Persian کلیدواژه فارسی: موعودگرایی، مهدویت، آینده تاریخ، تمدن، تمدن، توین بی,کلیدواژه انگلیسی: Messianism, Mahdism, future of history, Arnold Joseph toynbee, civilization فـهرست مـطالب فصل اول کلیات پژوهش ومفاهیم 1-کلیات مفاهیم و پژوهش................................................................................................... 1 1-1مقدمه.................................................................................................................. 1 2-1 بیان مسئله و ضرورت انجام تحقیق.......................................................................... 2 3-1 پیشینیه تحقیق........................................................................................................4 4-1 پرسش ها و فرضیات تحقیق..................................................................................... 9 1-4-1 سوالات اصلی..............................................................................................9 2-4-1سوالات فرعی.............................................................................................. 9 1-4-3 فرضیات تحقیق...................................................................................... 10 5-1 روش شناسی تحقیق .......................................................................................... 11 6-1 نوآوری تحقیق...................................................................................................11 7-1 توضیح مفاهیم کلیدی........................................................................................... 12 1-7-1 موعود باوری............................................................................................. 12 1-7-2میسیانیسم....................................................................................................13 3-7-1 مهدویت.....................................................................................................13 ریشه شناسی لغوی مهدویت..............................................................................13 مهدویت دراصطلاح..........................................................................................15 4-7-1 تَمَدُّن.......................................................................................................20 تمدن درلغت ...............................................................................................20 تمدن دراصطلاح ......................................................................................... 22 5-7-1 آینده تاریخ .......................................................................................... 29 «آینده تاریخ»از نظرآنهایی که تاریخ را یک سلسه وقایع تصادفی می بینند............ 29 «آینده تاریخ»از نظرآنهایی که برای تاریخ حرکتی متصور هستند..................... 29 الف)آنهایی که حرکت تاریخ را خطی می بینند.................................30 حرکت خطی تکاملی.................................................................30 حرکت خطی قهقهرایی...............................................................30 ب) آنهایی که حرکت تاریخ رادوری یا ادواری می بینند.............................30 ج)آنهایی که حرکت تاریخ رافنری ویا مارپیچی(ترکیب خطی ادواری)می بینند 31 6-7-1 آرنولد جوزف توین‌بی................................................................................. 33 فصل دوم اندیشه های مهدویت در تشیع 1-2پیشینه...............................................................................................................41 2-2 اندیشه مهدویت شیعیان امامیه................................................................................43 2-1-2انتظار در مهدویت تشیع...................................................................................47 2-3 اعتقاد غالب اهل سنت در خصوص مهدویت..............................................................48 2-4مشترکات احادیث مهدویت دربین فرق مختلف اسلامی.................................................49 2-5حوادث آخرالزمان و نشانه های ظهوردراندیشه مهدویت................................................52 2-6 نگاهی مختصر به اندیشه مهدویت درسایر نحله ها و فرقه های اسلامی............................58 فصل سوم دیدگاه های توین بی در خصوص آینده تاریخ و موعودگرایی 3-1نگاهی مختصر به برخی فرضیه ها و دیدگاه های توین بی............................................. 72 1-1-3 تمدن................................................................................................... 72 3-1-2 شیوه توین بی در بررسی تاریخ...................................................................... 78 3-1-3 نظریه چالش و پاسخ و اقلیت خلاق توین بی..................................................... 79 3-1-4 تعریف توین بی از پرولتاریای داخلی(بالقوه) و خارجی(بالفعل) ........................... 80 3-1-5حکومت جهانی ودین جهانی.........................................................................81 3-2دیدگاه های توین بی در خصوص مبانی و بن مایه های موعودگرایی .............................. 82 3-2-1شیوه حرکت تمدن ها و ادیان متعالی در طول تاریخ...........................................82 3-2-2 موعودگرایی و گریزگرایی...................................................................... 83 2-1-2-3 گریزگرایی..............................................................................83 2-2-2-3 تقسیم بندی موعودگرایان از نظرمکاشفه و تطبیق نشانه ها...................... 85 الف-مکاشفه منفی وبیهوده.............................................................85 ب- مکاشفه مثبت ....................................................................... 85 2-3-2-3 جریانات موعودگرایی از دیدگاه توین بی........................................87 الف-زیلوتیسم...........................................................................87 ب-اهل تسلیم و رضا.....................................................................89 ج-معتقدان به دوره تبیینی تاظهور منجی..............................................89 2-4-2-3 دیدگاه توین بی در باره رابطه بین موعودگرایی و گریزگرایی .............91 3-2-3بررسی تصورات اولیه بشری از مفاهیم معنوی و رابطه آن با بن مایه های میسیانیسم. 100 3-2-3-1 «بذر»مهمترین نمادتوأمان رستاخیزومهدویت در طول تاریخ بشریت... 102 دلایل ماندگار شدن نقش «بذر»برای حضرت عیسی,.......................103 3-2-4شکل گیری تدریجی تصورات بشری ازمادر باکره و پدر آسمانی قبل تولد حضرت مسیح,, .................................................................................................... 104 علت ماندگاری ویژگی «مادرباکره»برای حضرت مریم, ............................... 106 3-2-5 منجی......................................................................................................108 3-2-6 خدای تجسم یافته در انسان.............................................................................108 3-2-7 عدل الهی درپایان تاریخ از دیدگاه توین بی..................................................... 109 3-2-7-1 تعریف تئودیسه ......................................................................... 110 3-2-8رابطه بین ایمان و عقل بشری در موعودگرایی...........................................................113 3-2-8-1پاسخ توین بی به تجددگرایانی که تصلیب را شکست مسیح می دانند..................114 3-2-9 دیدگاه توین بی در خصوص هزاره گرایی در موعودگرایی.......................................116 3-2-10 «جنگ» و «ناعدالتی اجتماعی» دو شرِّ مورثی..................................................... 117 3-3ویژگی های منجی و الگوهای پرتکرار در منجیان.................................................................118 3-3-1میزان تاثیر منجی در زایش و رشد تمدن ها..............................................................118 3-3-2مقایسه نابغه خلاق و منجی در زمان اضمحلال و فروپاشی تمدن ها ................................120 3-3-3چهاردسته منجی در دوران اضمحلال تمدن ها............................................................122 الف-منجی شمشیر به دست...................................................................................122 ب-منجی باماشین زمان.......................................................................................122 ج-منجی فیلسوف زیر نقاب پادشاه....................................................................... 123 د-تجسم خدا درهیئت انسان ...............................................................................124 3-3-4رابطه انتظار و تشکیل حکومت جهانی از دیدگاه توین بی........................................... 126 الف-آنهایی که توانستند امپراطوری خود را تشکیل دهند.............................................126 ب-منجیانی که ثمرات اعمال خود را بدون اینکه چشیده باشند ،به جانشینان خود واگذار کردند 128 ج- عواقب رحم و عطوفت و یا حقیر پنداشتن دشمن توسط منجیانی که بر هرج و مرج و آشوب وبی بندباری فائق شدند........................................................................................130 د-منجیان واژگون بخت .........................................................................................130 ی-طلایه دارانی که سرزمین موعود را دیدند ،اما نتوانستند قدم در سرزمین موعود گذارند.........131 3-3-5رابطه انتظار و شکل گیری دین جهانی ازدیدگاه توین بی............................................131 الف-تحمیل دین در دوره زمامدار منجی ................................................................134 ب-تحمیل آیین مذهبی توسط فرمانروایان مطلق العنان سیاسی .................................... 134 ج-تحمیل مذهب پررونق توسط قدرت غیردینی.......................................................135 د-تحمیل دین ابداعی یا خیال پردازانه وذوقی .........................................................136 م-تحمیل دین ابداعی یا خیال پردازانه وذوقی به دلایل دولتی و داشتن اعتبار نزد مردم.......138 ن-تحمیل دین ابداعی یا خیال پردازانه وذوقی از سر اخلاص به قصد انجام وظیفه دینی وبراساس باورداشت خود................................................................................................ 138 ی-دین مطلوب طبع اکثریت یا قوی ترین دین ........................................................ 140 3-3-6دراقلیت بودن منجیان و نابغان خلاق و شیوه آگاهی بخشی و تحریک توده مردم........... 141 7-3-3 هجرت و رجعت نابغه خلاق از دیدگاه توین ..........................................................143 3-3-7-1« تجلی وشکفتگی »،غایتِ هجرت و رجعت............................................... 145 الف-هجرت و رجعت حضرت موسی , ................................................. 146 ب-هجرت و رجعت حضرت عیسی, .................................................... 146 ج-هجرت و رجعت پیامبر اسلام , ........................................................147 مرحله اول :هدف پیامبرمنحصراً تبلیغ دین فارغ از مسائل سیاسی بود ............ 147 مرحله دوم : واردکردن اسلام به سیاست و تشکیل حکومت اسلامی بود ......148 3-3-7-2 «باززایی» بعداز هجرت و رجعت وتجلی............................................... 148 3-3-7-3مقایسه «هجرت و رجعت» عُرفا،منجیان و پیامبران با فلاسفه......................... 150 3-3-7-3-1 دلایل شکست فلسفه از دین در اضمحلال تمدن ..........................153 الف-فقدان شور حیاتی و روحی..............................................153 ب-اعتقاد به برتری و رجحان بر دیگران ..................................153 3-3-8کودکی سخت ومشقت آور،الگو پرتکرار منجیان و نابغه های خلاق.............................. 154 3-4نشانه های اضمحلال تمدن ها از دیدگاه توین بی.................................................................157 3-4-1تَشتُّت روحی افراد جوامع ِتمدن درحال اضمحلال......................................................157 3-4-1-1 احساس سرگردانی بین جبرگرائی و گرایش به بخت و اقبال .............................161 الف- دلیل گرایش افراد جوامع مربوط به تمدن مضمحل شده ،به جبرگرایی و بخت واقبال 161 ب-میزان تأثیر گناه جِبِلِّی حضرت آدم , درگرایش به انحراف جبرگرایی افراد جوامع مضمحل شده.............................................................................................................. 162 ج-تناسخ و الهه های سرنوشت و تقدیر،دو نمونه بارز جبرگرایی در حوزه فلسفه و دین ..... 163 د-دلیل برانگیزنده بودن جبرگرایی در صدر اسلام ازدیدگاه توین بی.....................................163 3-4-2 انزواگزینی (رهاکردن عنان نفس سرکش و یا مهارنفس) در«رفتار»..............................165 3-4-3مفهوم شهادت در جوامعِ تمدن های مضمحل شده ......................................................168 3-4-4«احساس گناه»درجوامعِ تمدن های مضمحل شده .....................................................170 مقایسه احساس سرگردانی و احساس گناه از نظر توین بی...........................................171 3-4-5پرولتاریازدگی در جوامعِ تمدن های مضمحل شده ....................................................172 3-4-6التقاط دین در جوامعِ تمدن های مضمحل شده..........................................................173 دلیل التقاط ادیان دردوره اضمحلال تمدن ................................................................174 3-4-7 «احساس آشفتگی» یک واکنش انفعالی برای سبک زندگی ورفتار و آداب اجتماعی...... 175 3-4-8بربری گرایی اقلیت سلطه جو از طریق مراوده با پرولتاریای بالفعل و تأثیرپذیری از آنها.... 178 3-4-9احساس یگانگی............. ..................................................................................180 الف-نقش ایمان به خدای یگانه وقادرو متعال در ایجاد حس یگانگی و وحدت برای تشکیل حکومت جهانی در تمدن های مضمحل شده .........................................................................182 ب-دلیل ترکیب الوهیت هابرای پیدایش حکومت جهانی تمدن مضمحل شده .....................183 1-زمامدار قدرقدرت ..................................................................................183 2-قوانینی که الوهیت را تحت الشعاع قرارداده وباخرج خدا (تضعیف الوهیت) ،تعالی پیدا می کنند...................................................................................................184 3-نقش خداوند حی و زنده درتشکیل حکومت جهانی............................................. 185 4- آمیختگی میان محافظان مرزو پرولتاریا بالفعل و فلسفه اقلیت سلطه جوو مذهب پرولتاریای بالقوه در شکل گیری دولت جهانی.................................................187 3-4-10 «کهن گرایی» و «استغناء» ونیز «آینده گرایی» و «تَبَدُّل احوال»............................ 188 3-4-10-1 کهن گرایی................................................................................. 188 3-4-10-2استغناء .........................................................................................189 نقد گرایشات کهن گرایی...................................................................................191 3-4-10-3 آینده گرایی................................................................................. 192 3-4-10-4مقایسه کهن گرایی و آینده گرایی........................................................... 195 3-4-10-5مقایسه استغناء و تجلی........................................................................... 196 3-5دیدگاه توین بی در خصوص آینده اسلام ومهدویت.......................................................... 196 دیدگاه توین بی درخصوص مهدویت تشیع........................................................................ 198 دیدگاه توین بی درخصوص مهدویت غیرتشیع................................................................. 199 3-5-1دلایل فعال شدن اسلام و به دست گرفتن ابتکارعمل درآینده تاریخ ازدیدگاه توین بی...........200 1-عدم اجبارپذیرش دین دراسلام .......................................................................... 201 2-دستورات اسلام برای محوتعصب نژادی................................................................. 202 -3 دستورات اسلام برای ممنوعیت مشروبات الکلی..................................................... 203 -4زبان عربی می تواند زبان میانجی باشد................................................................... 204 فصل چهارم تحلیل تطبیقی دیدگاه های توین بی درباره موعودگرایی و آینده تاریخ با اندیشه های مهدویت 1-4 افتراقات و اشتراکات دیدگاه های توین بی و اندیشه مهدویت............................................. 208 الف-افتراقات،تضادها و تمایزات،دیدگاه های توین بی با اندیشه مهدویت................................ 208 ب-اشتراکات و تطابقات، دیدگاه توین بی و اندیشه مهدویت................................................ 211 4-1-1حرکت ادواری تمدن ها و خطی و تکاملی ادیان.......................................................211 4-1-2 رابطه موعودگرایی و گریزگرایی دردیدگاه توین بی و اندیشه مهدویت .......................214 4-1-3 شناخت کامل بشریت از بن مایه های موعودگرایی درزمان ظهورمنجی ، دردیدگاه توین بی و اندیشه مهدویت ......... .............................................................................................217 4-1-4 درک مفاهیم عالی دینی از جمله مهدویت از نشانه های طبیعت ازدیدگاه توین بی و اندیشه مهدویت ................................................................................................................ 218 4-1-5 معنای انتظار سازنده در دیدگاه توین بی و اندیشه مهدویت ........................................225 4-1-6اشتیاق به منجی ومحبوبیت آن درزمان ظهور از دیدگاه توین بی و اندیشه های مهدویت ........230 4-1-6-1بررسی تطبیقی «دولت جهانی پیش از موعد» توین بی و «دولت مستعجل» دراندیشه مهدویت ..................................................................................................... 231 4-1-6-2رابطه اشتیاق به موعود در زمان ظهور و قاعده «النّاسُ عَلی دینِ مُلوکهِمْ» از دیدگاه توین بی و اندیشه مهدویت................................................................................ 234 4-1-7تحلیل تطبیقی پذیرش اختیاری دین براساس اقناع از دیدگاه توین بی و اندیشه های مهدویت ............................................................................................................................238 4-1-8بررسی تطبیقی میزان تأثیر شخص منجی در زایش و رشد تمدن هادردیدگاه توین بی با میزان تأثیرحضرت مهدی, در اصلاح جهان و تشکیل حکومت جهانی دراندیشه مهدویت....................241 4-1-9وجود الگوهای مشابه وپرتکرار در زندگی منجیان و پیامبران از دیدگاه توین بی و اندیشه مهدویت .............................................................................................................................243 4-1-9-1 بررسی تطبیقی نظریه در اقلیت بودن منجیان ونابغه های خلّاق در ابتدا و جذب تدریجی مردم ،ازدیدگاه توین بی واندیشه های مهدویت......................................................... 245 4-1-10 رابطه عقل زمینی و ایمان در موعودگرایی از دیدگاه توین بی و اندیشه مهدویت......... 247 4-1-11هزاره گرایی از دیدگاه توین بی و اندیشه های مهدویت......................................... 248 4-1-12بررسی تطبیقی احساس سرگردانی بین دو بت «جبرگرایی» و« شانس و اقبال» در جوامع تمدن مضمحل شده از دیدگاه توین بی با نشانه های ظهور مهدویت.............................................. 252 4-1-12-1میزان تأثیر گناه جِبِلِّی حضرت آدم ,درگرایش افرادآخرالزمان وتمدن های مضمحل شده به جبرگرایی از دیدگاه توین بی و اندیشه مهدویت................................ 254 4-4-13بررسی تطبیقی کهن گرایی و آینده گرایی افراطی به عنوان دو اختلال در تمدن های مضمحل شده از دیدگاه توین بی با اندیشه های مهدویت............................................................... 256 4-1-14 ملی گرایی و رابطه آن با موعودگرایی از دیدگاه توین بی ورابطه آن با مهدویت...........258 4-1-15هجرت و رجعت ازدیدگاه توین بی و اندیشه مهدویت .............................................263 4-1-16 بررسی تطبیقی فسادها و جنگ و خونریزی و اختلالات روحی وروانی در دوران ظهور و اضمحلال تمدن ،دراندیشه مهدویت و دیدگاه توین بی........................................................ 266 4-1-17بررسی تطبیقی ترکیب الوهیت ها هنگام اضمحلال تمدن دردیدگاه توین بی با پرستش چندخدایی و شرک هنگام ظهور،دراندیشه مهدویت ...............................................................................269 4-1-18بررسی تطبیقی شهادت دردوران اضمحلال تمدن ها از دیدگاه توین بی و استقامت در دوران ظهور دراندیشه مهدویت.................................................................................................... 272 نتیجه گیری و پیشنهادات ................................................................................................... 275 فهرست منابع...................................................................................................................281 فهرست جداول واینفوگرافیک اطلاع‌نگاشت(اینفوگرافیک) 1تمدن های مورد بررسی توین بی ................................................. 76 جدول شماره 1حکومت های جهانیِ تمدن های بررسی شده توسط توین بی ...................................... 77 اطلاع‌نگاشت(اینفوگرافیک)2 نشانه های اضمحلال تمدن از دیدگاه توین بی..................................160, text توین بی, آرنولد (Arnold Toynbee؛ مورخ انگلیسی، فیلسوف تاریخ، نویسنده کتاب‌های متعدد و استاد پژوهشی تاریخ بین‌الملل در دانشکده اقتصاد لندن و کینگز کالج لندن در انگلیس), 1889م. لندن، انگلیس#1975م. یورک، انگلیس 1889م. لندن، انگلیس#1975م. یورک، انگلیس Descriptor ایزدی , محسن ( دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.) Conductor مهدی زاده, محمدعلی Author محمدعلی مهدی زاده؛ استاد راهنما: محسن ایزدی Author Thesis Comparative 1404-08-25 1404-09-01