جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: شک نیست که فکر عربی-اسلامی هم از نظر موضوع و هم از نظر روش توسعه یافته است، و این مطلب درباره متفکر مراکشی محمد عابد الجابری (۱۹۳۶/۲۰۱۰م) صادق است؛ با توجه به فراوانی و تنوع فعالیت‌های او، او در خدمت فلسفه که مسیرش با آن گره خورده بود و تحلیل برخی مسائل فکری سهم داشت. او از جمله کسانی بود که با شجاعت به مواجهه با مشکلات مطرح‌شده در فرهنگ عربی به‌ویژه پرداخته و به نظریه‌پردازی‌ای دست زد که بر کارهای شخصی فکر متکی بود، که این در مطالعاتش پیرامون فکر عربی-اسلامی مشهود است. همچنین متفکر الجزایری محمد أركون (۱۹۲۸/۲۰۱۰م) را داریم که ما را به علوم انسانی و اجتماعی در بالاترین سطوح و پیشرفته‌ترین نقاطشان ارجاع می‌دهد تا بتوانیم روش‌شناسی و چگونگی مطالعه او از میراث اسلامی و علوم انسانی را درک کنیم، چرا که او این علوم را بر میراث عربی-اسلامی اعمال می‌کند و پایه‌گذار چیزی است که به نام «اسلام‌شناسی کاربردی» شناخته می‌شود؛ او از آن دسته متفکران عقلانی است که در فضای فکر مدرن و روشنفکری حرکت می‌کنند.

إن هذه الفصول المنضویه تحت عنوان « من قضایا الفکر الدینی» إن هی الا محاولات للنظر فی بعض مجالات الفکر الاسلامی مند بدایاته الی العصر الحدیث و ذلک بالوقوف عند علامات ممیزه له و دون اللجوء الی السرد التاریخی و تقصی الاحداث الحافه بنشأۀ الافکار او تفصیل القول فیها.

این پژوهش به بررسی دیدگاه‌های دو اندیشمند برجسته معاصر عرب، محمد عابد الجابری و محمد ارکون، پیرامون مسئله غیب و امرغیبی پرداخته است. این دو متفکر، با تأملی نقادانه در بازخوانی میراث اسلامی، خوانشی متفاوت از این مسئله داشته‌اند که رابطه میان دین و عقل را به‌طور بنیادین تحت تأثیر قرار می‌دهد. از آنجا که اندیشه‌های جابری و ارکون در حوزه‌های فکری و فلسفی در جهان اسلام تأثیر گسترده‌ای داشته‌اند، درک عمیق نحوه مواجهه آن‌ها با مفهوم غیب و امرغیبی می‌تواند رهیافتی به یکی از مبانی معرفت‌شناسی جابری و ارکون باشد، چرا که دیدگاه آن‌ها درباره غیب، نقش مؤثری در چارچوب عقل‌گرایی و غیب‌زدایی از دین ایفا کرده است. این مطالعه، با تمرکز بر آثار مکتوب این دو متفکر و با رویکردی مقایسه‌ای، تلاش کرده است تا به فهمی دقیق‌تر در مقوله غیب و امرغیبی از منظر ایشان بپردازد. جابری و ارکون هر دو نگرشی عقل‌گرایانه اتخاذ کرده‌اند و به تبیین جایگاه عقل در دین پرداخته‌اند؛ اما این تفسیرها، اغلب به تضعیف ابعاد غیبی دین و غیب‌زدایی از آن منجر شده است. از جمله، مفاهیمی چون وحی، بهشت، جهنم و سایر آموزه‌های غیبی دین از دیدگاه آن‌ها مقولاتی فراتر از دسترس عقل بوده و بازتعریف آن‌ها در راستای تضعیف اعتقادات غیبی صورت گرفته است. این دو متفکر به استقلال کامل عقل باور دارند و نقش عقل را فراتر از هرگونه محدودیت دینی می‌دانند. این رویکرد، که به عقلانیت مدرن نزدیک است، در بسیاری از موارد منجر به قداست‌زدایی از مفاهیم غیبی و ایجاد زمینه‌ای برای بازنگری انتقادی در سنت‌های اسلامی شده است. در نهایت، این پژوهش با تأمل در اشتراکات و اختلافات دیدگاه‌ها، تصویری جامع از مسئله غیب و امر غیبی در پروژه نقد عقل عربی جابری و نقد عقل اسلامی ارکون، نقش عقل در تفسیر مفاهیم غیبی و جایگاه غیب و امر غیبی در بازخوانی میراث اسلامی ارائه می‌دهد.

این مقاله به بررسی و مقایسه دیدگاه‌های محمد عابد الجابری و علامه طباطبایی درباره عقلانیت شیعه می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق، تفاوت این دو رویکرد در توصیف ماهیت و ساختار عقلانیت شیعه و ارزیابی انتقادی ادعای الجابری در نسبت دادن عقلانیت شیعه به هرمس‌گرایی است. در این راستا، مقاله تلاش می‌کند با تکیه بر آثار این دو متفکر و با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، وجوه تمایز و نقاط ضعف و قوت هر دیدگاه را آشکار سازد. پرسش اصلی پژوهش این است که تمایز نگاه الجابری و علامه طباطبایی در تبیین عقلانیت شیعه چیست و کدام رویکرد، بازنمایی دقیق‌تری از واقعیت فکری تشیع ارائه می‌دهد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که از دیدگاه علامه طباطبایی، عقلانیت شیعه بر دو بنیان اساسی استوار است: نخست، کرامت ذاتی انسان که بر عقل و فطرت الهی او مبتنی است و زمینه رشد و هدایت را فراهم می‌آورد؛ دوم، هدایت امامان معصوم که عقلانیت را در مسیر صحیح خود هدایت می‌کنند و انسان را از انحرافات بازمی‌دارند. بر این اساس، عقلانیت شیعه نه تنها مستقل از آموزه‌های هرمسی است، بلکه نظامی منسجم و الهام‌گرفته از تعالیم وحیانی و معصومین دارد که آن را از دیگر نظام‌های فکری متمایز می‌سازد. مقاله در نهایت نشان می‌دهد که تحلیل الجابری از عقلانیت شیعه، به‌ویژه در نسبت آن با هرمس‌گرایی، فاقد استحکام نظری و ناسازگار با مبانی فکری تشیع در اندیشه علامه طباطبایی است.

ی­تردید عقل در ایجاد و توسعه معرفت و بتبع آن در معرفت دینی نقش اساسی دارد. شکل گیری فهم از دین و شریعت نیز به عقل بشری مرتبط است و نوعی همبستگی میان دین و عقل برقرار است. اما اندیشمندان در چگونگی، حدود و ارتباط آن با معرفت وحیانی اختلاف نظر دارند. در این تحقیق، دیدگاه محمد عابد الجابری که از جمله جریانات فکری نوین معاصر است با دیدگاه علّامه طباطبائی به صورت تطبیقی در این زمینه‌ها مدنظر بوده تا ظرفیت‌های هر کدام برای پاسخ­گویی به مسائل اجتماعی و سیاسی در حوزه دین سنجیده شود. بر این اساس، موضوع پژوهش این چنین سامان یافت؛ «بررسی تطبیقی مبانی عقلانیت از نگاه علّامه طباطبائی و محمد الجابری». روش توصیفی-تحلیلی در آثار هر دو اندیشمند پیشرفته و شاخصه‌های مؤثر در عقلانیت هر کدام را احصاء نموده. یافته‌های تحقیق نشان داد که مبانی عقلانیت عبارتند از: در اندیشه الجابری، فرهنگ، جامعه، تاریخ در تکون عقل اصالت داشته و منحصر در آنهاست ولی در نگاه علّامه طباطبائی، دین، وحی و فطرت توحیدی اصالت داشته و نقش فرهنگ، جامعه و تاریخ در تکون عقل در چارچوب دستگاه آفرینش و تحت هدایت الهی نقش ایفا می‌نمایند.