ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین عبدالله جوادی آملی محمدتقی مصباح یزدی محمدتقی مصباح یزدی عبدالله جوادی آملی منصور ایمان پور ملاصدرا شیرازی Persian کلیدواژه فارسی: تفسیر صدرایی مثل، تلقی جوادی آملی از مثل، نقد مصباح یزدی به نظریه مثل<br />کلیدواژه انگلیسی: Sadrian interpretation of the forms, Jawadi Amoli''s conception of the forms, Misbah Yazdi''s critique of the theory of forms فصل 1: کلیات...............................................................................................................................................................................1 1-1- مقدمه..................................................................................................................................................................................2 1-1-1- بیـان مسئله..................................................................................................................................................................2 1-1-2- ضرورت و اهمیت موضوع پژوهش............................................................................................................................5 1-1-3- پیشینه پژوهش............................................................................................................................................................6 1-1-4- اهداف پژوهش..............................................................................................................................................................9 1-1-4-1- هدف کلی.................................................................................................................................................................9 1-1-4-2- اهداف جزیی............................................................................................................................................................9 1-1-5- پرسش‌های پژوهش.....................................................................................................................................................9 1-1-5-1- سوال اصلی...............................................................................................................................................................9 1-1-5-2- سوالات فرعی.........................................................................................................................................................9 1-1-6- فرضیه‌های پژوهش......................................................................................................................................................9 1-1-6-1- فرضیه اصلی.............................................................................................................................................................9 1-1-6-2- فرضیات فرعی.......................................................................................................................................................10 1-1-7- روش‌ پژوهش.............................................................................................................................................................11 1-1-8- جنبه نوآوری پژوهش...............................................................................................................................................11 1-2- تاریخچه مُثُل...................................................................................................................................................................11 1-2-1- افلاطون.......................................................................................................................................................................12 الف: مباحث وجود شناختی مُثُل............................................................................................................................................12 1-2-1-1- منابع افلاطون در باب مُثُل از منظر دیگران..................................................................................................12 1-2-1-2- ماهیت ایده یا مُثُل..............................................................................................................................................12 1-2-1- 3- اثبات مُثُل............................................................................................................................................................13 1-2-1-4- اوصاف مُثُل............................................................................................................................................................14 1-2-1-5- روابط اشیاء جزئی با مُثُل...................................................................................................................................16 ب: مباحث معرفت شناختی مُثُل............................................................................................................................................16 1-2-1-6- ابزار تقرب به مُثُل................................................................................................................................................16 1-2-1-7- تقدم روح بر جسم...............................................................................................................................................17 1-2-1-8- معرفت حقیقی......................................................................................................................................................18 1-2-2- مُثُل از منظر ارسطو..................................................................................................................................................19 1-2-3- مُثُل نزد افلوطین.......................................................................................................................................................20 1-2-4- مُثُل در ایران باستان................................................................................................................................................21 1-2-4-1- تأثیر پذیری مُثُل از زرتشت...............................................................................................................................21 1-2-4-2- رابطه نظریه مُثُل با آموزه فَرَوهَر.......................................................................................................................22 1-2-5- مثل نزد فلاسفه اسلامی..........................................................................................................................................22 1-2-5-1- فارابی......................................................................................................................................................................22 1-2-5-2- ابن سینا.................................................................................................................................................................24 1-2-5-3- سهروردی...............................................................................................................................................................25 1-2-5-4- میرداماد.................................................................................................................................................................28 فصل 2: مُثُل شناسی ملاصدرا (معرفت شناسی و هستی شناسی مُثُل).....................................................................31 2-1- مقدمه...............................................................................................................................................................................32 2-2- هستی شناسی مُثُل نزد ملاصدرا...............................................................................................................................33 2-2-1- ویژگی ایجابی ذات مُثُل...........................................................................................................................................34 2-2-1-1- رابطه حقیقت وجود و مُثُل................................................................................................................................34 2-2-1-2- اصل بودن مُثُل نسبت به افراد..........................................................................................................................34 2-2-1-3- اتحاد مُثُل با افراد طبیعی در فلسفه ملاصدرا................................................................................................35 2-2-1-4- اختصاص مُثُل به انواع ماهوی...........................................................................................................................36 2-2-1-5- بررسی قائم به ذات بودن مُثُل..........................................................................................................................37 2-2-1-6- مُثُل و علم الهی....................................................................................................................................................37 2-2-2- ویژگی های سلبی مُثُل..........................................................................................................................................38 2-2-2-1- کلی طبیعی نبودن مُثُل.....................................................................................................................................38 2-2-2-2- عدم انتساب مُثُل به مثال..................................................................................................................................39 2-2-2-3- سلب عوارض مادی از مُثُل................................................................................................................................40 2-2-2-4- منفعل نبودن مُثُل..............................................................................................................................................40 2-2-3- اصول حکمت متعالیه در زمینه هستی شناسی مُثُل........................................................................................41 2-2-2-1- اصالت وجود.........................................................................................................................................................41 2-2-2-2- تشکیک وجود.......................................................................................................................................................42 2-2-2-3- حرکت جوهری.....................................................................................................................................................43 2-2-4- ادله اثبات مُثُل...........................................................................................................................................................43 2-2-4-1- برهان معرفت شناختی.......................................................................................................................................43 2-2-4-2- استدلال از طریق اتحاد ماهوی........................................................................................................................45 2-2-4-3- استدلال از طریق ادراک....................................................................................................................................46 2-2-4-4- از جهت حرکت جوهری....................................................................................................................................47 2-2-4-5- از جهت آثار مُثُل در اجسام..............................................................................................................................49 2-3- معرفت شناسی مُثُل از منظر ملاصدرا.......................................................................................................................49 2-3-1- مقدمه..........................................................................................................................................................................49 2-3-2- علم از منظر ملاصدرا.............................................................................................................................................50 2-3-2-1- مباحث علم...........................................................................................................................................................50 2-3-2-1-1- علم حصولی.....................................................................................................................................................51 2-3-2-1-2- علم حضوری....................................................................................................................................................51 2-3-3- معلوم بالذات و بالعرض...........................................................................................................................................52 2-3-4- انواع ادراک.................................................................................................................................................................53 2-3-4-1- ادراک حسی..........................................................................................................................................................53 2-3-4-2- ادراک خیالی.........................................................................................................................................................55 2-3-4-3- ادراک عقلی...........................................................................................................................................................55 2-3-4-3-1- نقش مُثُل در ادراک عقلی...........................................................................................................................56 فصل 3: ملاحظات مصباح یزدی پیرامون نظریه مُثُل......................................................................................................59 3-1- مقدمه................................................................................................................................................................................60 3-2- دیدگاه مصباح یزدی پیرامون نظریه مُثُل.................................................................................................................60 3-2-1- رابطه مُثُل و اعتقاد به ربوبیت غیر خدا..............................................................................................................61 3-2-2- رابطه مُثُل با براهین و موضوعات علوم.................................................................................................................61 3-2-3- رابطه مُثُل با ادراک کلیات......................................................................................................................................62 3-3- ملاحظات مصباح یزدی در هستی شناسی مُثُل پیرامون دیدگاه ملاصدرا در نظریه مُثُل..........................63 3-3-1- نفی وجود مُثُل از جهت فرض دو نوع وجود برای یک طبیعت....................................................................63 3-3-2- نفی وجود مُثُل از طریق بررسی رابطه کلی طبیعی با مُثُل افلاطونی.........................................................64 3-3-3- نفی وجود مُثُل از طریق بررسی خاستگاه مفاهیم اخلاقی.............................................................................65 3-3-4- نفی وجود مُثُل از طریق انواع شریفه و خبیثه...................................................................................................66 3-3-5- نفی مُثُل از طریق ابهام در روابط میان آنها.........................................................................................................66 3-3-6- نفی وجود مُثُل از جهت ابهام ذات مُثُل................................................................................................................66 3-3-7- لزوم اثبات اصل دیدگاه ملاصدرا............................................................................................................................66 3-4- ملاحظات مصباح یزدی در معرفت شناسی مُثُل.....................................................................................................67 3-4-1- دیدگاه مصباح یزدی در باب عقل و ادراک کلیات...........................................................................................67 3-4-1-1- ماهیت عقل...........................................................................................................................................................67 3-4-1-2- ادراک کلیات........................................................................................................................................................68 3-4-2- اشکال به کلام ملاصدرا در باب ادراک عقلی....................................................................................................70 3-4-3- نفی وجود مُثُل از طریق معقولات ثانویه و مفاهیم اعتباری..........................................................................73 3-4-4- ابهام در همراهی حصول مفهوم با اضافه اشراقیه.............................................................................................73 3-4-5- اشکال به کلیت یا جزئیت فرد مجرد ماهیت.....................................................................................................74 فصل 4: ملاحظات جوادی آملی پیرامون هستی شناسی و معرفت شناسی................................................................75 4-1- مقدمه................................................................................................................................................................................76 4-2- دیدگاه جوادی آملی پیرامون نظریه مُثُل.................................................................................................................76 4-2-1- ماهیت مُثُل.................................................................................................................................................................76 4-2-2- گستره و شمول مُثُل................................................................................................................................................77 4-2-3- اهمیت معرفت به مُثُل............................................................................................................................................78 4-2-4- بررسی دیدگاه مُثُل از نظر فارابی.........................................................................................................................78 4-2-5- بررسی اشکال دو فرد مجرد و مادی در یک ماهیت نوعیه...........................................................................79 4-2-6- تشبیه نسبت دو جهت ثبات و تغیّر به نسبت روح و بدن............................................................................80 4-2-7-رابطه مُثُل با افراد مادی خویش.............................................................................................................................81 4-2-8- نحوه وجود ماهیت در خارج و ارتباط آن با مُثُل..............................................................................................81 4-2-9- مُثُل باقی به بقاء الهی یا باقی به ابقاء الهی؟!...................................................................................................82 4-3- ملاحظات هستی شناسی مُثُل...................................................................................................................................82 4-3-1- بررسی ادله اثبات مُثُل............................................................................................................................................82 4-3-1-1- ملاحظه جوادی آملی در برهان معرفت شناختی ملاصدرا.....................................................................83 4-3-1-2- برهان حرکت........................................................................................................................................................84 4-3-1-3- برهان ادراک..........................................................................................................................................................85 4-3-1-4- برهان آثار در اجسام...........................................................................................................................................86 4-4- ملاحظات معرفت شناسی مُثُل..................................................................................................................................86 4-4-1- مقدمه..........................................................................................................................................................................86 4-4-2- رابطه مُثُل و وجود ذهنی.......................................................................................................................................86 4-4-3- رابطه ادراک حسی و خیالی با مُثُل....................................................................................................................88 4-4-4- رابطه مُثُل و کلیات..................................................................................................................................................89 4-4-4-1- کلی طبیعی..........................................................................................................................................................89 4-4-4-2- چگونگی اجتماع وجود و تشخص با وصف کلیت در مسئله مُثُل.........................................................91 4-4-4-3- دیدگاه جوادی آملی پیرامون مشاهده مُثُل از دور....................................................................................93 4-4-5- رابطه مُثُل با مثال....................................................................................................................................................95 4-4-5-1- خیال متصل و منفصل از منظر جوادی آملی..............................................................................................96 4-4-5-2- بررسی عدم تناظر دیدگاه حاجی سبزواری و علامه طباطبایی در رابطه با عالم خیال متصل و منفصل و رابطه این بحث با مُثُل............................................................................................................................................97 4-4-6- رابطه دیدگاه مُثُل با کون و فساد در صور نوعی................................................................................................98 فصل 5: تحلیل ملاحظات مصباح یزدی و جوادی آملی.................................................................................................100 5-1- ارزیابی و تحلیل ملاحظات مصباح یزدی...............................................................................................................101 5-1-1- ارزیابی و تحلیل ملاحظات هستی شناسی.......................................................................................................101 5-1-1-1- نفی وجود مُثُل از جهت فرض دو نوع وجود برای یک طبیعت (مجرد ومادی)..................................101 5-1-1-1-1- خاستگاه اشکال............................................................................................................................................101 5-1-1-1-2- پاسخ ملاصدرا به اشکال مذکور................................................................................................................102 5-1-1-1-3- اشکال مصباح یزدی بر استدلال و پاسخ ملاصدرا................................................................................103 5-1-1-1-4- تحلیل ها و بررسی ها.................................................................................................................................103 5-1-1-2- نفی وجود مُثُل از طریق بررسی رابطه کلی طبیعی با مُثُل افلاطونی................................................109 5-1-1-2-1- تحلیل ها و بررسی ها................................................................................................................................110 5-1-1-3- نفی وجود مُثُل از طریق انواع شریفه و خبیثه.........................................................................................113 5-1-1-4- نفی وجود مُثُل از طریق بررسی خاستگاه مفاهیم اخلاقی....................................................................116 5-1-1-5- نسبیت میان طبایع..........................................................................................................................................117 5-1-1-6- نفی وجود مُثُل از جهت ابهام ذات مُثُل......................................................................................................119 5-1-1-6-1- تحلیل و بررسی............................................................................................................................................119 5-1-1-7- لزوم اثبات اصل دیدگاه ملاصدرا...................................................................................................................120 5-1-2- ارزیابی و تحلیل ملاحظات معرفت شناسی.....................................................................................................121 5-1-2-1- بررسی شباهت دیدگاه ملاصدرا و هیوم.....................................................................................................121 5-1-2-1-1- تحلیل ها و بررسی ها.................................................................................................................................122 5-1-2-2- اشکال عدم تسری کلی در ماهیت متشخص..............................................................................................129 5-1-2-2-1- تحلیل ها و پاسخ ها....................................................................................................................................129 5-1-2-3- نفی وجود مُثُل از طریق معقولات ثانویه و مفاهیم اعتباری....................................................................132 5-1-2-4- ابهام در همراهی حصول مفهوم با اضافه اشراقیه.......................................................................................135 5-2- ملاحظات جوادی آملی..............................................................................................................................................137 5-2-1- ملاحظات هستی شناسی.....................................................................................................................................137 5-2-1-1- ملاحظه وحدت و یا کثرت فرد عقلائی در قوس نزول و صعود.............................................................137 5-2-1-1-1- تحلیل ها و بررسی ها.................................................................................................................................138 5-2-1-2- اشکالات براهین بر سه برهان ملاصدرا.........................................................................................................142 5-2-1-2-1- تحلیل و بررسی............................................................................................................................................142 5-2-2- ملاحظات معرفت شناسی جوادی آملی..........................................................................................................146 5-2-2-1- تشبیه مُخِلِّ به مقصود ملاصدرا و تمثیل پیشنهادی جوادی آملی.......................................................146 5-2-2-1-1- تحلیل ها و بررسی ها.................................................................................................................................146 5-2-2-2- رابطه ادراک حسی و خیالی با مُثُل..............................................................................................................147 5-2-2-2-1- تحلیل ها و بررسی ها.................................................................................................................................148 فصل6: نتیجه گیری...............................................................................................................................................................149 فهرست منابع...........................................................................................................................................................................154, text مصباح یزدی, محمدتقی (فیلسوف و اندیشمند معاصر، مدرس علوم عقلی در حوزه علمیه قم، موسس و اولین رئیس موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی), 1313ش./1935م.یزد#1399ش./2021م.قم 1313ش./1935م.یزد#1399ش./2021م.قم Descriptor جوادی آملی, عبدالله (مرجع معاصر تقلید مقیم قم، فیلسوف، عارف و مفسر قرآن), 1312ش./1350ق. آمل، مازندران# 1312ش./1350ق. آمل، مازندران# Descriptor داوری چهارده, وحید (دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان) Author ایمانپور, منصور (دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران) Conductor حقیقت , سهراب (دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران،) Thesis advisor ملاصدرا, صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی (فیلسوف مشهور موسس حکمت متعالیه، شیعه و ایرانی), 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. Descriptor وحید داوری چهارده؛ استاد راهنما: منصور ایمانپور؛ استاد مشاور: سهراب حقیقت Author Thesis 1404-08-25 1404-09-01