جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این پژوهش به بررسی موضوع برزخ و تجسم اعمال از منظر قرآن و با تأکید بر دیدگاه‌های بانو مجتهده امین می‌پردازد. عالم برزخ به عنوان مرحله‌ای واسطه‌ای میان دنیا و قیامت، بستری برای تجلی و تجربه نتایج اعمال دنیوی انسان است. تجسم اعمال، به معنای عینی شدن این نتایج، درک عمیق‌تری از ارتباط ناگسستنی زندگی دنیوی و اخروی فراهم می‌آورد. از منظر بانو امین تکامل آدمی در مرحله برزخ ادامه می یابد و بدنی مثالی در عالم برزخ را همان بدنی میداند که در عالم رویا مشاهده می شود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، دیدگاه‌های بانو امین را در این حوزه بررسی کرده و به تبیین چگونگی شکل‌گیری عالم برزخ و تجسم اعمال می‌پردازد. با توجه به کمبود تحقیقات پیشین در این زمینه، این مطالعه تلاش دارد تا فهمی جامع‌تر از آموزه‌های قرآنی و دیدگاه‌های عرفانی بانو امین در خصوص حیات پس از مرگ ارائه دهد و به سوالاتی پیرامون سرنوشت انسان و عدالت الهی پاسخ گوید.

مبانی انسان‌شناختی بانو امین«ره» (اصالت روح در وجود انسان، برخورداری انسان از فطرت الهی، صلاحیت و استعداد نیل به مقام خلافت الهی و حیات جاودانه انسان)، مبانی علوم انسانی غربی و همه اشکال سکولاریسم و اومانیسم را رد می‌کند و می‌تواند در اسلامی‌سازی علوم انسانی موثر باشد. تاثیر مبانی انسان‌شناختی بانو امین«ره» بر علوم انسانی، در چهار محور قابل ترسیم است: الف) تاثیر در مبانی علوم انسانی، ب) تاثیر در روش‌های علوم انسانی، ج) تاثیر در اهداف علوم انسانی، د) تاثیر در مسائل علوم انسانی. در صورت ورود مؤثر این محورها در علوم انسانی، گامی بلند در راستای اسلامی‌سازی علوم انسانی برداشته خواهد شد. محورهای تاثیر مبانی یادشده عبارتند از: الف) تاثیر مبانی یادشده در اندیشه و آراء بانو امین، در مبانی علوم انسانی، با جایگزینی سه گروه مبانی (هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی) تاثیر گذارند. مبانی هستی‌شناختی عبارتند از: 1. وابستگی هستی به خدای متعالی و 2. هدفمندی هستی. مبانی انسان‌شناختی عبارتند از: 1. ارتباط ویژه انسان با خالق هستی (خلافت)، 2. کرامت انسان و 3. اصالت سعادت اخروی انسان. مبانی معرفت‌شناسی نیز عبارتند از: 1. ارزش و کارآمدی معرفتی عقل، 2. سازگاری عقل و دین و 3. امکان علم دینی. مبانی انسان‌شناختی بانو امین، می‌تواند جایگزین مبانی علوم انسانی موجود شده و ماهیت این علوم را در بخش مبانی اصلاح کند. ب) تاثیر مبانی یادشده بانو امین، در روش‌های علوم انسانی، با نفی پوزیتیویسم و پراگماتیسم و جایگزینی واقع‌گرایی، عقل‌گرایی و حقیقت‌گرایی در متن علوم انسانی و راهبری این علوم به سوی روش‌های مطلوب اسلام و فرهنگ اسلامی تبلور می‌یابد. ج) تاثیر مبانی یادشده بانو امین، در اهداف علوم انسانی، با جایگزینی و محور قراردادن دو هدف تبلور می‌یابد: 1. کشف حقیقت به جای تسلط بر طبیعت و کسب قدرت، 2. تربیت عالم دینی به جای انباشت اطلاعات. بدین ترتیب، علوم انسانی، به جای اهداف متمرکز بر بعد مادی و دنیوی و حیات طبیعی، اهداف متعالی متناسب با حقیقت الاهی وجود انسان (فطرت و خلافت) را مدنظر قرار خواهند داد. د) تاثیر مبانی یادشده بانو امین، در مسائل علوم انسانی، با ترسیم این مسائل فراروی علوم انسانی تحقق می‌یابد: 1. عدالت و تامین همه جانبه آن، 2. سعادت انسان و راه‌های تحصیل آن در دنیا و آخرت و3. کمال حقیقی انسان و تحصیل آن با اختیار. مبانی یادشده، در اسلامی سازی علومی مانند حقوق، اقتصاد یا مدیریت بدین صورت قابل بیان است که این علوم، با تکیه بر مبانی یادشده، از گسستگیِ احکام صادره خود (در حقوق و استحقاق‌های تعریف شده) از تکیه‌گاه تکوینی رهایی یافته و همه استحقاق‌ها، محرومیت‌ها و احکام صادر شده در متن این علوم، مبتنی بر حقایق تکوینی خواهند بود؛ نه صرفا مبتنی بر رای حکومت یا توافق عموم. علومی مانند اقتصاد، یا مدیریت، با تکیه بر مبانی یادشده، از خطر نسبیت و عدم ثبات و استقرار ارزش‌ها در امان خواهند بود. زیرا ارزش‌های حاکم بر این علوم، مبتنی بر نظام ارزش‌های حقیقی و عقلانی خواهند بود. علوم انسانی مبتنی بر فطرت، خلافت و جاودانگی انسان، از پشتوانه تکوینی برخوردار بوده و نظام ارزشگذاری آنها قابل اثبات عقلی و دفاع معرفتی خواهد بود.

ریشه‌یابی تفاوت آراء مفسران قرآن کریم (خصوصا در ارائه تفسیرهای سنتی یا مدرن) از مباحث جدی در حوزه مطالعات اسلامی است. برخی از مفسران درحوزه آیات مربوط به زنان دیدگاه‌های سنتی ارائه داده‌اند و برخی دیگر دیدگاه‌های مدرن ارائه کرده‌اند مقاله پیش رو به بررسی جنسیت(به معنای فرهنگ) پرداخته و تاثیر آن را در ارائه تفسیر سنتی و مدرن بررسی می‌نماید و در نهایت بررسی می‌‌کند چه عواملی در ارائه دیدگاه‌های مدرن تاثیرگذار است. روش جمع‌آوری مطالب به صورت کتابخانه‌ای بوده و روش پردازش به آن‌ها به صورت توصیفی-تحلیلی می‌‌باشد. پس از بررسی‌ها مشخص شد پیش فرض‌ها و فرهنگ‌های متفاوت در ارائه تفاسیر متفاوت نقش دارند که نمونه ارائه تفسیر سنتی درباره زنان در تفسیر بانو امین دیده می‌‌شود و نمونه تفسیر مدرن در دیدگاه‌های آمنه ودود وجود دارد عواملی هم که سبب ارائه تفاسیر مدرن می‌‌شود عبارتنداز: 1- شکوفایی عقول‌بشر؛ 2- سیروسفر؛ 3- مواجهه با افراد خاص و 4- شرایط فرهنگی و اجتماعی.

از دیرباز خودشناسی، مورد توصیه پیامبران الهی، اندیشمندان و متفکران مکاتب مختلف بوده است؛ زیرا بدون شناختِ خود، برنامه‌ریزی برای رشد، تکامل و خودسازی، امکان‌پذیر نیست. پژوهه پیش رو، با روش توصیفی تحلیلی، را برای یافتن مولفه‌های قرآنی خودشناسی و کاربست آن در تدوین مسیر رشد و تکامل، تفسیر عرفانی مخزن العرفان بانو امین را مورد کنکاش و بازخوانی قرار داده است. یافته‌های این پژوهش، نشانگر آن است که بر اساس نگرش بانو امین، هفت مولفه خودشناسی قرآنی، ادراک و توجه به؛1.جامعیت انسان نسبت به همه عوالم 2.فقرِ وجودی به مبدأ 3. دَمشِ روح الهی 4.تعلیم‌یافتگی همه اسماء 5.احساس کرامت 6. قدرت انتخاب و توانِ اختیار 7. استعدادی بودن کمالات انسان، راه معرفت‌شناسی خداوند را برای انسان، می‌گشاید و در نتیجه کاربست آنها در هفت آموزه؛ 1.سکونت در مقام ذکر و شکر حق، 2. مرآتی نگریستن کمالات خود 3. اتصال به حضرت حق و مقام قرب 4. حفظ مقام خلافت 5. احساس کرامت و فعال‌سازی خِرد 6. انتخاب احسن 7.اطاعت و پیروی کامل از دین الهی، خودسازی، رشد و تکامل انسان را میسر می‌سازد.

برهان خفای الهی ازسوی متکلمان و فلاسفۀ غربی به‌عنوان برهانی بر عدم خدا مطرح شده است، براساس این برهان، صفات کمالی خداوند ایجاب می‌کند خداوند در ارتباطی دوسویه و متقابل خود را بر انسان آشکار کند؛ ولی چون دست‌کم برخی افراد در چنین رابطه‌ای قرار ندارند و قادر نیستند خداوند را از راه دیگری بشناسند، پس خدایی در کار نیست. بانو امین در آثار خود به مفهوم خفای الهی اشاره می‌کند. با تفحص در آثار بانو امین می‌توان برهان خفای الهی را از دو جهت نقد کرد؛ نخست آنکه یکی از مصادیق بارز و انکارناپذیر آثار وجود خداوند، ارسال انبیاء و ارتباط آن‌ها با خدا و دعوت همۀ آن‌ها به خدای یکتا است که نشان‌دهندۀ آشکار بودن تعلق آثار به اوست و دوم اینکه اگر منظور از شناخت و معرفت خداوند به‌درستی تبیین شود، رسیدن به‌حد اعلای آن، یعنی جایی که خداوند به‌نحو کاملاً آشکاری درک شود، امکان پذیر است؛ اما این مهم تنها با تأمل و صرف اندیشه‌ورزی حاصل نمی‌شود؛ بلکه نیازمند عمل مؤمنانه است.

خوانش زنانهی قرآن یکی ازخوانش‌های گوناگونی است که امروزه از قرآن صورت می‌گیرد. گروهی به انگیزه دفاع از حقوق نقض شده‌ی زنان، به استناد اینکه اغلب تفاسیر توسط مردان انجام شده، رویکرد تفاسیر قرآن را مردسالارانه دانسته و بازخوانی آیات پرداخته و موجب دگراندیشی در تشریعات شده‌اند. هدف این نوشتار که به روش تطبیقی تحلیلی و مبتنی بر منابع اسنادی انجام شده، مشخص نمودن اثر جنسیّت در برداشت مفسر از آیات است، بدین منظور دیدگاه دو مفسر معاصر زن (بانو امین و خانم ودود) در آیات چالشی که اندیشه سود مردان و زیان زنان را به ذهن متبادر می‌نماید جمع و با نظر مفسرین مرد مقایسه شده است . از آنجا که معیار قطعی و مستقیمی برای سنجش تاثیر جنسیّت در فهم افراد وجود ندارد، برداشت‌های مفسرین منتخب نسبت به یکدیگر و سایر مفسرین مرد مقایسه شده‌ است. وجود تفاوت‌ در برداشت آنان به رغم همجنس بودنشان و اینکه در موارد اشتراک و افتراق نظراتشان، همواره مفسرین مردی وجود دارند که با آنان هم عقیده هستند، نشان می‌دهد جنسیّت؛ به تنهایی عاملی در داشتن نگرشی خاص در هریک از مفسرین زن یا مرد نیست(با اذعان به آنکه دلیل قانع کننده‌ای برای انکار آن وجود ندارد).

اصول دين، پايه‌هاي اعتقادي فروع هستند و تمام جهت‌گيري‌هاي انسان در زندگي به اصول عقايد او برمي‌گردد. بحران‌هاي موجود در جامعه امروز، بيانگر اين حقيقت است که اصول اعتقادات با جان‌ودل مردم گره نخورده است. يکي از راه‌هاي دروني کردن باورهاي اصيل دين، طرح مباحث اصول اعتقادي از منظر فطرت است. بانو مجتهده امين از علماي بزرگ معاصر، بااينکه به‌صورت مستقل، بحث فطرت و معارف فطري را مطرح نکرده است؛ اما در ضمن مطالب تفسيري، کلامي و فلسفي ايشان مي‌توان مؤيداتي مبني بر فطري بودن اصول دين يافت. بانو امين در تفسير آيۀ فطرت، فطرت را همان دين اسلام مي‌داند. از اين سخن وي مي‌توان فطري بودن تمام آموزه‌هاي کلي دين، ازجمله اصول اعتقادات را استنباط کرد. از جهت اثباتي نيز دلايلي در آثار بانو امين يافت مي‌شود که با تکيه بر فطرت اوليۀ انسان‌ها، اصول دين را اثبات کرده است. گرچه ايشان در باب اثبات وجود مبدأ، دلالت فطرت بر وجود خداوند را مسکوت گذاشته؛ اما براي اثبات توحيد، ساير اوصاف کمالي حق، معاد و نبوت، به مقتضيات فطرت استناد جسته‌اند. در نوشتار حاضر سعي شده است با روش توصيفي ـ تحليلي، به تبيين و تحليل ديدگاه بانو مجتهده امين در زمينۀ فطري بودن اصول دين پرداخته شود.

یکی از آیات چالش برانگیز قرآن که در مورد آن آرای گوناگونی از سوی متقدمین و متاخرین مطرح شده است، آیه‌ی «وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها» (نازعات:30) است. این پژوهش با تاکید بر این آیه به تبیین آراء تفسیری علامه طباطبایی، مراغی و بانو امین‌اصفهانی می‌پردازد و هدف از آن مقایسه و ارزیابی نظرات سه مفسر معاصر در مورد آیه‌ی شریفه می‌باشد. یافته‌ها حاکی از آنست که علامه طباطبایی و بانو امین‌اصفهانی که معتقد به تقدم خلقت آسمان بر زمین می‌باشند، «دحوالارض» در آیه‌ی شریفه را ناظر بر خلقت و گسترش همزمان زمین می‌دانند، ضمن این که علامه در دیدگاه دوم خود آن را به حرکت زمین نیز تفسیر نموده است. اما مراغی که خلقت زمین را مقدم بر آسمان می‌داند، «دحوالارض» را مرحله‌ای جدا از خلقت زمین دانسته و آن را عبارت از بسط زمین جهت تمهید آن برای سکونت بیان داشته است. با توجه به قرائن لغوی، قرآنی و روایی که در ضمن این پژوهش بدان‌ها اشاره می‌شود، مقصود از «دحوالارض» در آیه‌ی شریفه نمی‌تواند ناظر بر خلقت و گسترش همزمان و حرکت زمین باشد بلکه آن صرفا بر بسط و گسترش زمین دلالت دارد.

عرفان عملی یا سلوک، اساس و زیربنای عرفان است. عرفان نظری تفسیر و تعبیر یافته‌های عرفان عملی است. عرفا برای سلوک عرفانی مراحل مختلفی را برشمرده‌اند لکن اساس این مقامات و منازل بر هم منطبق بوده و از این حیث اختلاف چندانی بین آنان دیده نمی‌شود. در ادیان الهی دیگر نیز عرفایی وجود دارند که با سلوک عرفانی به کشف و شهود پرداخته‌اند. بانو امین و ترزا آویلایی از جمله عرفای بنامِ اسلام و مسیحیت به شمار می‌روند. هر دوی آنان شخصاً مراحل سلوک را تجربه کرده‌اند و آن را در آثار خویش تشریح نموده‌اند. ترزا مراحل سلوک را در «کاخ درون» هفت مرحله برشمرده و بانو امین در کتاب «سیر و سلوک در روش اولیاء و سعدا» مراحل سلوک را طی هشت مرحله بیان نموده‌ است. نتیجۀ تطبیق مراتب سلوک در بین ایشان نشان می‌دهد عناصر اصلی و مراحل سلوک نزد آنها اشتراکات فراوانی دارد و میان آنان تفاوت عمده‌ای ملاحظه نمی‌شود. تنها در زمان پیدایش حالات عرفانی، گاهی تفاوت‌هایی دیده می‌شود. توصیفات ایشان گویای این است که هر دو عارف در نهایت به وحدت شهود رسیده‌اند.

فرهنگ و حکمت اسلامی، اعمال انسان را همانند ذات او جاودانه و منشأ سعادت یا شقاوت اخروی می‌داند. بنابراین، اعمال اخلاقی، یعنی اعمال منطبق با معیارهای اخلاق دینی (اسلامی) منشأ سعادت اخروی انسان خواهند بود. بانو امین اصفهانی، مشهور به بانوی مجتهده ایرانی، پیرو تبیین دو مفهوم جاودانگی و اتحاد اعمال با ذات انسان، به این نتیجه رهنمون گشته است که معیار عمل اخلاقی، سعادت اُخروی انسان است؛ سعادتی که جاودانگی ویژگی ذاتی آن است. طبق بیان قرآن کریم، اتحاد عمل اخلاقی و ذات انسان، در حیات دنیوی حقیقتی در پرده بطون است که در حیات اُخروی به ظهور خواهد رسید. اگر انسان به جاودانگی ذات خود و به تبع آن اعمال خویش عقیده یابد، همه اعمال خود را بر اساس آن معیار، یعنی جاودانگی سامان بخشیده و منطبق بر معیارهای دینی عمل خواهد کرد. این پژوهش، با توجه به تکیه دیدگاه‌های بانو امین بر فرهنگ قرآن و حکمت اسلامی، به شیوه تبیینی و تحلیلی، رابطه جاودانگی انسان با عمل اخلاقی را سنجیده و به این نتیجه رسیده است که بانو امین اصفهانی، جاودانگی انسان و اعمال او را، معیار عمل اخلاقی می‌داند. این معیار، منطبق بر معارف قرآن و سنت بوده و نسبت به دیگر معیارها، برتری دارد.