پیشنهاد می‌دهد که در آن، دولت حافظ نظم و آزادی است، در حالی که دین به مثابه منبع ارزش‌گذار و جهت‌دهنده، مشروعیت و غایت اخلاقی آن را تأمین می‌کند.

فلسفۀ اسپینوزا را می‌توان جزء فلسفه‌های خداباور دسته‌بندی کرد، به این معنا که به وجود خدا باور دارد و آن را یگانه نیز می‌داند. البته تصوری که از خدا به دست می‌دهد، لزوماً همان تصوری نیست که متألهان و فیلسوفان در سنت الهیاتی ادیان ابراهیمی، عمدتاً از خدا به دست داده‌اند. اسپینوزا در آثار مختلف خود براهینی برای اثبات یگانگی خدا یا جوهر الهی به دست می‌دهد. در این مقاله تلاش کرده‌ایم تا با روش توصیفی-تحلیلی این براهین را مطرح ساخته و تبیین کنیم. عمدۀ این براهین مبتنی بر کمال مطلق و وجوب وجود هستند، البته برخی از آنها نافی کثرت جواهر نیستند و صرفاً جوهر الهی را واحد می‌دانند، ولی برخی دیگر، درصدد اثبات جوهر الهی به عنوان تنها جوهر موجود و تصورپذیر هستند. همچنین نشان داده‌ایم که برهان کتاب اخلاق اگر به صورت مرسومش تقریر گردد، تام نخواهد بود. از این جهت، با تکیه بر مفهوم نامتناهی مطلق و نامتناهی در نوع خود، تلاش کرده‌ایم که صورتی معقول‌تر از آن به دست دهیم. در تقریر عمدۀ براهین، رجوعی به پیشینۀ آنها در میان متفکران قرون وسطای یهودی-مسیحی-اسلامی نیز داشته‌ایم.

هدف پژوهش پیش رو بررسی امکان معرفت به خدا را در اندیشه ملاصدرا و اسپینوزا است. روش پژوهش تحلیل مفهوم می باشد.یافته های پژوهش حاکی از آن است که در اندیشه ملاصدرا امکان معرفت به خدا از منظر عقلی صورت می­پذیرد و پنج ساحت را ـ ساحت عدم امکان معرفت به ذات الهی و امکان معرفت به خدا از طریق صفات و افعال؛ ساحت امکان معرفت به خدا در مرحلة تمایزنیافته؛ امکان معرفت به خدا در مرحلة تمایز موقعیت فرادست و فرودست؛ ساحت امکان معرفت به خدا در مرحله تمایز علم و کشف؛ امکان معرفت به خدا ـ در معرفت به خداوند مطرح می نماید و عبور از این ساحت ها با عقل ورزی صورت می گیرد. در نگاه اسپینوزا، تصور یک چیز، توضیح آن است. به عبارت دیگر، متصور به میزان تبیین آن وجود دارد. بنابراین آنچه فهمیده‌اید لزوماً خداست، اما این به این معنا نیست که آنچه شما می‌فهمید، درک کامل خداست. اندیشه اسپینوزا را می‌توان به این معنا درک کرد که انسان‌ها ناگزیر می‌توانند خدا را بشناسند، زیرا انسان‌ها قادرند ایده‌های نامتناهی از خدا را از طریق رابطه با درک متناوب آن­ها شناسایی کنند.

در این مقاله به بررسی سه مفهوم سرمدیت، دیرند و زمان در فلسفه‌ی اسپینوزا و به ویژه کتاب اخلاق پرداخته‌ایم. مفهوم سرمدیت را برخلاف بیشتر تفاسیر مشهور، چه در نسبت سلبی و چه در نسبت ایجابی با دیرند یا زمان، نمی‌توان تبیین کرد. در این مقاله با رجوع به متون اسپینوزا، توضیح داده‌ایم که ذیل ضابطه‌ای که اسپینوزا برای تعریف قائل است، تعریف هر شئ مستلزم ذات و علت آن شئ است، و سرمدیت به عنوان وجودی که از تعریف ناشی می‌شود، ضروری است؛ چراکه هم علت و هم ذات ضرورتاً وجود شئ را ایجاب می‌کنند. سرمدیت نمی‌تواند با دیرند تبیین شود، چراکه وجود دیرندی بر خلاف وجود سرمدی، وجودی است که حدود آن به اموری بیرون از تعریف شئ وابسته است. دیرند پیوستگی وجود شئ است و هر شئ متناهی از جهت ذاتش دیرندی نامحدود را می‌طلبد؛ اما از آن جهت که علت شئ متناهی همواره شئ متناهی دیگری است، این دیرند قابل تعیّن به‌واسطة تعریف شئ نیست، و پیوسته توسط اشیای متناهی دیگر در معرض تهدید است. با اینحال به دو نحو می‌توان دیرند را فهمید: از جهتی به عنوان پیوستگی نامحدود و مداوم وجود، و از جهت دیگر به نحو انتزاعی و به عنوان نوعی خاص از کمّیت. زمان چیزی نیست مگر دیرند، آنگاه که به‌واسطة تخیل و از منظر متناهی بدان نگریسته شده، و به عنوان نوعی کمّیت تعیّن یافته باشد.

تقابل میان جهان‌بینی علمی - مادی و نیاز انسان به معنای استعلایی یکی از چالش‌های اصلی دنیای معاصر است. باروخ اسپینوزا در مقام یکی از پیشگامان این بحث با ارائه یکی از اولین و پیچیده‌ترین صورت‌بندی‌های ماتریالیسم علمی کوشید تا دین را بر شالوده‌ای کاملاً طبیعت‌گرایانه بازسازی کند. این رویکرد به فروکاست «وحی» به محصول تخیل و «معجزه» به جهل بشر از علل طبیعی می‌انجامد. این مقاله با اتخاذ روش تحلیلی - انتقادی استدلال می‌کند که این پارادایم ماتریالیستی و فروکاست‌گرایانه از تبیین کامل ابعاد واقعیت عاجز است. برای اثبات این مدعا از مبانی «رئالیسم معنوی» علامه طباطبایی، جهان‌بینی‌ای که به واقعیت داشتن مراتب استعلایی هستی اذعان دارد، به‌مثابه چهارچوب نقد بهره برده می‌شود. تحلیل حاضر تضاد پارادایمی عمیقی را آشکار می‌سازد: هستی‌شناسی تک‌لایه و ضرورت‌گرای اسپینوزا در برابر جهان‌بینی ذومراتبی و هدفمند علامه، که وحی را شعوری استعلایی و معجزه را امری عقلانی و مبتنی بر خرق عادت تبیین می‌کند، قرار می‌گیرد. درنهایت، نتیجه حاصل آن است که چهارچوب علامه یک بدیل فلسفی استوار برای انسان مدرنی است که علم را می‌پذیرد، اما جهان‌بینی صرفاً مادی را از نظر وجودی و تبیینی ناقص می‌یابد و بدین‌ترتیب مداخله‌ای مستقیم در بحث داغ امروزی «علم در برابر دین» ارائه می‌کند.