جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چکیده ماشینی: هدف این مطالعه روشن کردن ماهیت شک در فیلسوفی است که نماینده دوره پدران قبل از قرون وسطی است، یعنی قدیس "آگوستین"، و این با رجوع به زندگی‌نامه او و نوسانات و بی‌ثباتی‌هایی که تجربه کرده است، نمایان می‌شود؛ از پذیرش ادیان و مکاتب مختلف مانند مکتب شک گرفته تا هدایت او به سوی مسیحیت، و شک منسجم و روش‌مندی که در نهایت پذیرفت، مراحل آن و رابطه این شک با شک دکارت، و رابطه موجود بین‌شان، با پاسخ به این سؤال: آیا دکارت با شک آگوستینی آشنا بوده است؟

این نوشته به بررسی و نقد تئودیسه دفاع از اختیار می‌پردازد. نظریه ای که مسئولیت شرور اخلاقی را بر عهده انسان می‌گذارد و با تاکید بر آزادی اراده، وجود شرور اخلاقی را با باور به خدای قادر مطلق و خیرخواه محض توجیه می‌کند. آگوستین و پلانتینگا از جمله مدافعان و قائلان به این دیدگاه هستند که معتقدند آزادی انسان هرچندبا رنج و شرور همراه است، اما امکان ظهور و وجود فضایل اخلاقی و معنوی را فراهم می‌سازد. در این مقال، با تحلیل سفر پیدایش در کتاب مقدس، و دیدگاه سنتی با نقدهای معاصر که ترکیبی از دیدگاه‌های فلسفی و کلامی و اخلاقی است،محدویت‌های این تئودیسه نشان داده می‌شود: از جمله معضل توجیه و تبیین شدت و حدت شرور تاریخ بشر، تناقض و تعارض میان علم وقدرت مطلق و خیوخواهی خداوند و آزادی انسان ، و وابستگی این نظرگاه به روایت هبوط آدم و حوا. البته به نقدهای ارائه شده پاسخ داده شده است.

«عشق» از محوری­ترین مراحل سلوک و متعالی­ترین مرحله­ی تکامل انسانی در سیر الی­الله است. این مرحله سلوک یعنی اتصال به ذات باری از جمله وجوه اشتراک عرفان اسلامی و عرفان مسیحی است. در این مقاله که با روش توصیفی– تطبیقی نوشته شده وجوه مشترک عشق الهی در دو مکتب عرفانی مسیحیت و اسلام با تکیه بر آرای آگوستین و احمد غزالی بررسی و مقایسه شده است. نتایج پژوهش نشان می‌­دهد احمد غزالی و آگوستین با وجود برخی اختلافات نظری در بعضی زمینه­ها دارای وجوه مشترک هستند. این مسأله علاوه بر آن که گویای فطری بودن کمال‌جویی انسان­هاست، وجه­ مشترک تمام ادیان و مذاهب و پیونددهنده آنهاست. مواردی مثل: وجود در هر مرتبه زیباست؛ عشق فرزند زیبایی است؛ زیبایی و حب در همه­ موجودات سریان دارد؛ با اینکه در عرفان مسیحی تقابل عقل و عشق کمتر به چشم می­خورد صحبت از عشق محض است. هر موجودی آینه­دار زیبایی خداوند است؛ انسان موجود برگزیده­‌ی خدا و شبیه­‌ترین مخلوق به خالق خویش است آفرینش نتیجه لطف خداوند است. سالک با دل کندن از تعلقات دنیوی، به حیات معنوی و در نتیجه­ رهیدن از لوث گناه و خودخواهی، دست می­یابد. از نظر آگوستین درد به خاطر اندوه محروم ماندن از دیدار پروردگار است ولی برای غزالی، عاملی است که می­تواند نویدبخش لطف خداوند به بنده­اش باشد. همچنین اتحاد عاشق و معشوق به عنوان رکن جدایی‌ناپذیر عشق، از بارزترین اشتراکات عرفان مسیحی و عرفان اسلامی است.

مسیحیت از آغازشکل­گیری خود پیوسته با بدعت­هایی روبه­رو بوده است که تهدیدی برای اعتقادات راست­کیش کاتولیک به حساب می‌آمدند. در این بین، آریوس به عنوان شخصیتی که نگاهی نو به مسیح و جایگاه او دارد چالشی برای کلیسای کاتولیک محسوب شده است. او معتقد بود مسیح زادۀ پدر است و از این رو، در ذات با او برابر نیست. وی این اعتقاد خود را بر پایۀ آیاتی از عهد جدید بنا نهاده است و دربارة آنها استدلال می‌کند. به اعتقاد متألهان مسیحی­ همچون آگوستین، این رویکرد آریوس سبب تخریب مبانی مسیحیت، به ویژه الوهیت مسیح می­شود. در این پژوهش، با تأکید بر «رسالۀ دربارۀ سخن آریوسی­ها و ردّ آن» که بخش نخست آن به مثابة منشوری آریوسی است، ابتدا به طور دقیق رویکرد آریوس دربارۀ مسیح را بر پایۀ آیاتی که به آنها تمسک می­جوید بررسی می‌کنیم و در ادامه با طرح انتقادات آگوستین به رویکرد وی، نشان می­دهیم چرا و چگونه آریوس با تکیه بر آیاتی از عهد جدید، هم­جوهریِ مسیح و خدا را نمی­پذیرد و مسیح را به مثابۀ مخلوق خداوندْ می­انگارد. در نهایت، انتقادات آگوستین به استدلال­های آریوسی­ها دربارة شخص مسیح را تحلیل و بررسی می‌کنیم و نشان خواهیم داد آنها فاقد وجاهت لازم برای پذیرش هستند و دشوارۀ آریوسی همچنان با وجود تلاش­های آگوستین برای سنت مسیحیت، امری بی‌پاسخ است.

زمان، با آفرینش ماسوی الله با جهان و انسان، ملازم و هم ‏راه و هم ‏زاد بوده است؛ از این رو، بیش از مسائل فلسفی دیگر، ذهن بشر را درگیر نموده است. اهمیت زمان، هنگامی برای آدمی نمایان می ‏شود که در تنگنای زمان قرار گیرد. به راستی، اگر انسان در شرایطی سخت و مشقت ‏باری افتد که سیر و گذر زمان به کندی قدم بر دارد، چگونه به زمان می ‏نگرد؟ امروزه، اهمیت زمان چنان است که برخی از فلاسفه غرب، آن را هم‏ تراز «وجود» دانسته و در مسائل فلسفی و بشری ارتباط ناگسستنی دارد. اثرحاضر، با بررسی و تطبیق نظر دو حکیم الهی، سنت‏ اگوستین و صدرالمتألهین، توانسته زمان و مسائل پیرامون آن را از منظر فلسفی، درسه بخش تبیین نماید: پیشینه تاریخی مسئله زمان، حقیقت و ماهیت زمان، وجود زمان.

نجات‌شناسی یکی از مسائل بسیار مهم در دو سنت اسلام و مسیحیت است. از نظر آگوستین یکی از عوامل نجات، از پیش‌برگزیدگی است؛ به این معنا که خدا از قبل کسانی را که باید نجات یابند، برگزیده است و هیچ کس جز آنها نجات نخواهد یافت. براساس این دیدگاه، چنین به نظر می‌آید چه شخص نجات یابد و چه نیابد، مرهون سبب دیگری نیست، بلکه شخص منتخب، ملزم به ایمان آوردن است. او می تواند ذاتاً ایمان بیاورد؛ زیرا خداوند در تقدیرش این را قرار داده و وی را برگزیده است. ازسوی دیگر، یکی از مباحثی که با بحث ازپیش‌برگزیدگی در الهیات مسیحی متناظر است، بحث هدایت خاصه در کلام امامیه است. دربارهٔ چیستی و چگونگی دربردارندگی هدایت خاصه، تفاسیر متفاوتی رسیده است. بررسی مسئلهٔ از پیش برگزیدگی و رابطهٔ آن با هدایت خاصه با تأکید بر نظر سنت آگوستین و علامه طباطبایی موضوع این نوشتار است. نتایج، بیانگر آن است که آموزهٔ ازپیش‌برگزیدگی از دیدگاه آگوستین و هدایت خاصه در دیدگاه علامه، از نظر محتوایی وجوه اشتراک دارند. در دیدگاه آگوستین، برگزیدگی به این معناست که خداوند برخی از مردم را جدا ساخته و آنها را برای حیات ابدی معین فرموده است یا خدا از طریق فیض الهی، خود عده‌ای را که از قبل می‌شناخت برای نجات برگزید. در هدایت خاصه نیز خداوند انسان را به‌گونه‌ای آفریده و هستی او را با الهامی فطری همراه کرده است که می‌تواند اعتقاد حق و عمل صالح را تشخیص دهد و به هدایت برسد. از منظر هر دو اندیشمند، نجات انسان و رسیدن به سعادت تنها از ناحیهٔ خداوند است و این با اراده و اختیار انسان منافات ندارد. باوجود شباهت‌های میان دو نظریه، باید گفت در نظریهٔ از پیش برگزیدگی، کسانی نجات می‌یابند که از ازل، خدا آنها را برگزیده است و خود شخص در نجات خویش دخالت مؤثری ندارد‏ و ازاین‌رو جایگاه اراده و اختیار در این دیدگاه تضعیف می‌شود و حتی نوعی اقبال به «جبر» دیده می‌شود. اما در هدایت خاصه، اختیار، انتخاب و ارادهٔ آزاد انسان، ایمان او به خداوند، عقاید حق و غیره از جمله عوامل نجات و رستگاری انسان به‌شمار می‌آید.

مفهوم "مدینه فاضله" به عنوان جامعه ای آرمانی که در آن عدالت، سعادت و فضیلت حاکم است، از دیرباز در کانون توجه فیلسوفان قرار داشته است. این مفهوم نه تنها بازتابی از آرزوهای بشر برای زندگی بهتر است، بلکه نشاندهنده تلاش فیلسوفان برای ترسیم چارچوبی نظری است که در آن انسان بتواند به کمال وجودی خود دست یابد. در این میان، افلاطون، آگوستین و فارابی به عنوان سه تن از برجسته ترین فیلسوفانی که به این موضوع پرداخته اند، هر یک با رویکردی خاص، مبانی معرفتی مدینه فاضله را مورد بررسی قرار داده اند. افلاطون در کتاب "جمهور" مدینه فاضله را بر پایه عدالت و حکومت فیلسوفان بنا می کند. از دیدگاه او، شناخت حقیقی و دستیابی به مُثُل، به ویژه مُثل خیر، شرط اساسی برای تحقق مدینه فاضله است. مبانی معرفت شناختی افلاطون بر این اصل استوار است که تنها از طریق عقل و فلسفه میتوان به حقیقت دست یافت و حکومت فیلسوفان، که به این حقیقت آگاهند، می تواند جامعه را به سوی سعادت هدایت کند. در این نظام، معرفت به عنوان ابزاری برای کشف حقیقت و تحقق عدالت در جامعه عمل می کند. آگوستین، در اثر خود "شهر خدا"، مدینه فاضله را در چارچوبی الهیاتی و مبتنی بر آموزه های مسیحی ترسیم می کند. از نگاه او، سعادت حقیقی انسان تنها در اتحاد با اراده الهی و زندگی در "شهر خدا" محقق می شود. مبانی معرفت شناختی آگوستین بر وحی و ایمان استوار است و او معتقد است که شناخت حقیقت و سعادت انسان، بدون توجه به عنصر الهی و لطف خداوند، ممکن نیست. در این دیدگاه، معرفت به عنوان موهبتی الهی در نظر گرفته می شود که از طریق ایمان و عشق به خداوند به دست میآید. فارابی، به عنوان فیلسوفی که اندیشه های یونانی و اسلامی را تلفیق کرده است، در کتاب "آراء اهل المدینه الفاضله" مدینه فاضله را به عنوان جامعه ای عقلانی و فضیلت محور معرفی می کند. از دیدگاه او، رهبری حکیم و فیلسوف، که به حقایق عقلی و وحیانی آگاه است، نقش محوری در هدایت جامعه به سوی کمال دارد. مبانی معرفت شناختی فارابی بر ترکیب عقل و وحی استوار است و او معتقد است که شناخت حقیقت و تحقق سعادت، نیازمند هماهنگی بین معرفت عقلی و وحیانی است. در این نظام، معرفت به عنوان ابزاری برای کشف حقیقت و هدایت جامعه به سوی فضیلت عمل می کند. با وجود مطالعات گسترده درباره مدینه فاضله، بررسی تطبیقی مبانی معرفتی این مفهوم در اندیشه افلاطون، آگوستین و فارابی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که مبانی معرفت شناختی مدینه فاضله از دیدگاه این سه فیلسوف چیست و چه وجوه اشتراک و افتراقی در نگاه آنها به این مفهوم وجود دارد؟ این پژوهش با تحلیل مبانی معرفتی همچون نقش عقل، وحی، عدالت و سعادت در شکل گیری مدینه فاضله، به دنبال تبیین این مسئله است که چگونه این فیلسوفان با رویکردهای متفاوت فلسفی و الهیاتی، به ترسیم آرمانشهری پرداختهاند که در آن انسان به کمال و سعادت حقیقی دست مییابد. این بررسی نه تنها به درک بهتر اندیشه این فیلسوفان کمک می کند، بلکه می تواند زمینه ساز بازخوانی مفهوم مدینه فاضله در جهان معاصر باشد.

روش تفسیر تمثیلی یکی از روش‌های مهم تفسیری در مسیحیت است که از همان ابتدا برای تفسیر کتاب مقدس مورد استفاده قرار گرفت. تفسیر تمثیلی، تفسیری غیرلفظی و باطنی است که در آن برای متن علاوه بر معنای ظاهری، معنای عمیق‌تری در نظر گرفته می‌شود. الاهی‌دانان بزرگ مسیحی متأثر از فرهنگ و فلسفه‌ی یونانی، به‌ویژه تحت تأثیر مکتب اسکندریه، تفسیر تمثیلی را پذیرفتند تا در مواردی که ظاهر متن قابل پذیرش عقلانی نبود به کمک تفسیر تمثیلی معنایی غیر از معنای ظاهری برای متن در نظر بگیرند و بتوانند متن کتاب مقدس را موافق فلسفه نشان دهند. آگوستین یکی از مهم‌‌ترین آبای کلیسا والاهی‌دانان بزرگ مسیحیت نیز در تفسیر کتاب مقدس روش تفسیر تمثیلی را به‌کار برده است. تفسیر تمثیلی از نظر او به این معناست که بعضی عبارات در کتاب مقدس به صورت مجاز بیان شده‌اند که با توجه به نشانه‌ها می‌توان به معنای حقیقی آن‌ها دست یافت. هماهنگ بودن معنای به‌دست آمده، با هدف کتاب مقدس که عبارت است از محبت به خدا و همسایه‌ی خویش، معیار درستیِ تفسیر از نظر اوست. آگوستین اعتقاد به تاریخمندی رخدادهای نقل شده در کتاب مقدس دارد و آن‌ها را با اتفاقات مربوط به ظهور عیسی تطبیق می‌دهد و مسیح را تحقق کامل آن موارد می‌داند. پذیرش تفسیر تمثیلی از نظر آگوستین به معنای کنار گذاشتن معنای ظاهری و لفظی وقایع کتاب مقدسی نیست. در این تحقیق دیدگاه آگوستین درباره‌ی روش تفسیر تمثیلی براساس آثار خود آگوستین و آثار مرتبط با وی توصیف شده و نمونه‌هایی از تفاسیر تمثیلی آگوستین براساس کتاب شهر خدا بیان شده است.