نظریه فطرت نظریه فطرت در سنت اسلامی نظریه فطرت علامه طباطبایی منکران فطرت قائلان فطرت مدرسه فکری علامه طباطبایی علامه طباطبایی: سید محمدحسین طباطبایی مرتضی مطهری عبدالله جوادی آملی جعفر سبحانی محمدتقی مصباح یزدی فطرت(کلام) جعفر سبحانی محمدتقی مصباح یزدی مرتضی مطهری علامه طباطبایی عبدالله جوادی آملی امداد توران محمد غفوری نژاد Persian کلیدواژه ها: فطرت، نظریه فطرت، مدرسه فکری علامه طباطبایی، علامه طباطبایی، منکران فطرت، قائلان به فطرت فهرست مطالب فصل اول: کلیات و مفاهیم 1 1ـ تبیین موضوع 2 2ـ پرسشهای تحقیق 3 2ـ 1 ـ پرسش اصلی 3 2ـ 2ـ پرسشهای فرعی 3 3ـ فرضیات 3 3ـ 1ـ فرضیه اصلی 3 3ـ 2ـ فرضیه‌های فرعی 4 4ـ هدف تحقیق 4 5ـ پیشینه تحقیق 4 6ـ روش تحقیق 6 7ـ مفاهیم 6 7ـ 1ـ نظریه فطرت 6 7ـ 2ـ مدرسه فکری 8 8ـ متفکران بررسیشده در این پژوهش 9 8ـ 1ـ سید محمدحسین طباطبایی 9 8ـ 2ـ مرتضی مطهری 11 8ـ 3ـ عبدالله جوادی آملی 12 8ـ 4ـ محمدتقی مصباح 14 8ـ 5ـ جعفر سبحانی 15 8ـ 6ـ غلامحسین ابراهیمی دینانی 16 8ـ 7ـ سید یحیی یثربی 17 9_ جمع بندی فصل اول................................................................................................................ 17 فصل دوم: نظریه فطرت در اندیشه علامه طباطبایی 22 1ـ مفهومشناسی 23 2ـ اثبات فطرت 24 2ـ 1ـ استدلال نقلی 24 2ـ 1ـ 1ـ آیات 25 2ـ 1ـ 2ـ روایات 28 2ـ 2ـ استدلال شهودی 28 2ـ 3ـ استدلال عقلی 30 3ـ کارکردهای نظریه فطرت 30 3ـ 1ـ کارکردهای وجودشناختی نظریه فطرت 31 1-1-3-رابطه ادراک جهان خارج با فطرت 32 2-1-3- هستی از دیدگاه علامه طباطبایی 33 3-1-3-خدا در اندیشه علامه طباطبایی 34 4-1-3 -ارتباط خلقت انسان با فطرت 35 5-1-3-انسان و جهان از دیدگاه علامه طباطبایی 36 3ـ 2ـ کارکردهای شناخت شناختی نظریه فطرت 38 1-2-3- تشخیص مصالح و مفاسد 38 2-2-3-عدم مزاحمت نظریه سعادت و شقاوت ذاتی با ادراک فطری حسن و قبح و التزام به اخلاق نیکو 40 3-2-3-فطرت و واقعبینی 42 4-2-3-فطرت و منطق 43 3ـ 3ـ کارکردهای جامعهشناختی نظریه فطرت 44 1-3-3-منافاتنداشتن اعتباریبودن بعضی از علوم ادراکی (استخدام) با فطریبودن آنها 45 3-3-2-فطرت و برخی از مسائل مربوط به جامعه 46 فصل سوم: رویکرد اثباتی به نظریه فطرت در آرا و اندیشه‌های پیروان مدرسه فکری علامه طباطبایی 50 1ـ گزارش آراء استاد مطهری در باب نظریه فطرت 51 1ـ 1ـ مفهومشناسی 52 1ـ 2ـ کارکردهای نظریه فطرت 54 1ـ 2ـ 1ـ در حوزه شناختشناسی 54 1ـ 2ـ 2ـ در حوزه وجودشناختی 57 1ـ 2ـ 3ـ در حوزه جامعهشناسی 66 3-1-فطریات 68 1-3-1-فطریات شناختی (ادراکات فطری) 68 2-3-1-فطریات گرایشی (گرایش‌های فطری) 69 2ـ گزارش آراء آیه الله جوادی آملی در باب نظریه فطرت 71 2ـ 1ـ مفهومشناسی 71 2ـ 2ـ خاستگاه فطرت 72 2ـ 3ـ ثبات یا تغییر فطرت 73 1-2-3-مراحل و اقسام تغییر فطرت 75 2ـ 4ـ قانونِ جنبه ملکوتی انسان 76 2-5- نیاز فطرت به مراقبت یا بینیازی از آن 77 1-2-5-نظریه اول: نیاز به مراقبت از فطرت و آسیبپذیری آن 78 2-2-5-نظریه دوم: نیاز به مراقبت در حیطه محدود (شدت و ضعف) 78 3-2-5-نظریه سوم: بینیازی فطرت از مراقبت 79 2ـ 6ـ فطرت و طبیعت 79 1-2-6-الف) تقدم فطرت بر طبیعت 79 2-2-6-ب) جمع بین طبیعت متهاجم و فطرت حقیقتجوی انسان 80 3-2-6-ج) سیریناپذیری و بینهایتطلبی، فطرت و طبیعت 80 4-2-6-د) رابطه بین طبیعت متغیر و فطرت ثابت 81 2ـ 7ـ فطرت، مقدمه برهان خداشناسی یا راهی برای شناخت خدا 81 2ـ 8ـ شبهات همگانیبودن فطرت توحیدی 82 2ـ 9ـ موطن بروز فطرت 84 2ـ 10ـ تفاوت مفاهیم فطری با حقایق فطری 86 1-2-10-مفاهیم فطری 86 2-2-10-حقایق فطری 88 2ـ 11ـ رابطه دین، فطرت و عقل 89 1-2-11-قوت رابطه دین و فطرت 91 2-2-11-فطریبودن اصول کلی دین 92 2ـ 12ـ گرایش‌های فطری 93 1-2-12-گرایش حقیقی انسان (کمالخواهی) 94 2-2-12-زیرمجموعه‌های کمالخواهی 97 2ـ 13ـ عصمت فطرت و دلیل آن 99 1-2-13-نفی عصمت فطرت 100 2ـ 14ـ غایت فطرت 101 2ـ 15ـ برهانپذیری امور فطری 102 2ـ 16ـ اقسام فطرت 103 1-2-16-فطرت عام و فطرت خاص 103 2-2-16-فطرت اصلی و فطرت تبعی 105 2ـ 17ـ نقش محبت در بحث فطرت 105 2ـ 18ـ شکوفایی فطرت 107 2ـ19ـ نقش ولایت در هدایت و حفظ فطرت 108 1-2-19-ولایت و ایصال الی المطلوب 110 2-2-19-انسان مفطور بر ولایت 111 2ـ 20ـ استفاده‌های قرآنی آیه الله جوادی آملی برای معرفی فطرت 112 1-2-20-الف. میثاق 112 2-2-20-ب) مساوینبودن کمال و نقص برای فطرت 117 3-2-20-ج) شرک امر تحمیلی بر فطرت 118 4-2-20-ه) فطرت، آشنا به خطوط کلی دین 119 5-2-20-د) اصالت علم فطری با سرمایه معرفت 119 6-2-20-و) فطرت، ظرف امانت 120 7-2-20-ز) راهکار حفظ فطرت 120 8-2-20-ح) کرامت از آنِ فطرت 121 2ـ 21ـ اثبات مبدأ از راه فطرت 121 2ـ 22ـ استدلال به عالم ابدیت از طریق فطرت 122 1-2-22-الف) استدلال از طریق علم به علت غایی 122 2-2-22-ب) استدلال از طریق معرفت نفس 123 3-2-22-ج) استدلال از طریق عصمت فطرت 123 2ـ 23ـ مطلبی ذوقی درباره فطرت 124 2-24-دو پرسش 125 1-2-24-فطرت: ثابت یا متغیر؟ 125 2-2-24-آیا انسان حی متأله است؟ 127 3ـ گزارش آراء آیه الله مصباح در باب نظریه فطرت 128 3ـ 1ـ معنای لغوی و اصطلاحی فطرت 129 3-1-1-در لغت 129 3-1-2-در اصطلاح 129 3ـ 2ـ مفهوم فطرت در خداشناسی 131 3ـ 3ـ توافق دین و فطرت 132 4-3-پرسش و پاسخ 133 1-3-4-الف. توجیه فرض دافعه‌داشتن دین مطابق فطرت 133 2-3-4-ب. فطری دستنایافتنی؟! 134 3ـ 5ـ اهمیت فطرت در شخصیت انسان 136 3ـ 6ـ قلمرو فطرت 138 7-3-امکان و لزوم ارضای امیال فطری و دلیل آن 139 8-3-اتحاد مطلوب‌ها در امتداد بی‌نهایت 140 3ـ 9ـ عدم قابلیت مدح و ذم امور فطری انسان 140 3ـ 10ـ مصادیق گرایش‌های فطری 141 3ـ 10ـ 1ـ خضوع در مقابل وجود کامل بی‌نهایت (کمال‌طلبی) 141 3ـ 10ـ 2ـ حب ذات 142 3ـ 10ـ 3ـ حب بقا: تداوم حب ذات 143 3ـ 10ـ 4ـ از مصادیق میل به جاودانگی 144 3ـ 10ـ 5ـ گرایش به رستگاری 144 3ـ 10ـ 6ـ میل به محبت (به خدا)، قدرت، علم 145 3ـ 10ـ 7ـ سپاس از منعم 147 3ـ 10ـ 8ـ حقیقت‌جویی 147 3ـ 10ـ 9ـ میل به لذت 149 3ـ 10ـ 10ـ گرایش به خوش‌بختی و سعادت 150 3ـ 8ـ امیال فطری که در ظرف اجتماع بروز و ظهور دارند 151 3ـ 8ـ 1ـ فرزنددوستی 151 3ـ 8ـ 2ـ همرنگی با دیگران و تشبه به جماعت 151 3ـ 8ـ 3ـ میل به محبوب بودن با حفظ استقلال 151 3ـ 8ـ 4ـ معاشرت با دیگران 152 3ـ 8ـ 5ـ احترام 153 3ـ 8ـ 6ـ میل به آزادی 153 3ـ 8ـ 7ـ عاطفه 154 3ـ 8ـ 8ـ گرایش به خیر و شر 154 3ـ 8ـ 9ـ خوف از محرومیت و امید به آینده 155 3ـ 11ـ ویژگی‌های فطرت 156 3-12-دیگر ویژگی‌ها 157 1-12-3-الف. تفاوت فطرت در زن و مرد 157 2-12-3-ب.فطرت در ردیف عقل و وحی 157 3-12-3-ج. مقاومت فطرت در برابر تاریخ 158 3ـ 13ـ معانی فطری (در خداشناسی) 159 4- گزارش آراء آیه الله سبحانی در باب نظریه فطرت 162 4ـ 1ـ مفهوم شناسی 162 4ـ 2ـ انسان مفطور بر دو فطرت 163 4ـ 3ـ استفاده‌های آیه الله سبحانی از آیه فطرت 163 4-3-1-الف) فطری‌بودن تمام دین 163 4-3-2-ب) فطری‌بودن عبادت 166 4-3-3-ج) نفی انسان شقی بالذات 166 4ـ 4ـ کاربردهای اختصاصی فطرت در نظر آیه الله سبحانی 167 1-4-4-الف) انحراف فطرت 167 2-4-4-ب) تصریح به اینکه غرائز مانند سرشت منشا فطریات هستند 167 3-4-4-ج) آگاهی دینی، بُعد چهارم نفس انسانی 168 5-4-مهم‌ترین میل انسان 169 1-5-4-بنا به قاعده تضایف 169 2-5-4-بنا بر اصل حرکت 170 4ـ 6ـ لوازم فطریبودن دین 171 4-6-1-الف) نیاز انسان به زندگی اجتماعی 171 4-6-2-ب) ضرورت حفظ فطرت و سلامت آن 171 4ـ 7ـ ویژگی‌های امور فطری 172 8-4-برخی از امور فطری در بیان آیه الله سبحانی 172 4ـ 9ـ دفع شبهات فطریبودن دین 174 1-4-9-الف) شبهه جبر 174 2-4-9-ب) شبهه حقانیت همه عقیده‌ها 175 3-4-9-ج) شبهه ناسازگاری آیات فطرت با آیه «والله اخرجکم من بُطُونِ أُمَّهَاتِکمْ لا تَعْلَمُونَ شَیئاً» 176 5- جمع بندی فصل سوم .............................................................................................................178 فصل چهارم: رویکرد انتقادی به نظریه فطرت علامه طباطبایی و آرا و اندیشه‌های پیروان مدرسه فکری او 179 1ـ گزارش آراء دکتر دینانی در باب نظریه فطرت 180 1ـ 1ـ مفهومشناسی 180 1ـ 2ـ فطرت: تعهد روز الست 181 1ـ 3ـ فطرت ملکوتی و آلاینده‌های آن 182 1-1-3- مهمترین عوامل مؤثر در آلودهشدن فطرت 183 1ـ 4ـ فطرت عقل 184 1-1-4-تعریف انسان به حیوان ناطق 184 2-1-4- هدایت نتیجه فرمانبری از عقل 185 1-5-نمونه‌هایی از کاربرد فطرت در معنای عقل 186 1-1-5-نقل قول از دیگران 187 2-1-5- تعبیر از فطرت در معنای نیرو و گرایش 187 2- گزارش آراء دکتریثربی در باب نظریه فطرت 188 2-1- کاربردهای معرفتشناختی فطرت 188 2ـ 2ـ بررسی و ارزیابی کلی معانی و مصادیق فطرت 189 3ـ 2ـ تحلیل نهایی یثربی از بحث فطرت 191 2-4-سه اصطلاح در معلومات فطری در بیان علامه طباطبایی 191 3- جمع بندی فصل چهارم............................................................................195 جمعبندی نهایی 194 منابع 209 text یوسفی, رقیه (دانش‌آموخته دکتری شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب قم، ایران) Author غفوری نژاد , محمد (دانشیار گروه شیعه شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب قم), 1357ش.# 1357ش.# Conductor توران, امداد (استادیار گروه شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران) Thesis advisor طباطبایی(علامه طباطبایی), سید محمد حسین (فیلسوف نوصدرایی معاصر، حکمت متعالیه، مفسر بزرگ؛ صاحب تفسیر المیزان، «بدایة الحکمة»، «نهایة الحکمة» و «اصول فلسفه و روش رئالیسم») , 1281ش. تبریز ##1360ش. قم 1281ش. تبریز ##1360ش. قم Descriptor مطهری , مرتضی Murtaḍā Muṭahharī (فیلسوف، متکلم، مفسر و اندیشمند معاصر), 1298ش. فریمان، خراسان رضوی #1358 ش. تهران 1298ش. فریمان، خراسان رضوی #1358 ش. تهران Descriptor جوادی آملی, عبدالله (مرجع معاصر تقلید مقیم قم، فیلسوف، عارف و مفسر قرآن), 1312ش./1350ق. آمل، مازندران# 1312ش./1350ق. آمل، مازندران# Descriptor مصباح یزدی, محمدتقی (فیلسوف و اندیشمند معاصر، مدرس علوم عقلی در حوزه علمیه قم، موسس و اولین رئیس موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی), 1313ش./1935م.یزد#1399ش./2021م.قم 1313ش./1935م.یزد#1399ش./2021م.قم Descriptor سبحانی تبریزی, جعفر (مرجع معاصر تقلید مقیم قم), 1308ش./1347ق. تبریز، ایران#- 1308ش./1347ق. تبریز، ایران#- Descriptor رقیه یوسفی استاد راهنما: محمد غفوری نژاد استاد مشاور: امداد توران Author Thesis 1401-02-02 1401-02-02