شرور شرور (مسائل جدید کلامی) شر شهاب الدین سهروردی(شیخ اشراق) باروخ اسپینوزا محسن غرویان (اصول) مسأله شر(فلسفه دین) Persian فهرست مطالب فصل اول: کلیات مقدمه................................................................................................... 1 1. تعریف وتبیین موضوع مورد پژوهش................................................. 2 2. دلیل انتخاب این سه شخصیت......................................................... 5 3. سؤالات پژوهش............................................................................. 7 3-1- سؤال اصلی............................................................................. 7 3-2-سؤالات فرعی 8 4. فرضیه های پژوهش............................................................................ 8 5. ضرورت پژوهش...................................................................... 8 6. پیشینه موضوع................................................................................ 10 7. هدف تحقیق..................................................................................... 11 7. روش تحقیق................................................................................ 12 8. مفهوم شناسی خیر وشر................................................................... 12 8-1-چیستی 13 8-2-اقسام شرور 15 9. انسان مداری............................................................................... 16 9-1-چیستی 16 9-2-سیر تاریخی 17 9-3-اقسام انسان مداری 19 9-3-1-انسان مداری انسان شناختی 19 9-3-2-انسان مداری هستی شناختی 19 9-3-3-انسان مداری معرفت شناختی 19 9-3-4-مراد ازانسان مداری در این نوشتار 19 10. شخصیت شناسی.......................................................................... 20 10-1-شیخ اشراق 20 10-2-باروخ اسپینوزا 22 10-3-جورج مورودس 25 فصل دوم: مبانی رویکرد انسان مدارنۀ این سه اندیشمند درپاسخ به مسأله شرّ مقدمه................................................................................................... 29 1.مبانی رویکرد انسان مدارانه شیخ اشراق در پاسخ به مسئله شر..... 29 1-1-جایگاه انسان در نظام نور وظلمت 29 1-1-1-مفهوم نور وظلمت 32 1-1-2-تقسیم موجودات به نور وظلمت 35 1-1-3-نور یک حقیقت تشکیکی 37 1-1-4-خدا یا نور الانوار در رأس سلسله 38 1-1-5-نور اقرب 39 1-1-6-انوار قاهره طولیه 41 1-1-7-انوار قاهره متکافئه 42 1-1-8-عالم مثال منفصل 42 1-1-9-انوار مدبره ؛ نفس فلکی ونفس ناطقه انسانی 43 1-1-10- انسان در نظام فکری شیخ اشراق 46 1-1-10- 1- انسان شناسی شیخ اشرق 46 1-1-10- 2-جایگاه انسان در نظام هستی 50 1-2-قاعده ی العالی لایلتفت الی السافل ولایستکمل به 51 1-3- نظام احسن 53 1-3-1-تعریف وتبیین نظام احسن 53 1-32-- محور نظام احسن 56 1-32--1 انسان 57 1-32--2 مجموعه هستی 59 جایگاه شر در نظام هستی از نگاه شیخ اشراق……………………………. 61 2-مبانی رویکرد انسان مدارانه اسپینوزا در پاسخ به مسئله شر................ 64 2-1-نظام ضرورت 64 2-1-1-جوهر 65 2-1-2-خدا در اندیشه اسپنوزا 68 2-1-3-همه خدایی در اندیشه اسپینوزا 69 2-1-4-اوصاف وخصوصیات جوهر یا خدا 70 2-1-4-1-جوهر علت خود 70 2-1-4-2-جوهر ، علت العلل 71 2-1-4-3-جوهر علت فاعلی،نه علت غایی 71 2-1-4-4-جوهر علت فاعلیّ عام 72 2-1-4-5-جوهر علت فاعلیّ داخلی 72 2-1-5-نظام صفات وحالات 74 2-1-5-1-حالات در فلسفه اسپینوزا 76 2-1-6-تفاوت هستی شناسی اسپینوزا با هستی شناسی در فلسفه مدرسی 78 2-1-7-ضرورت مفهوم کلیدی در فلسفه اسپینوزا 80 2-2-مسئله غایتمندی 85 2-2-1-سیر تاریخی مسئله غایت 85 2-2-2-نگرش فلاسفه جدید به غایت و غایتمندی 86 2-2-3-دیدگاه اسپینوزا در مسئله غایت 88 2-2-4-نقد های اسپینوزا برغایتمندی فعل الهی 89 2-2-5-غایت وارزش مولودِ پیشداوری و اندیشه نادرست در مورد خدا 92 3-مبانیّ رویکرد انسان مدارانه مورودسدر پاسخ به مسئله شر........... 96 3-1-مورودس از طرفداران عقل گرایی انتقادی 96 3-2-برهان، صدق ومنطق 97 3-2-1-برهان وابسته به شخص 98 3-2-2-مفاهیم یا اصطلاحات قضیه ای 99 3-2-2-1-مفاهیم ذهنی 99 3-2-2-2-مفاهیم عینی 100 3-2-2-3-مفاهیم دو بعدی 101 3-2-2-4-تمایز مفاهیم ذهنی وعینی 102 3-2-2-4-1-وابستگی به شخص 102 3-2-2-4-2-متغیر به شخص 102 3-2-2-5-باور رکن مقوم مسئله شر. 103 مقایسه و بررسی................................................................................ 103 1-نظام هستی از منظر شیخ اشراق واسپینوزا 103 2-غایت داری افعال الهی 107 2-1-نفی غایتنمدیّ افعال الهی 107 2-2-معانی غایت 109 2-2-1-غایت به معنای ما لاجله الشییئ 109 2-2-2-عدم توجه اسپینوزا به تفاوت غایت حصولی وتحصیلی 111 2-2-3-غایت به معنای ماینتهی الیه الشیئ 112 2-2-4-اسپینوزا وانکار غایت به معنای ما ینتهی الیه الشئی 113 2-3-مسئله ضرورت و غایتمندی 114 2-4-تفاوت هاو تشابهات اسپینوزا وشیخ اشراق در مسئله غایت 116 3-وابستگی یا عدم وابستگی برهان به شخص 116 3-1-باور روان شناختی و باورمعرفت شناختی 117 3-2-تفاوت انسانها از حیث معرفت وشناخت 118 3-3-باور ومعرفت 118 4-نقد دلایل اسپینوزا در نفی غایتمندی 119 4-1-عدم تفکیک علت غایی در مقام وجود شناسی و معرفت شناسی 119 4-2-ذات خداوند علت غایی آفرینش 119 4-3-غایت حصولی و غایت تحصیلی 120 4-4- تمام هستی تحت تدبیبر ذات احدیت 121 5-نقدی برتبیین فاعلی 121 5-1-تغایر اعتباری علت فاعلی وغایی 121 5-2-اعتقاد به غایتمندی خاستگاه خدا محوری 122 5-3-تبیین فاعلی وغایی، هردو تبیین به حسب کل 122 5-4-ناکار آمدی تبیین فاعلی به تنهایی 123 5-5-تبیین غایی، تبیین پیشینی یا پسینی 124 جمع بندی......................................................................................... 125 فصل سوم: مسأله شرور و انسان مداری در اندیشه شیخ اشراق ، اسپینوزا و مورودس مقدمه................................................................................................ 131 1-مسئله شرور وانسان مداری انسان شناختی در مکتب اشراق.................. 131 1-1-پاسخ های متعدد شیخ اشراق به معضل شرور 131 1-1-1-عدمی بودن شرور 131 1-1-2-نظریه تقسیم گرایانه 133 1-1-3-ملازمت شرور وجهان مادی 135 1-1-4-انسان مداری انسان شناختی خاستگاه شر انگاری پدیده ها 138 1-1-4-1-منفعت فردی 142 1-1-4-2-منفعت نوع انسان 143 1-1-4-3-خوشایند فردی 144 1-1-4-4-خوشایند جمعی 146 1-2-کلّی نگری راه حل پیشنهادی شیخ اشراق 146 1-2-1-هستی شناسی شیخ اشراق بنیاد کلی نگری 150 1-2-2-رنگ باختن معضل شرور در پرتو نگرش کلی به جهان 153 1-2-3-مصلحت کلی نظام آفرینش 155 2-مسئله شرور و انسان مداری انسان شناختی در تفکر اسپنوزا........... 155 2-1-انسانوار انگاری آفت خدا شناسی انسان 156 2-2-اعتقاد به غایتمندی خاستگاه انسان مداری انسان شناختی 160 2-3-انسان مداریّ انسان شناختی خاستگاه مفاهیم خیر وشر 162 2-4-شر انگاری تخیل یا واقعیت . 164 3-مسئله شرور وانسان مداری معرفت شناختی درنگاه جورج موردس 165 3-1-دو تقریر از مسئله شر 165 3-2-جورج مورودس و نقد و ارزیابی مسئله منطقی شر 168 3-2-1- باوررکن مقوّم مسئله شر 170 3-2-2-ویژگی های باور 171 3-2-2-1-وابستگی به شخص 171 3-2-2-2-متنوع به شخص 172 3-2-3-مسئله شرّ یک معضل منطقی یا معضل معرفتی 172 3-2-4-ذاتی بودن باوربرای مسئله شر،خاستگاه انسان مداریّ معرفت شناختی 173 3-2-5-مسأله شر متشکل از الگوی باورهای مورد اعتقاد یک شخص 173 3-3-راه حلهای معضلات معرفتی 175 مقایسه وبررسی................................................................................... 177 1-نقش مصلحت ومنفعت انسان در شر انگاری پدیده ها 177 1-1- تفاوت مصلحت ومنفعت 178 2- انسان مداری، شر حقیقی واضافی 179 3- انسان مداری وشر اخلاقی 180 4-کلی نگری 181 5- تقلیل یافتن شر به حالات ذهنی و روانی درنگاه اسپینوزا مورودس 183 6-ارزیابی راه حل ها 184 6-1-عدم امکان کلی نگری 184 6-2-تاثیر گذاری بر باور ویژگی اساسی راه حل کارآمد 185 6-2-1-مفهوم شر معقول ثانی فلسفی 186 7-فقدان ملاک تطابق مفهوم شر بر واقعیات خارجی در فلسفه اشراق 186 8-نقدی برانسان مداری معرفت شناختی 187 8-1-نسبیت معرفت 187 8-2-عدم ملاک جهان شمول جهت تشخیص خیر وشر 189 8-3-تبدیل شدن شر عینی به شر انفسی 189 9-نگاهی به غایت بودن انسان در نظام خلقت 190 9-1-دیدگاه ابن سینا و ملا صدرا 191 9-2-تقسیم افعال خداوند به فعل مطلق وافعال جزئی 192 9-3-انسان شناسی شیخ اشراق 193 9-4-تامین بودن منافع نوع انسان 194 جمع بندی.................................................................................. 195 خاتمه................................................................................................. 197 گفتار پایانی (نتیجه گیری وپیشنهاد ها) 197 جامعیت تفکر اشراقی در مواجهه با مسئله شر 197 فهرست منابع................................................................................ 206 text داود, محمد Author رضاپور , محمد (استادیار گروه کلام، دانشکده حکمت و دین پژوهشی، دانشگاه بین المللی المصطفی، قم، ایران.) Conductor غرویان, محسن (مدرس علوم عقلی و اصول فقه در حوزه علمیه قم), 1338ش.# 1338ش.# Thesis advisor سهروردی (شیخ اشراق), شهاب الدین یحیی بن حبش (با عمر بن محمد سهروردی عارف اشتباه نشود، مؤسس مکتب‌ اشراق، احیاگر حکمت خسروانی، خواهرزاده عمر بن محمد سهروردی عارف), -549ق/1155م. سهرورد، زنجان، ایران##587ق/1191م. حلب، سوریه -549ق/1155م. سهرورد، زنجان، ایران##587ق/1191م. حلب، سوریه Descriptor اسپینوزا, باروخ (فیلسوف هلندی یهودی تبار، پیرو همه‌خدایی یا پان‌تئیسم), #۱۶۳۲م.آمستردام، هلند-۱۶۷۷م.لاهه، هلند #۱۶۳۲م.آمستردام، هلند-۱۶۷۷م.لاهه، هلند Descriptor مورودس, جورج (George I. Mavrodes، فیلسوف آمریکایی، فیلسوف دین، استاد برجسته فلسفه دانشگاه میشیگان آمریکا، صاحب کتاب «باور به خدا: مطالعه‌ای در باب معرفت‌شناسی دین» و «وحی در اعتقاد دینی»), 1926م.# 1926م.# Descriptor محمد داود استاد راهنما: محمد رضاپور استاد مشاور: محسن غرویان Author Thesis Comparative 1401-02-18 1401-02-18