جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: این مقاله به رابطه منظم میان فیلسوف اسلامی ابوحامد الغزالی و پیشگام فلسفه مدرن، رنه دکارت می‌پردازد و تمرکز آن بر روش شک به عنوان راهی برای رسیدن به دانش یقینی است. با وجود فاصله زمانی زیاد بین آنها، الغزالی و دکارت هر دو از همان شک سیستماتیک در حواس و عقل‌ها شروع کردند تا به حقیقت برسند. الغزالی از شک در محسوسات و عقل‌ها آغاز کرد و به نوری الهی رسید که نمایانگر یقین بود، در حالی که دکارت از طریق اصل «کوجیتو: من می‌اندیشم پس هستم» به یقین رسید. مقاله نشان می‌دهد که هر دوی آنها از سنت رها شدند و به دنبال پایه‌های یقینی برای دانش بودند و در عین حال سؤالاتی درباره میزان تأثیر فکر اسلامی در شکل‌گیری فلسفه غرب مدرن مطرح می‌کند. مقاله بر یگانگی دانش انسانی تاکید دارد و وجود شباهت‌هایی در مسیر فکری و روش‌شناسی بین این دو اندیشمند را با وجود تفاوت در زمینه‌ها نشان می‌دهد.

چکیده ماشینی: ما در این مطالعه به موضوع تفسیر قرآن کریم از دیدگاه صوفیانه نزد غزالی می‌پردازیم، و بر این اساس او می‌گوید رسیدن به معنی واقعی متون قرآنی تنها با بیان لغت ظاهر از طریق تفاسیر نقل شده ممکن نیست، بلکه با درک معنی باطن از طریق نمادها و اشاره‌های آن از طریق تأویل حاصل می‌شود. برای همین، تنها اولیا و عارفان به خدا قادرند به معنی واقعی از طریق کشف و الهام باطنی دست پیدا کنند. بنابراین، ما از طریق این مطالعه دنبال رسیدن به اهداف زیر هستیم: اولاً معرفی تأویل به عنوان یک اصطلاح و مسئله در مطالعات اسلامی، بیان منشأ و ریشه‌های آن از تفسیر اسلامی، رصد مهم‌ترین تحولات و تغییرات روش‌شناختی و معرفتی آن، و کشف تجلیات و ویژگی‌های آن در اندیشه صوفیانه از منظر ابو حامد غزالی.

هدف از این پژوهش تحلیل و مقایسه دیدگاه غزالی و مولوی درباره سماع است. سماع به معنی آواز و سرود، و در اصطلاح صوفیان، وجد و سرور و پایکوبی و دست افشانی با آداب و تشریفاتی خاص است. از نظر غزالی، سماع آینه‌ای است که محتوای قلب را بازتاب می­دهد و عاملی است که نیروی پنهان درون قلب انسان را بیدار و تقویت می‌کند. از این­رو سماع می‌تواند برای قلب‌های بیمار، سمی مهلک و برای قلب‌های سالم، شفابخش باشد. او نه مانند فقیهان سخت‌گیر سماع را مطلقاً منع می‌کند و نه چون صوفیان افراطی، به آن جواز مطلق می­دهد. مولوی نیز سماع را نه صرفاً یک رقص یا حرکت ظاهری، بلکه تجلی شور عشق الهی و بیان حال عرفانی روح می‌داند. از نظر او سماع زمانی معنا دارد که از سر عشق و وجد حقیقی باشد، نه از روی تقلید یا سرگرمی. همچنین سماع را غذای روح عاشقان و مولّد نیرو و نشاط و راهی برای رهایی از جسم و پیوستن به جان می­داند.

اسطوره برگرفته از «هیستوریا»ی یونانی (Historia) به معنی جستجو، دانش و داستان و بیان کننده سرگذشت مینوی انسان‌های کهن و باورهای آنان در باره آفرینش است. فردوسی به عنوان شاعری خردمند، برای بیان اسطوره‌های شاهنامه، از زبان رمز استفاده می‌کند و به خواننده یادآور می‌شود که : «تو این را دروغ و فسانه مدان.» عرفان، شیوه‌ای از رسیدن به مقام قرب الهی، بر اساس ریاضت و پارسایی است. عارفان، از اسطوره‌ها با زبان رمز، برای بیان مفاهیم عرفانی استفاده می‌کنند. استفاده از این زبان، به ویژه هنگام استفاده از اسطوره‌های شاهنامه، کاملاً برجسته است. مبنای این پژوهش، جستجوی چنین بازتاب‌هایی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و نوشتاری و مبتنی بر تحلیل و توصیف است. البته در آثار عرفانی، به ویژه مکاتیب و کیمیایِ‌سعادت امام محمد غزالی بیشتر از روایت‌های دینی بهره گرفته‌شده تا اسطوره‌های شاهنامه.

سوانح‌العشاق به عنوان شناسنامۀ احمد غزالی و نخستین اثر عاشقانه در زبان فارسی است که از آثار ارزشمندی مانند قرآن کریم، کشف‌المحجوب هجویری، فصوص‌الحکم فارابی و کیمیای سعادت محمد غزالی بی‌بهره نبوده است و از آن تأثیر گرفته است. قرآن کریم از دیدگاه پژوهشگران قدیم و جدید، فصیح‌ترین و بلیغ‌ترین متن است و این امر علاوه‌بر دقت در استعمال واژگان و ترکیب‌ها، نظم موجود در قرآن، سبک چینش، شیوۀ بیان تصویری و نحوۀ پرداختن به موضوعات را در بر می‌گیرد. از این‌رو متن قرآن کریم همواره مورد توجه نویسندگان و شاعران بوده است، از آن تحت تأثیر آن قرار می‌گرفتند. آیات قرآن کریم، تصاویر، کلمات و داستان‌های آن، متن نویسایی را غنی‌تر می‌کند. نویسنده برای تثبیت ادعای خود از متن قرآنی تقاضا می‌کند و استمداد می‌جوید. غزالی نیز در کتاب سوانح‌العشاق در لابلای گفتار خود از مفاهیم قرآنی سود جسته است؛ به عنوان مثال از عباراتی چون یحبهم و یحبونه، ربنا ظلمنا، قال بلی، قاب قوسین، الست، فلا تعلم، کل من علیها فان، هذا ربی، قد شغفها حبا، نحن نسبح و... در اثر خویش مستفیذ گشته است. راجع‌به سوانح‌العشاق و همینطور مسألۀ بینامتنیت تحقیقات شایانی صورت گرفته است لیکن تحقیقی که بتواند سوانح‌العشاق را از منظر بینامتنیت قرآنی پوشش دهد، به منصۀ ظهور نرسیده است. به همین سبب مقالۀ حاضر درصدد است تا انواع و اشکال بینامتنیت قرآنی در سوانح‌العشاق را تبیین کرده و اهداف غزالی را از این بینامتنیت‌ها بررسی کند.

اصطلاح «غفلت» نزد صوفیان یا عالمان اخلاق بیشتر، از منظر روان‌شناختی یا اخلاق فضیلت‌گرا مورد بررسی قرار گرفته بود؛ اما نزد غزالی این مفهوم بسی پیچیده‌تر بوده و در هستی‌شناسی و انسان‌شناسی غزالی نقش بسیار جدی ایفا می‌کند. اصطلاح «عادت و عادت‌پرستی» در دستگاه عرفانی عین‌القضات همدانی دلالت معنایی خاصی به خود گرفته که تا پیش از آن در ادبیات صوفیانه سابقه نداشته است. علاوه بر این اصطلاح، برخی واژگان و مفاهیم دیگر، مانند نور سیاه و سپید، محمد و ابلیس، و نیز دوگانه‌های متضاد دیگری همچون ظاهر و باطن، معرفت و جهل، نور و ظلمت، دنیا و آخرت در چهارچوب اندیشه‌های عرفانی عین‌القضات همدانی بسامد بالایی داشته‌اند. این واژگان و مفاهیم به‌نوعی به موتیف‌های ذهن و زبان وی تبدیل شده است؛ اما اصطلاح «عادت و عادت‌پرستی» به‌دلیل آشنایی‌زدایی و خارج‌کردن نام‌ها از دلالت‌های معهود و تسمیۀ جدید ما را به جهان جدیدی رهنمون می‌شود و نسبت جدیدی میان دال‌ها و مدلول‌ها ایجاد می‌کند و رابط قدیم را تغییر می‌دهد و پیوندهای پنهان و جدیدی را کشف می‌کند. گسست از عادت به فوران روشنایی می‌انجامد و از سطح روزمرگی به ساحت حیرت، بالا می‌برد.