جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

سهراب سپهری و والت ویتمن دو شاعر از شرق و غرب این کره خاکی هستند که با الهام از عرفان شرقی هر کدام راه خود را در این مسیر پر پیچ و خم شناخت حقیقت می‌پیمایند و در طول این راه، گاهی به گونه ای شگفت آور به نکات مشترک فراوانی که بسیار قابل تعمّق می باشد، می رسند. هر دو از طبیعت، مرگ، زندگی، عشق و نیکی به دیگران و وظیفه‌ی خطیر شاعر سخن می گویند و در پی کشف راز عالم وجود می باشند. در این سیر و سلوک ردپایی از عقاید و دیدگاه های ویتمن بر برخی از اشعار سپهری مشهود است که هرچند شاید در جاهایی بسیار کمرنگ است امّا به گونه ای ظریف، هشیارانه و شاید نامحسوس تأثیر ویتمن را برسپهری نشان می دهد. در این بررسی با دو شاعر همراه می شویم تا به اشتراکات فکری، نظری، احساسی و حتی روحی آن ها پی ببریم.

آرمانشهر یا نیک شهر و دنیای وارونه آن یعنی پاد آرمانشهر یا آنچه گاه از آن با عنوان پلید شهر و دوزخ شهر نام می­برند همواره به عنوان یکی از دغدغه‌های صاحبان خرد و اندیشه و خاصه ادیبان و شاعران بوده و حضوری پررنگ در متون ادبی داشته است. نگارندگان در این مقاله به بررسی دو مفهوم آرمانشهر و پاد آرمانشهر در شعر دو تن از شاعران نوپرداز معاصر، سهراب سپهری و طاهره صفارزاده پرداخته‌اند. به این منظور ابتدا به تبیین این دو واژه پرداخته و تاریخچه­ای از حضور آن­ها در متون ملل مختلف را یادآوری می­کنند سپس به تحلیل اشعار سهراب سپهری در جهت واکاوی اندیشه آرمانشهر در شعر او پرداخته و در ادامه پاد آرمانشهر مرحوم طاهره صفارزاده را در اشعار او نشان می­دهند. از دیگر اهداف این مقاله نگاهی غیر مستقیم به نقاط اشتراک و افتراق در دنیای مطلوب دو شاعر است

در" نقد مدرن غربی " تنها متن ادبی، جوهر ذاتی ادبیات به حساب می‌آید. به عبارت دیگر آن گونه که ساخت‌گرایان می‌گویند، تنها وجه غالب( dominant) متن ادبی است، که اصالت دارد. یکی از محورهای مهم این گونه نقد" گفتمان " و "گفتمان‌کاوی " است. در گفتمان‌کاوی یک اثر ادبی، پنج محور اساسی فهم متون اعتبار و ارزش ادبی دارد : زبان، موسیقی، بلاغت تصویر،تجربۀ بشری( ساخت عاطفی) و بینامتنی( intertextuality). آنچه مسلم است این روش از زبان شناسی وارد علوم انسانی شده و به سرعت در نقد ادبی امروز جایگاهی والا یافته است. در ادب پژوهی معاصر عربی واژۀ" خطاب" معادل گفتمان آمده است. از جانب دیگر سهراب سپهری شاعری صاحب سبک است که شعر او در میان شاعران معاصر خوش درخشیده، و زبان همزمان یا(synchronic) در شعر او به وجه غالب رسیده است. در مقالۀ حاضر به شیوۀ توصیفی، تحلیلی شعر سهراب سپهری، که میان طبیعت و ماورای طبیعت در نوسان است، بر اساس روش تحلیل گفتمان مورد خوانش قرار گرفته است.

برون‌گرایی (Extraversion) و درون‌گرایی (Introversion) از جمله صفات شخصیّتی در نظریۀ شخصیّت انسان است. این دیدگاه، توسط کارل گوستاو یونگ در سال ۱۹۲۰ میلادی عمومیّت یافت. پس از یونگ، دیگر نظریه‌پردازان شخصیّت با رویکرد صفات در شخصیّت از جمله هانس آیزنک به موضوع تیپ‌های شخصیّتی پرداختند. هر دو صفت برون‌گرایی و درون‌گرایی، در شخصیّت تمامی انسان‌ها وجود دارد و اغلب به آن به شکل یک زنجیرۀ واحد نگریسته شده است؛ بنابراین، همۀ انسان‌ها هر دو گرایش برون‌گرایی و درون‌گرایی را دارند؛ ولی یکی از آن دو، بر دیگری غالب است و افراد با آن وجه غالب، معرفی می‌شوند. سهراب، یکی از نامدارترین شاعران معاصر است. محتوای سروده‌ها و نوشته‌های او همواره مورد توجه بوده و به شیوه‌های گوناگون مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. بسیاری از اندیشه‌های سهراب با مفاهیم روان‌شناختی امروز قابل‌تطبیق‌اند. برای شناخت بهتر شخصیّت او، با بررسی و تحلیل آثار و نوشته‌ها و اشعارش باتکیه بر هشت‌کتاب به روش توصیفی - تحلیلی و تطبیق مفاهیم آن‌ها با تعریف و ویژگی‌های افراد درون‌گرا و برون‌گرا، درپی‌آنیم که شخصیّت سهراب را از این زاویه بنگریم و خواهیم دید سهراب برپایه آثار اصلی و ممتازش و تحلیل روان‌شناختی آن‌ها، شخصیّتی خوش‌بین، امیدوار، عاشق، خردورز، شکرگزار، قانع، ساده‌زیست، اهل تعامل و دوستی است و از همه مهمتر روح طبیعت گرایی، هستی شناسی، آگاه به ارزش وجودی همۀ پدیده‌ها و دگراندیشی، وی را از قاعده به رأس هرم برونگرایی سوق داده است.

توجه به طبیعت همواره بخشی از شعر شاعران کهن و نو بوده است. طبیعت یا الهام­‌بخش شعر شاعر است یا زیبایی و فکرت‌­انگیزی آن باعث التذاذ و وجد شاعر و دست­مایه تصویرگری و شرح شعری او می­شود. در نگاه شاعر معاصر، سهراب سپهری، طبیعت تنها زیبایی نیست و کیفیتی عرفانی دارد و شاعر را به کنه حقیقت هستی و وجود خالق رهنمون می‌­شود به طوری­‌که گویی حکم نوعی دینِ مبتنی بر مشاهده را دارد. بر این اساس، مقاله حاضر ضمن تعریف و تشریح مفهوم عرفان و ارتباط آن با طبیعت­گرایی در اشعار این شاعر، ضمن یک قرائت تنگاتنگ، اشعاری از او را نیز به­‌عنوان شاهد مثال، تحلیل می‌­نماید. نتیجه حاصل از این گفتار این است که عرفان سهراب سپهری با عرفان سنتی متفاوت است و یک­سره بر طبیعت و جلوه­‌های آن مبتنی است و شاعر با تماشای طبیعت و تدبر در حال آن، صفاتی از آن را برمی‌­گیرد که در نهایت، جزء ویژگی­‌های نگاه عرفانی او نیز می­‌شوند. از جمله این صفات، معصومیت، سادگی، بی­‌تکلفی و رهایی از قیدوبند اصول و قواعد است.

شاعر معاصر ایران، سهراب سپهری در برخی از اشعارش به موضوع مرگ می­پردازد. جان­دان، بزرگترین شاعر متافیزیک انگلستان، نیز از آن دسته از ادبایی است که توجّهش به مرگ در سطح جهانی زبانزد علاقه­مندان به ادبیات است. این اشتراک در موضوع دستمایۀ پژوهش پیش رو قرار گرفته تا از این طریق افتراق میان تفکّرات دو شاعر بررسی شود. در حالی که دان، به دلیل بالا بودن بسامد موضوع مرگ در آثارش، شاعری مرگ­اندیش لقب گرفته، سپهری به مرگ به اندازۀ دیگر مسائل بنیادین بشر و نه بیش از آن می­پردازد. برخلاف دان که در نحوۀ برخورد با مرگ ثبات رویه ندارد، سپهری با یک نگاه ثابت و مثبت به مرگ می­نگرد. عدم ثبات رویۀ دان از تردید مذهبی وی ناشی می­شود و نگرش مثبت سپهری به مرگ ریشه در عرفان اسلامی و آشنایی وی با عرفان شرقی دارد.

ابوسعید ابوالخیر از عارفان مکتب خراسان است که اندیشه‌های این مکتب با اندیشه‌های هندی قرابتی فراوان دارد. سپهری نیز از شاعران بنام معاصر است که درباره شعر او، بویژه اندیشه‌های عرفانی اش سخنانی فراوان گفته شده است. برخی شعر او را دارای مبانی عرفان ایرانی اسلامی، برخی دارای مبانی عرفان هندی و شرقی و برخی تهی از عرفان دانسته‌اند. گزینش واژگان مدخلی است بر طرز تفکر شاعران لذا پژوهنده یکی از راه‌های شناخت عرفان سپهری را گزینش اصطلاحات و مفاهیم عرفانی در سروده‌های وی می‌داند، این قلم برای روشن کردن چیستی و چگونگی عرفان سپهری، از میان مفاهیم و اصطلاحاتی فراوان که در شعر او نهفته است، اصطلاح «فنا» را که به قرابت آن با نیروانا در عرفان هندی اشاره کرده اند، برگزیده و می‌کوشد مفهوم آن را در مقایسه با کاربرد همین اصطلاح نزد ابوسعید ابوالخیر یکی از بزرگترین عارفان اسلامی مقایسه کند و ضمن بیان همانندی‌ها و تفاوت‌های این اصطلاح در سروده‌های سپهری و گفتار ابوسعید، سرچشمه عرفان سپهری را بنمایاند.

این پایان‌نامه به بررسی مفهوم و تصور خدا در اندیشه سه متفکر برجسته، ملاصدرا، مولوی و سهراب سپهری می‌پردازد. این پژوهش با بررسی دیدگاه‌های کلامی، فلسفی و روانشناختی مرتبط با مفهوم خدا، به تحلیل و مقایسه نظرات این سه اندیشمند در باب شناخت خداوند، صفات الهی و تجلیات او در هستی می‌پردازد. هدف از این تحقیق، ارائه درکی جامع از چگونگی شکل‌گیری تصور خدا در اندیشه این متفکران و تأثیر آن بر جهان‌بینی و آثار آن‌ها است. این پژوهش نشان می‌دهد که چگونه هر یک از این اندیشمندان با رویکردی متفاوت، به تبیین و تفسیر مفهوم خداوند پرداخته‌اند. همچنین، به بررسی نقش باورهای دینی و اعمال مذهبی در شکل‌گیری هویت فردی، بهزیستی و رفتار انسان در ارتباط با خدا می‌پردازد. بررسی‌ها نقش تجربیات دینی، دعا و مراقبه را در سلامت روان و انعطاف‌پذیری عاطفی مورد تاکید قرار می‌دهند.

مکتب رواقی، از مکاتب مهم فلسفی است که واکنشی قاطعانه برای اتفاقات زندگی ارائه می‌دهد. زندگی سازگار با طبیعت انسانی و طبیعت جهان شمول، رکن اساسی این مکتب است. با تفحص در آموزه‌های رواقیون و مقایسه‌ی آن با اشعار سپهری، این مدعا به اثبات می‌رسد که سهراب شیفته‌ی تمدن، مکاتب کهن و اسطوره‌هاست و از این مکتب تأثیر پذیرفته است. در نتیجه می‌توان مؤلفه‌های اندیشه‌ی رواقیون را در آثار شاعری چون سپهری یافت و ایشان را از رواقیون ایرانی پنداشت. هدف این نوشتار بیان چندی از نقطه نظرات رواقیون با هدف تأمین آرامش درونی برای جوامع بشری است که در اشعار سهراب سپهری نمود پیدا می‌کند. همچنین به بررسی ابعاد زندگی انسان و دغدغه‌های سهراب و فیلسوفان رواقی پرداخته و در نتیجه راهکارهایی را ارائه می‌دهد. روش اجرای پژوهش، تطبیقی_کیفی است و بر آن است میان اندیشه های رواقی واشعار سپهری مطالعه تطبیقی انجام دهد تا مشخص شود شباهت‌ها و همگونی‌های سپهری درباره‌ی انسان، اخلاق و جهان رواقیون تا چه اندازه است. یافته‌ی پژوهش این انگاره‌ را سامان می‌دهد که به کار بردن اندیشه‌ی رواقیون سبب سعادت می‌شود و همان‌طور که از اشعار سهراب پیداست، راز خوشبختی و خوب زیستن درسهل‌گیر بودن نسبت به مسائل و مشکلات زندگی است.

ادبیات به¬جهت گستردگی، ظرفیّت پیوند با دانش‌های گوناگون را دارد. از این میان به¬دلیل خاستگاه مشترک ادبیات، عرفان و روانشناسی، رویکرد عارفانه– روانشناسانه در میان منتقدین ادبی اهمیّت خاصّی دارد؛ رویکردی که منتقد را به ژرفای ذهن و ضمیر صاحب اثر می¬رساند. این نوشتار به روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره¬گیری از مطالعۀ کتابخانه‌ای، واژۀ «خورشید» را در شعر سهراب سپهری بررسی‌¬می‌کند. براساس نقد عارفانه ـ روانشناسانه، این واژه گاه جلوه‌ای است از کهن‌الگوی ماندالا به¬عنوان رمزی به تعالی. از سوی دیگر، واژۀ خورشید در شعر سپهری به پیروی از سنّت‌های ادبی ایران‌زمین گاه نماد زیبایی قرارمی‌گیرد تا معنایی عرفانی را برساند و گاه نماد جنگجویی و قدرت می‌شود برای رساندن مفهومی اساطیری و ازلی. درهم¬تنیدگی این موارد در شعر سپهری، علاوه¬بر این‌که نشان¬دهندۀ نبوغ شاعر و آشنایی او با دنیای عرفان و اساطیر است، تجربۀ معنوی و عرفانی او را نیز به مخاطب و منتقد ادبی منتقل¬می‌کند تا جایی که ذهن مخاطب را با خود همراه-کرده، به¬سوی کمال و تعالی می‌برد.