جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عبدالمجید شرفی نواندیشی تونسی است که برخی او را صاحب مکتب پیشرو تونسی در مطالعات اندیشه دینی می‌دانند، از وی بیش از 40 جلد کتاب در بررسی تفکر دینی به جای مانده است. این تألیفات به قدری به هم ارتباط دارند که هر یک فصلی از کتاب بزرگ شرفی می باشند که به رابطه دین و جهان مدرن پرداخته و آن را از جنبه‌های مختلف بررسی می‌کند. شرفی فصل‌های متعددی از کتاب بزرگش را به بررسی مهمترین مؤلفه‌های تفکر اسلام‌سنّتی و کشف آن‌ها اختصاص داده است. وی حدیث نبوی را نیازمند بررسی عمیق به دور از افراط و تفریط می‌داند، حدیث از نظر شرفی اندوخته‌ای ارزشمند است که برای زنده نگه داشتن آن باید از ناخالصی‌ها پاک شود. شرفی اختلاف در احکام فقهی و حتی تقابل آن‌ها با هم را دلیل بشری و غیرالهی بودن آن می‌داند. وی دیدگاه سنّتی و سیاسی اسلامی را درباره زن دارای نقصان می‌داند و خواستار احیای حقوق زنان براساس حقوق جهانی و بشر می‌باشد. وی با پذیرش روش تاریخی در ایجاد معرفت دینی، آن چه را بیش از آن حقایق دینی شمرده می‌شدند را به تاریخ نسبت داده و معرفت دینی را محصول بشری و فاقد قداست می‌داند. او با بکارگیری روش تطبیقی تلاش می‌کند تا آشکار کند چه چیزی با اسلام اصیل تناسب دارد و چه چیزی با آن هماهنگ نیست و این نتایج می تواند در فهم دینی کمک کند. شرفی به دلیل اهمیت زیاد حدیث نبوی در معرفت دینی، براساس نتایج علمی متفکران پیش از خود، از زمان بندی حدیث نبوی یا تناسب تاریخی حدیث نبوی با شرایط تاریخی سخن می‌گوید. وی ختم نبوت را عملی برای رهایی انسان از یوغ پیروی و تقلید و توانا ساختن او برای به دست گرفتن همه امور زندگی خویش می‌داند و از این رو انسان موجودی نوآور، خلاق و مسئول خواهد بود و به حدی از رشد می-رسد که نیازمند رهبری بیرونی و خارج از ذات خود که او را به هر چیز بزرگ و کوچکی راهنمایی کند، نیست. او الهی بودن فقه را رد می‌کند و معتقد است یکی از نشانه‌های غیرالهی بودن این احکام کامل نشدن برخی از نظریات فقهی تا زمان نهادینه شدن دین است. غرض شرفی از طرح این مسائل تنها بازگویی دیدگاه‌های نواندیشان در این باره نبود بلکه او می خواست فقه و اصول را به مسئله‌ای تاریخی تنزل دهد تا لباس تقدیس را که نهاد دین در طول تاریخ بر تن آنها پوشانده بود، جدا کند. به طور کلی می‌توان گفت شرفی دست برداشتن از فقه قدیم را در عبادات یا غیرآن را ضروری می‌داند و این سخن را که فقه، شریعت را به تصویر می‌کشد، نمی‌پذیرد. شرفی اولین کسی نیست که به بحث و جستجو در تراث دینی پرداخت بلکه پیش از او نیز بزرگانی همچون احمد امین، محمدعبده، محمدتوفیق صدقی و دیگران چنین کردند. پس افکار وی حلقه‌ای از حلقه‌های نواندیشی می‌باشد که از قرن نوزدهم آغاز شده و تا به امروز ادامه یافته است، دیدگاه‌های او توسط شاگردانش به شکل آکادمیک ادامه دارد. با توجه به دیدگاه‌های شرفی در زمینه سنّت نبوی و عقاید عقل‌گرایانه وی شاید بتوان او را نومعتزله و یا در جرگه قرآنیون به حساب آورد.

بحث بر سر تبيين دقيق و صحيح از اسلام حقيقي سال‌هاست كه مورد توجه انديشمندان قرار گرفته و بسياري نيز در اين موضوع به تحقيقات و ارايه نظريات مختلف پرداخت ه‌اند. اما يكي از مهم‌ترين وجوه اين بحث موضوع رابطه يا تقابل اسلام و غرب است كه بحث اسلام حقيقي و خوانش نوين از پيام الهي مورد‌توجه قرار گرفته است. لذا براي شناخت و تبيين گستره رابطه اسلام و غرب بايد مباني فكري آن را در مسائل مختلفي مانند: معرفت‌شناسي، فلسفه، علم و معرفت قدسي، سنت و اديان به صورت يك پروژه فكري واحد مد نظر داشت. چرا كه همه مسائل معرفتي را جزء جزءنمي‌توان نگريست بلكه آنها در يك ساختار و يك ساحت مد نظر قرار مي‌گيرد.

امروزه سازگاری یا عدم سازگاری دین و مدرنیته با یکدیگر، یکی از بزرگ‌ترین چالشها و دغدغه‌‌های فکری دینداران به‌ویژه مسلمانان است. در دنیای اسلام، بویژه در میان اهل سنت این بحث همپای اندیشه دینی و خاصه در چند قرن اخیر تحت تأثیر تحولات فکری،اجتماعی اندیشمندان مسیحی در غرب و بویژه از عصر خردگرایی (قرن هیجدهم) شکل یافته و تا امروز به حیات و پویایی خود ادامه داده است. یکی از مهمترین سوالات کلیدی در اذهان متفکرین اسلامی این است که در مواجهه جهان امروزی اسلام با تمدن غرب یا حداقل پیشرفت مادی غرب، راههای جلوگیری از انحطاط جوامع اسلامی در مقابل انحصارگری و فرهنگ تهاجمی غرب چیست؟ چگونه می‌توان تمدن اسلامی را دوباره شکوفا کرد؟ همچنین چگونه می‌توان ضمن گسترش تعامل سازنده ملل مسلمان با سایر ملل، پیشرفت و تعالی مادی و معنوی را نیز در پیکره جهان اسلام تحقق بخشید؟ و در عمل اثبات کرد دین اسلام دین جاودان و تامین کننده حیات مادی و معنوی بشر در همه زمانها است؟ بررسی رابطه اسلام و مدرنیته و راههای بهره‌گیری از مؤلفه‌های مدرنیته، خاصه عقلانیت خودبنیاد انتقادی و سکولاریسم در باب آموزه‌های اسلامی بخشی از تلاشها برای پاسخ به این سؤالات است که عمدتاً از دوره سید جمال‌الدین اسدآبادی رقم خورده و زمینه‌ساز شکل‌گیری اندیشه‌های متعددی در جهان اسلام گردیده است. عده‌ای از اندیشمندان اهل سنت بر این باورند: اسلام هر چند که آخرین دین آسمانی است و به حق، مدعی کارآمدی در مدیریت حیات مادی و معنوی ابنای بشر در طول زمان است، برای نجات بشر در شرایط متفاوت تاریخی، نمی‌تواند به نسخه زمان ظهور خود اکتفا کند؛ فلذا در اسلام امروزی ، رعایت مقتضیات زمانی و توجه به عقل و تجربه دینی و تاثیرات مدرنیته در جریان فکری اسلامی، محوریت بنیادین و زیرساختی دارد. در مقابل، عده‌ای اسلام اصیل را همان اسلام عصر پیامبر گرامی اسلام (ص) و صحابه و نهایتا تابعین صحابه می‌دانند و رجوع به اسلام آن عصر را وظیفه اساسی مسلمانان معرفی می‌کنند. هر یک از این دیدگاه‌ها در طول تاریخ، نتایج تلخ و شیرین فراوانی ببار آورده‌اند، لذا امروزه توجه دقیق به ابعاد این مهم در حفظ و دفاع موثر از اسلام ناب محمدی (ص) و مقابله با اسلام هراسی از اهمیت وافری برخوردار است. عبدالمجید شرفی اندیشمندی تونسی، عقل‌محور، شبه‌معتزلی و ضدسلفی است که ضمن بازخوانی تاریخ فکر و اندیشه اسلامی، تلاش دارد رابطه و نسبت دین و مدرنیته را در چارچوب اندیشه عقلانیت‌‌محور انسان مسلمان تبیین ‌‌نماید. وی، هیچ تباینی میان مدرنیته (این مدل فرهنگی نوساخته بشر) با حقیقت اسلام نمی‌‌بیند و تلاش می‌کند تا ضمن بازنگری میراث مکتوب، قرائتی انتقادی، تحلیلی، تأویلی و آینده‌‌نگر از دین ارائه نماید تا مسلمانان با حفظ هویت مسلمانی خود، حیات مدرن و جهانی و قابل دفاع و عزتمند داشته باشند. از منظر شرفی، توجه به ارزش‌های برخاسته از دمکراسی که از جمله نتایج مدرنیته است، از مهم‌ترین مبانی‌ای است که امروزه باید مورد توجه مسلمانان قرار گیرد و آنان نیز همانند پیروان سایر ادیان، دارای حقوق اساسی همچون آزادی اندیشه و انتخاب باشند؛ حقوقی که نمی‌توان در آن دخل و تصرف کرد یا بر سر کاستن آن چانه زد و بر دولتمردان اسلامی است که این حقوق را در جوامع خود ساری و جاری سازند و بر حفظ و پاسداشت واقعی آن متعهد باشند. در این تحقیق ، ابعاد و زوایای مختلف اندیشه دکتر عبدالمجید شرفی در باب اسلام و مدرنیته مورد بحث و بررسی قرار می گیرد و نکات مثبت و منفی آن مورد توجه خواهد بود ولی در باب لزوم بهره‌گیری از پیامدهای مثبت مدرنیته این نکته را هم باید گفت اگر پلورالیزم معرفتی، مهم‌ترین ویژگی این عصر است، ما نیز بر همان اساس باید از بنیان معرفتی دینی خود به طرز صحیح دفاع کنیم و دچار افراط و تفریط معرفتی و در نتیجه خودباختگی و ضعف در نظر و عمل نشویم.

کتاب «خوانش نواندیشان مسلمان»، شرح کتاب «اسلام المجددین»، اثر «محمد حمزه»، نویسنده تونسی است. نویسنده در این کتاب به دنبال نشان دادن مدرنیته فکری و فلسفی است که در قرن 19 به وقوع پیوسته و در قرن 21 متبلور شده و وضعیت فلسفی، وجودی و تاریخی جدید است. خوانش نواندیشان مسلمان از اسلام براساس نگاه محمد حمزه، نتیجه تعامل میان اسلام و دیگر فلسفه‌ها و رهیافت‌های علمی و روش‌شناختی است.

عبدالمجید شرفی از چهره های نوین نواندیشی در تونس است که شاید بتوان او را از مؤثرترین افراد در این حوزه دانست؛ زیرا آنچه او از خود به جا گذاشته تنها کتاب و مقالات و یا حتی دیدگاه های نوین نیست، بلکه او با نگرشی آ کادمیک، شا گردانی پرورانده که عاوه بر نشر دیدگاه هایش، ادامه دهنده راه او هستند و از این رو، دیدگاه های شرفی همانند بسیاری از نواندیشان، منحصر به نظریاتی فردی در کتاب هایش نیست، بلکه به جریانی زنده و پویا بدل شده است که هر روز با کتابی جدید و نظریه ای نوین خودنمایی می کند. متن پیش رو ترجمه مقاله ای درباره عبدالمجید شرفی از مجموعه ای با عنوان تجدید الفکر الاسامی مقاربه نقدیه است که به سرپرستی بسام الجمل جمع آوری شده و توسط مؤسسه مؤمنون بلاحدود نشر یافته است. جلد اول این مجموعه با نام اعام تجدید الفکر الدینی به معرفی افراد و اندیشه های نواندیشان شاخص در حوزه اندیشه دینی پرداخته و 11 مقاله از نویسندگان مختلف را در خود جای داده است. نگارنده متن در ابتدای نوشته، به طور اجمالی، زندگی نامه، کتاب ها، مطالب و محتوای آثار شرفی را به رشته تحریر درآورده است. سپس، مهم ترین مظاهر نوگرایی شرفی از قبیل نوگرایی در روش و نوگرایی در مضامین را تشریح و انتقادها بر دیدگاه وی را بیان می دارد. در نهایت، نوشته را با ذکر مهم ترین کتاب ها و مقالاتی که درباره عبدالمجید شرفی نوشته شده اند، به پایان می رساند.