جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

گذار معرفتی غرب از خدامحوری به اومانیسم سکولار، منجر به ظهور نظریه «دین انسانیت» توسط آگوست کنت شد؛ مکتبی که با حذف ساحت قدسی، مدعیِ جایگزینی «انسانیت» به‌جای «خدا» است. پژوهش حاضر با هدف تبارشناسی این نظریه و نقد آن براساسِ مبانی کلامی و انسان‌شناختی اسلام انجام شده است تا به این پرسش پاسخ دهد که آیا «دینِ انسان‌ساخت» توانایی تأمین سعادت و پاسخ به نیازهای فطری بشر را دارد؟ این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد انتقادی (درون‌دینی و برون‌دینی) سامان یافته است. گردآوری اطلاعات به‌شیوه‌کتابخانه‌ای و با مراجعه به آثار مبنایی پوزیتیویسم و متون اصیل اسلامی صورت گرفته است. واکاوی‌ها نشان می‌دهد که نظریه دین انسانیت گرفتار «تناقضات درونی» جدی‌ است؛ از‌جمله پارادوکسِ «تقدس‌زایی بدون امر متعالی»، تزلزل در مفهومِ انتزاعیِ معبود (انسانیت) و فقدانِ ضمانتِ اجرایی. درمقابل، اسلام با طرح نظریه «فطرت» و الگوی «جامعیت»، تعادلی حکیمانه میان ابعاد ناسوتی و لاهوتی انسان برقرار می‌سازد. انسان‌شناسی اسلامی با تأکید بر «فقر ذاتی» و «کمال‌طلبی نامتناهی»، اثبات می‌کند که هویت حقیقی انسان تنها در پرتو اتصال به مبدأ هستی (انسان دینی) معنا می‌یابد، نه در استقلالِ توهمی از آن. پروژه «دین انسانیت» تلاشی ناکام برای نشاندن انسان بر تخت الوهیت بود که نتیجه‌ای جز تهی‌شدگی از معنا و تنزل مقام انسان نداشت. راه برون‌رفت از بحران معنویت مدرن، نه در «انسانی کردن دین»، بلکه در «دینی شدن انسان» است.

چکیده ماشینی: اگرچه علوم طبیعی در این عصر به پیشرفت قابل‌توجهی رسیده و تاثیرات مثبتی داشته است، اما علوم انسانی در این پیشرفت عقب مانده‌اند، با وجود اهمیت بسیار زیاد موضوعات مورد مطالعه‌شان. این باعث شد پژوهشگران این حوزه به دنبال دلایلی باشند که باعث عقب‌ماندگی این علوم نسبت به پیشرفت علوم طبیعی شده است. مهم‌ترین علت، مشکل روش‌شناختی است، طوری که پوزیتیویست‌ها توسعه آنها را به ضرورت استفاده از روش پوزیتیویستی که در علوم طبیعی به کار می‌رود وصل کردند. حالا سوال این است که تا چه اندازه می‌توان این روش را به کار برد؟ و اگر قابل اجرا باشد، آیا می‌تواند علوم انسانی را از بحرانشان نجات دهد؟

چکیده ماشینی: برای کنت، مکتب واقع‌گرایی با ظهور دورهٔ علمی مشخص «مکتب وضعی» مرتبط است و مکتب وضعی با اعتماد به پیشرفت بشریت و اعتقاد به فواید عقلانیت علمی گره خورده است. تنها دانش علمی شایستهٔ اعتماد است، امری که طبق نظر کنت مستلزم کنار گذاشتن متافیزیک و الهیات است. دانش باید طبق نظر کنت بر مشاهدهٔ واقعیت مبتنی باشد و نه بر دانش‌های فطری. بنابراین، وضع‌گرایی نوعی هماهنگی تجربه است که با پایبندی شدید به علمی که بر حتمیت مکانیکی بنا شده، همراه است. طبق نظر کنت، ویژگی اصلی فلسفهٔ وضع‌گرایی «نگاه به همهٔ پدیده‌ها به عنوان مطیع قوانین طبیعی غیرقابل تغییر» است. (۲) وضع‌گرایی کنت به معنی ساختن دورهٔ وضعی بر اساس پیشرفت اندیشهٔ علمی و در نتیجه کنار گذاشتن متافیزیک و سنت‌گرایی است. درست است که اندیشهٔ علمی با استفاده از هماهنگی بین تجربه و عقل تعیین می‌شود، اما به‌ویژه با تصور جدیدی از اهداف و ابزارهای روش‌شناختی علم مشخص می‌شود. علم مدرن—که نشان‌دهندهٔ بلوغ اندیشهٔ انسانی است و این بلوغ با زحمت فراوان بعد از یک تاریخ طولانی به دست آمده—با برنامهٔ تحقیق جدید و تغییر بنیادین در روش شناخته می‌شود. هدف آن نه تصور دلایل نهایی امور بلکه توصیف چگونگی وقوع پدیده‌ها است. روش علمی تجربی بر دو اصل اولیه استوار است: «مشاهده واقعیات بدون هرگونه داوری ارزشی و تدوین قوانین». کونت می‌گوید که اساسا «علم، جایگزین کردن جستجوی ساده قوانین به جای تعین علل دشوار القابل دستیابی است، یعنی جستجوی روابط ثابت میان پدیده‌های مشاهده‌شده». علم همیشه قوانین خود را بر اساس تکنیک‌های مشاهده و آزمایش پایه‌گذاری می‌کند.

هدف این پژوهش، بررسی و مقایسه دیدگاه‌های آگوست کنت و علامه مصباح یزدی درباره مسئله همبستگی اجتماعی، علل پیدایش و عوامل تقویت آن است. روش تحقیق، نقلی-تاریخی بوده و شیوه گردآوری داده‌ها، اسنادی و کتابخانه‌ای است. پژوهشگر با مراجعه به منابع کتابخانه‌ای، سامانه‌های اطلاع‌رسانی کتاب و پایگاه‌های معتبر، داده‌ها را جمع‌آوری کرده است. روش پردازش و تحلیل نیز توصیفی-تحلیلی می‌باشد. هرچه همبستگی میان اعضای جامعه و میان مردم و حاکمان قوی‌تر باشد، بستر برای بقای جامعه و پیشرفت آن مساعدتر خواهد بود. آگوست کنت برای همبستگی اجتماعی ارزش ذاتی و بنیادین قائل است و عامل اصلی آن را ذهن بشر (توافق اذهان و باورهای مشترک)، دین و تقسیم کار اجتماعی می‌داند. در مقابل، علامه مصباح یزدی همبستگی اجتماعی را ارزشی ابزاری می‌شمارد و قوه عاقله (عقل جمعی هدایت‌شده) را مهم‌ترین عامل ایجاد آن معرفی می‌کند. ایشان بر این اساس، انواع روابط اجتماعی را بررسی کرده و بالاترین شکل همبستگی را همبستگی مبتنی بر دین حق می‌دانند که می‌تواند مصالح مادی و معنوی اعضای جامعه را توأمان تأمین کند. از نظر ایشان، تقسیم کار اجتماعی نیز می‌تواند این همبستگی را تقویت نماید. در مجموع، علامه مصباح یزدی قوه عاقله را عامل اصلی همبستگی اجتماعی می‌داند و در چارچوب تحلیل انواع روابط اجتماعی، بهترین نوع همبستگی را آن می‌شمارد که با محوریت دین حق شکل گرفته و مصالح مادی و معنوی جامعه را تأمین کند؛ در حالی که آگوست کنت، دین را یکی از عوامل همبستگی اجتماعی معرفی می‌کند، اما دینی را مد نظر دارد که از پوزیتیویسم الهام گرفته شده باشد .

در این مقاله شبهه خدا به مثابه امر تاریخی به شیوه تحلیلی-توصیفی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای مورد نقادی قرار گرفته است. شبهه کنت در مورد خدا مبتنی بر نظریه اندیشه‌ورزی سه مرحله‌ای است؛ که بر پایه آن بشر ابتدا الهی می‌اندیشد و سپس به سراغ فلسفه و سرانجام به دنبال علم می‌رود. آگوست کنت بر پایه شواهدی مانند استقراء، شهود و ضروت منطقی به این جمع‌بندی می‌رسد که این قانون بر اندیشه بشر حاکم است و اکنون جوامع انسانی به مرحله علمی یعنی آخرین مرحله از مراحل تطور اندیشه بشر رسیده است و بدین‌ترتیب خدا که در دوره ربانی یک اصل محوری بود اکنون به عنوان یک امر تاریخی به حاشیه رانده شده است. از آنجا که این شبهه مبتنی بر قانون مراحل سه گانه است، تلاش شد که این قانون را از چشم‌اندازهای متفاوت مورد نقادی قرار دهیم. در فرایند نقد شواهد مورد استناد از جمله استقراء، شهود و ضرورت منطقی مورد نقادی قرار گرفت. با نقادی قانون مراحل سه‌گانه ضعف شبهه خدا به مثابه یک امر تاریخی آشکار گردید.

منشأ دین یکی از مباحث مهم در فلسفه دین و کلام جدید است که در مورد آن دیدگاه‌های مختلفی از سوی متفکران غربی و اندیشمندان اسلامی مطرح شده است. آگوست کنت جامعه‌شناس مشهور فرانسوی منشأ دین را جهل آدمی می‌داند. ازآنجایی‌که نگرش وی در این زمینه مبتنی بر مراحل تکامل اندیشه بشر است و دین را محصول مرحله اول، یعنی دوره تبیین الهیاتی پدیده‌ها می‌داند؛ بنابراین ازنظر او دوران ادیان سنتی به پایان رسیده است. در مقابل شهید مطهری که از برجسته‌ترین اندیشمندان معاصر است؛ منشأ گرایش به دین را فطرت انسان می‌داند؛ یعنی گرایش به خداپرستی در ذات و نهاد انسان ریشه دارد. ازنظر وی بر مبنای فرمایش امیرالمؤمنین(ع) بعثت پیامبران برای آگاه کردن مردم به گرایش‌های نهفته در وجودشان مانند گرایش به حق و حق‌پرستی است. بر این اساس آنچه در این پژوهش صورت گرفته است، تبیین دیدگاه کنت و نقد آن بر مبنای نظریه فطرت استاد مطهری است. درنهایت بر اساس نقدهای وارد بر رویکرد کنت معلوم شده است که تلقی ساده‌انگارانه وی از دین و رسیدن به پارادوکسی که خودش نیز به آن اعتراف کرده است با نظریات تکاملى و کارکردى او قابل‌رفع نیست.