جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش به بررسی و تحلیل تطبیقی اندیشه‌های سیاسی دو متفکر برجسته‌ معاصر جهان اسلام، سید قطب و علی عبدالرازق، در زمینه‌ نسبت میان دین و سیاست می‌پردازد. این دو اندیشمند مصری، با وجود زیست در یک بستر تاریخی و فرهنگی مشابه، دو قرائت کاملاً متفاوت از نقش و جایگاه دین در عرصه‌ سیاست و حکومت ارائه داده‌اند. از این‌رو، هدف اساسی تحقیق حاضر، تبیین ریشه‌های نظری، مبانی فکری و پیامدهای گفتمانی هر یک از این دو دیدگاه در شکل‌گیری گفتمان‌های سیاسی معاصر در جهان اسلام است. مسئله‌ اصلی پژوهش آن است که در برخورد تمدن اسلامی با تمدن غرب، دو گفتمان عمده در درون اندیشه‌ اسلامی پدید آمد: گفتمان سنت‌گرایی که بر پیوند ذاتی میان دین و سیاست تأکید می‌کند، و گفتمان تجددخواهی که بر جدایی این دو حوزه پافشاری دارد. پرسش محوری تحقیق این است که چه نشانه‌ها، مؤلفه‌ها و دال‌های مرکزی، اندیشه‌ سیاسی سید قطب و علی عبدالرازق را از یکدیگر متمایز می‌سازد و چگونه می‌توان مرزهای معرفتی و گفتمانی آن‌ها را ترسیم کرد؟ روش پژوهش، روش تحلیل گفتمانی با الهام از نظریه‌ لاکلائو و موفه است که براساس آن، مفاهیم کلیدی و شبکه‌ معنایی اندیشه‌های دو متفکر استخراج، طبقه‌بندی و تحلیل شده‌اند. در این چارچوب تلاش شده است تا دال‌های مرکزی و شناور هر گفتمان شناسایی و نحوه‌ تثبیت یا چالش آن‌ها در برابر گفتمان رقیب تبیین شود. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اندیشه‌ سیاسی سید قطب حول محور دال مرکزی «اسلام سیاسی» سامان یافته است؛ او معتقد است که اسلام ذاتاً دینی سیاسی بوده و تحقق جامعه‌ اسلامی بدون تشکیل حکومت دینی ممکن نیست. در مقابل، علی عبدالرازق با اتکاء به همان نصوص دینی، بر «اسلام سکولار» تأکید دارد و دین را ناظر به حوزه‌ فردی و اخلاقی می‌داند، نه ساختار حکومتی. در مجموع، این دو گفتمان، دو مسیر متفاوت اما تعیین‌کننده را در اندیشه‌ سیاسی معاصر جهان اسلام ترسیم می‌کنند. سید قطب نماینده‌ بازخوانی ایدئولوژیک و سیاسی از دین است، در حالی که علی عبدالرازق مروج قرائتی عرفی و سکولار از اسلام محسوب می‌شود. مطالعه‌ تطبیقی اندیشه‌ی آنان، افق‌های تازه‌ای برای فهم چالش میان سنّت و تجدد در جوامع اسلامی می‌گشاید و نشان می‌دهد که آینده‌ سیاسی جهان اسلام، تا حد زیادی در نسبت این دو قرائت رقم خواهد خورد.

سید قطب، ادیب، شاعر و اندیشمندِ معاصر مصری، از جمله شاعران رمانتیکی است که در شعر خود، متأثر از اندیشه­های عرفانی است. توجّه بسیار وی به کشف و شهود روحانی، و نیز مطالعه اشعار و آثار عرفانی، به ویژه غزلیات حافظ، سبب گردیده تا مضامین و اصطلاحات عرفانی در شعر او نمودی پررنگ داشته باشد. بسیاری از رموز عرفانی مانند حیرت، غربت، وحدت وجود، مناجات عارفانه با شب، طیف، سماع، جمع و تفرقه و پرنده روح و ... بر شعر سید قطب که بازتابی از اندیشه­های عرفانی- اسلامی است، سایه افکنده است. این مقاله در پی آن است تا با واکاوی شعر سید قطب، شخصیت و افکار نابِ عرفانی- اسلامی وی را به نمایش گذارد. شایان ذکر است که این بُعد از شخصیت فکری و ادبی وی، تا کنون مورد بررسی قرار نگرفته است.

این کتاب بارویکرد سلفی به نقد عقل گرایی در جهان اسلام در دوره معاصر پرداخته است. مصداق عقلگرایی سنی را تفکر نواعتزالی و عقلگرایی شیعی را در امامیه دانسته و بانگاه سلفی بررسی و نقد کرده است.

بعد از قرون اولیه اسلامی به تدریج جنبه‌های هنری کلام خداوند تحت عنوان اعجاز قران مورد اهمیت جامعه مسلمانان قرار گرفت و راز اعجاز قران در اسلوب زبانی آن دانسته شد. برای نمونه، سیدرضی با نگارش کتاب "تلخیص البیان فی مجازات القران" با پیگیری این پروژه، تلاش می‌کند استعاره‌های قرآنی را استخراج و آنها را تفسیر کند (رضی در کتاب "مجازات النبویه" این کار را در مورد احادیث پیامبر اکرم ص نیز پی می‌گیرد. او در نگارش این دو اثر (تلخیص و مجازات) خود را پیشگام می داند. در دوره جدید با پیشرفت دانش نقد ادبی وجوه هنری زبان قرآن بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت. سید قطب مفسر و ادیب معاصر مصری پس از آنکه مقالات متعددی در مجله المُقتَطَف مصر درباره تصویر هنری در قرآن نگاشت، با انتشار کتاب "التصویر الفنی فی القرآن" (1945م) ضمن بررسی آرای گذشتگان گامی جدید در فهم و بررسی اسلوب زبانی قرآن از حیث هنری برداشته و نظریه خویش یعنی تصویر فنی (هنری) در باب زبان قرآن را ارائه کرده است. این کتاب بازتاب وسیعی در دنیای نقد و ادبیات داشت و ادیبانی چون نجیب محفوظ، عبدالمنعم خلاف و علی الطنطاوی کتاب را دستاوردی بزرگ در زمینه راز زیبایی بیان قرآن دانستند و آن را ستودند (خالدی 1999: 216). قطب دو سال بعد کتاب "مشاهد القیامه فی القرآن" (1947م) را منتشر کرد و در آن تصویر پردازی هنری در مورد مناظر قیامت در قرآن را مورد بررسی قرار میدهد. او رهیافت خود در این دو کتاب را مکتبه القران الجدیده یا سبک جدید قرآن پژوهی می نامد. پروژه قطب در نهایت در تفسیر او بر قرآن (فی ظلال القرآن) به کمال خود رسیده و او تمام آیات قرآن را با همین روش شناسی تفسیر می کند. متفکر مصری دیگری که مساهمت مهمی در امر پژوهش در باب زبان دین انجام داده احمد خلف الله است. اثر مهم او با عنوان "الفن القصصی فی القران الکریم" در سال 1948 میلادی انتشار یافت. این کتاب در واقع رساله دکتری او بود که با استاد راهنمایی امین الخولی بنیان گذار مکتب ادبی در تفسیر قران به انجام رسید. خلف الله معتقد است اسطوره ای دانستن قصص قرآن هرچند به غیرشناختی بودن آیات منجر می شود ولی به غیروحیانی بودن قرآن نمی انجامد. هدف قران از بیان قصص آموزش تاریخ نیست. قصص قرآنی در این نگاه شاهکار هایی ادبی هستند که در خدمت انتقال مفاهیم و پیام قرآن قرار گرفته اند. به اعتقاد خلف الله پایبندی به نگرش تاریخی در قصه های قران با سه مشکل بزرگ روبروست: الف ) ناسازگاری برخی از اشارات تاریخی قصه های قران با واقعیات مورد پذیرش تاریخ نگاران ب) تکرار صحنه ها و گفتگو ها و اوصاف از یک قصه به شکل های گوناگون در ایات مختلف ج) ناهماهنگی بعضی از حقایق قصص قران با عقل سلیم خلف الله همچنین زبان دین (که در این جا منظور زبان قران کریم است) در مورد قیامت را ناشناختی گرایانه دانسته و هدف آن را القای ترس و نگرانی از عاقبت زندگی گناه آلوده میداند. تفاوت سید قطب با خلف الله در آن است که سید قطب در عین اینکه قران کریم را در بیان قصص قرانی یک شاهکار ادبی میداند به واقعی بودن ان قصص باور دارد و هنری بودن را مستلزم عدول از شناختی گرایی نمیداند. به نظر نگارنده نیز پذیرش هنری بودن زبان قرآن مستلزم ناشناختی گرایی نیست و می‌توان به معنایی از شناختی گرایی ملتزم بود. با توجه به آنکه دیدگاه های این دو متفکر در باب زبان قرآن مبتنی بر پیش فرض های فلسفی در باب زبان دین است، داوری در باب اندیشه های این دو متفکر معاصر در باب نسبت زبان هنری قران و استعاره های قرآن (که به آیات ناظر به الهیات مربوط می شود) و شناختی گرایی و ناشناختی گرایی در حوزه قصص (که به آیات ناظر به قصص مربوط می شود) مسئله پژوهش حاضر است.