جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله رؤیت خداوند یکی از مهم‌ترین مباحث در حوزه عرفان تطبیقی و الهیات تطبیقی است که از دیرباز ذهن متفکران مسلمان و مسیحی را به خود مشغول کرده است. این پژوهش به شیوه تحلیلی- تطبیقی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای، با هدف مقایسه دیدگاه‌های شیخ روزبهان بقلی شیرازی از سنّت عرفان اسلامی و مایستر اکهارت از سنّت عرفان مسیحی، درباره رؤیت خداوند صورت گرفته است. در پژوهش پیش رو، مسئله رؤیت به عنوان تجربه‌ای عرفانی و شهودی، فراتر از ادراک حسی و عقلی در نظر گرفته می‌شود. روایات و تجارب عرفانی هر دو شخصیت، جلوه‌ای از کشف و تجلّی حق، در عالم مثال و ساحت روحانی انسان را به نمایش می‌گذارند. روزبهان بقلی، رؤیت را امری تشخّص ‌یافته، تجسّد یافته و پر از استعارات بصری می‌بیند که از دل عشق، کشف و التباس برمی‌خیزد. تجلّی خداوند در صورت‌‌هایی مانند پیر، گل سرخ، ترکان زیبارو یا شیر، نشان از پیوند رؤیت با تجسم عاشقانه الهی در ساحت خیال دارد. در مقابل، اکهارت، رؤیت را به معنای تجربه اتّحاد با خدا می‌فهمد؛ تجربه‌ای بی‌واسطه، تجریدی و فراتر از هر تصویر، که در سکوت و فنا، «تولّد پسر در روح» را ممکن می‌سازد. در هر دو نگرش، رؤیت، ساحتی از شهود باطنی است، اما فرم، زبان و بنیان هستی‌شناسانه آن متفاوت است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو عارف، بر تجربه باطنی، تهذیب نفس و عشق الهی تأکید دارند و رؤیت را نوعی حضور الهی در درون سالک می‌دانند. اما در حالی‌که روزبهان رؤیت را فرآیندی پویای عاشقانه و متکثر در صور محسوس و زیبایی‌شناسانه توصیف می‌کند، اکهارت آن را شکلی از وحدت مطلق و تجریدی با ذات الهی می‌داند که در آن، مرز میان خالق و مخلوق از میان می‌رود .

مسئله یگانگی انسان با خداوند یکی از موضوعات بنیادین و چالش‌برانگیزی است که ذهن متفکران و عارفان شرق و غرب را به خود مشغول کرده است. این پژوهش با روشی توصیفی‌ـ‌تحلیلی به بررسی تطبیقی دیدگاه مایستر اکهارت و مکتب ودانته درباره یگانگی انسان با خداوند می‌پردازد و می‌کوشد به «امکان یگانگی انسان با خداوند از دیدگاه این دو سنت فلسفی و عرفانی» بپردازد. مایستر اکهارت، عارف مسیحی، یگانگی با خدا را هدف نهایی انسان می‌داند و بر ضرورت وارستگی از تعلقات دنیوی و خالی شدن از خود برای دستیابی به این یگانگی تأکید می‌کند. او الوهیت را در اعماق وجود انسان قابل کشف دانسته و به تلفیق عرفان و عمل در زندگی روزمره پرداخته است. در مقابل، ودانته، خصوصا مکتب ادوایته، یگانگی را حقیقتی ازلی معرفی می‌کند که به‌ دلیل توهم (مایا) از دید انسان پنهان مانده است. این مکتب، با تأکید بر معرفت فلسفی، رهایی از مایا و درک برهمن را راه دستیابی به حقیقت یگانگی می‌داند. این مقاله، ضمن تحلیل تطبیقی این دو دیدگاه، تلاش دارد مرزهای فلسفی میان عرفان مسیحی و فلسفه هندی را روشن‌تر سازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که هر دو سنت بر وارستگی از تعلقات و اهمیت یگانگی در زندگی روزمره تأکید دارند، اما یکی بر تجربه عرفانی و دیگری بر معرفت فلسفی متمرکز است. با وجود این، چالش‌های نظری و عملی هر دو دیدگاه در تحقق این یگانگی همچنان پابرجاست.

مایستر اکهارت، در رساله‌ها و مواعظ خود، گاه جنس زن را در جایگاه فروتر از مردان قرار داده و گاه جایگاهی یکسان برای هر دو تعریف می‌کند. وی کوشیده است نحوه ظهور هستی و نیز تکامل نفس را نیز با استفاده از قاعده زوجیت و اتحاد دو عنصر مردمانه و زنانه تبیین کند. این مقاله بر آن است با تبیین اصل زوجیت در هستی‌شناسی اکهارت، دلیلی بر رجحان دیدگاه تساوی‌انگارانه وی در مباحث جنسیّتی و اثبات استعداد معنوی یکسان هر دو جنس در طی مراحل معنوی به دست دهد. ملاحظۀ اندیشه اکهارت در خصوص نحوه پیدایش هستی و نیز بازگشت نفس به امر واحد نشان می‌دهد که ظهور کلمه و بلکه تمام هستی از پدر و بازگشت مجدد نفس به امر واحد، در نتیجه اتحاد دو اصل فاعل و منفعل است و زنانگی و مردانگی را نباید اصول ثابتی در نظر گرفت و به برتری یکی بر دیگری حکم کرد؛ چراکه بسته به قرار گرفتن در مراتب مختلف هستی، این دو اصل می‌توانند نقش خود را جابجا کنند. چنین دیدگاهی به ما کمک می‌کند تا در عالم انسانی نیز زنانگی و مردانگی را در تعامل با یکدیگر لحاظ کرده و برای یکی نسبت به دیگر رجحانی قائل نشویم.