استنباط احکام روایات تفسیری معارف اسلامی هنر و علوم انسانی هنر و علوم انسانی هنر و علوم انسانی هنر و علوم انسانی هنر و علوم انسانی هنر و علوم انسانی هنر و علوم انسانی امامت مهدویت اصطلاحنامه علوم قرآنی تفسیر قرآن قَصص ( قرآن ) محمدحسن رستمی حسن نقی زاده Persian ایرانداک پایان‌نامه . دولتی - وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری - دانشگاه فردوسی مشهد - دانشکده الهیات و معارف اسلامی.1393.دکترای تخصصی هرست مطالب:,کلیات………………………………………………………………………………………………………………….. 10,1- تعریف مسأله و تبیین موضوع………………………………………………………………………………. 10,2- ضرورت تحقیق و هدف………………………………………………………………………………………. 12,3- پرسش‌های اساسی تحقیق……………………………………………………………………………………. 12,4- فرضیه‌ها یا پاسخ‌های احتمالی تحقیق…………………………………………………………………….. 13,5- پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………… 14,6- جنبه جدید بودن و نوآوری طرح………………………………………………………………………….. 17,7- روش انجام تحقیق……………………………………………………………………………………………… 17,8- ساختار و بدنه اصلی تحقیق…………………………………………………………………………………. 18,تعاریف………………………………………………………………………………………………………………………. 18,1- مبانی تفسیر قرآن………………………………………………………………………………………………… 18,2- مفهوم استنباط…………………………………………………………………………………………………….. 19,3- تمثیل………………………………………………………………………………………………………………… 20,4- سنت‏ها‌‏ی الهی……………………………………………………………………………………………………. 21,5- قصه………………………………………………………………………………………………………………….. 22,فصل اول: مبانی عمومی در استنباط از قرآن و مبانی تخصصی در استنباط کلامی از قصص قرآن,1-1- مبانی عام یا پیش فرضهای استنباط از قرآن………………………………………………………… 25,1-1-1- نص و قرائت واحد قرآن………………………………………………………………………….. 25,1-1-2- قابل فهم بودن قرآن و جواز تفسیر آن……………………………………………………….. 28,1-1-3- حجیت ظواهر قرآن…………………………………………………………………………………. 30,1-1-3-1- تعریف حجت و معنای حجیت در علم اصول…………………………………….. 31,1-1-3-2- ظاهر و نص……………………………………………………………………………………. 31,1-1-3-3- دلیل حجیّت ظواهر…………………………………………………………………………. 32,1-1-4- ساختار چند معنایی قرآن كریم…………………………………………………………………. 33,1-1-5- انسجام و پیوستگی آیات قرآن كریم………………………………………………………….. 34,1-1-5-1- ادله قرآنی………………………………………………………………………………………. 35,1-1-5-1-1- آیه نفی اختلاف در قرآن………………………………………………………….. 35,1-1-5-1-2- آیه «اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدیثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ..»……………………….. 36,1-1-5-1-3- طبقه بندی آیات محکم و آیات متشابه……………………………………….. 37,1-1-5-2- ادله روایی………………………………………………………………………………………. 37,1-1-6- جاودانگی قرآن کریم……………………………………………………………………………….. 38,1-1-6-1- ادله قرآنی………………………………………………………………………………………. 39,1-1-6-1-1- آیات جهان‏شمولی قرآن……………………………………………………………. 39,1-1-6-1-2- انطباق بر فطرت………………………………………………………………………. 40,1-1-6-2- ادله روایی………………………………………………………………………………………. 40,1-2- مبانی خاص یا پیش فرضهای استنباط کلامی از قصص قرآن………………………………… 41,1-2-1- حقانیت قصص قرآن……………………………………………………………………………….. 41,1-2-1-1- پیشینه غیرحقیقی دانستن قصص قرآن……………………………………………….. 43,1-2-1-2- نقد و بررسى‏ غیر حقیقی دانستن قصص قرآن…………………………………….. 46,1-2-1-3- آیات بیانگر حقانیت قصص قرآن………………………………………………………. 48,1-2-1-3-1- تصریح به حق بودن قصص قرآن………………………………………………. 48,1-2-1-3-2- تعبیر به نبأ………………………………………………………………………………. 49,1-2-1-3-3- تصریح به جزئیاتی چون موقعیت، زمان و مكان قصه…………………… 50,1-2-1-3-4- تأیید و یا عدم انکار تحقق برخی از قصص از ناحیه افراد مطلع…….. 52,1-2-1-3-5- تصریح قرآن به تمثیل در موارد خاص……………………………………….. 55,1-2-1-4- شبهه اقتباس قصص قرآن از مصادر یهودی و نصرانی………………………….. 58,1-2-2- هدفمند بودن قصص قرآن……………………………………………………………………….. 61,1-2-2-1- اغراض قصه گویی در قرآن……………………………………………………………… 62,1-2-2-2- تبیین آموزه‌های امامت…………………………………………………………………….. 64,1-2-3- ارتباط امامت با نبوت در عرصه وصایت، خلافت و وراثت …………………………. 66,1-2-3-1- ارتباط «خلافت» با «نبوت» و «امامت»………………………………………………… 66,1-2-3-1-1- معنى ‏‏‏‏‏‏‏لغوی………………………………………………………………………… 66,1-2-3-1-2- معنى‏‏‏‏‏‏‏اصطلاحی……………………………………………………………………….. 68,1-2-1-3-3- کاربرد قرآنی…………………………………………………………………………… 69,1-2-3-2- جدا انگاری یا تفاوت مقام «امامت» از «نبوت»…………………………………….. 73,1-2-3-3- ائمه وارثان انبیاء، اوصیاء و حجج الهی(ع)………………………………………….. 76,1-2-3-3-1- معنی وارث بودن امام………………………………………………………………. 76,1-2-3-3-2- اهمیت به ارث بردن میراث انبیاء و اوصیاء الهی………………………….. 77,1-2-3-3-2-1- ادله قرآنی……………………………………………………………………….. 77,1-2-3-3-2-2- ادله روایی………………………………………………………………………. 79,1-2-4- قصص قرآن نمایانگر سنت‌های الهی…………………………………………………………. 82,1-2-4-1- ویژگی‏ها‌‏ی سنت‏ها‌‏ی الهی……………………………………………………………….. 83,1-2-4-2- تجلی سنت‌های الهی در قصص قرآن………………………………………………… 84,1-2-4-2-1- عدم لیاقت ظالمان در تصدی امامت…………………………………………… 85,1-2-4-2-2- پذیرش اعمال متقین………………………………………………………………… 86,1-2-4-2-3- عطای اجر نیکوکاران……………………………………………………………….. 86,1-2-4-2-4- سرانجام منکران………………………………………………………………………. 86,1-2-4-3- گونه‌های بیان سنت‌های الهی در قصص قرآن……………………………………… 87,1-2-4-3-1- تصریح…………………………………………………………………………………… 87,1-2-4-3-2- اشارات داستانی………………………………………………………………………. 88,1-2-4-4- هماهنگی محتوایی میان آیات قصص و آیات دیگر در بیان سنت‌های الهی 90,1-2-5- جریان یا ایستایی قصص قرآن تا روز قیامت………………………………………………. 92,1-2-5-1- جستاری در قاعده جری و تطبیق………………………………………………………. 93,1-2-5-2- جرى و تطبیق، رمز جاودانگى قرآن…………………………………………………… 96,1-2-5-3- جستاری در روایات «حذو النعل بالنعل»…………………………………………….. 98,1-2-5-3-1- مصادر اهل سنت…………………………………………………………………….. 98,1-2-5-3-2- مصادر امامیه…………………………………………………………………………… 99,1-2-5-4- نمونه‌هایی از جاری بودن آیات قصص……………………………………………. 101,فصل دوم: کارآمدی استنباط کلامی از قصص قرآن در باب امامت,2-1- ادله کارآمدی استدلال به قصص قرآن در موضوع امامت……………………………………. 106,2-1-1- استناد کلامی به قصص قرآن در روایات پیامبر و ائمه اطهار(ع)…………………… 106,2-1-1-1- استناد کلامی به قصص قرآن در احادیث پیامبر اکرم(ص)…………………… 106,2-1-1-2- استناد کلامی به قصص قرآن در روایات ائمه اطهار(ع)……………………….. 108,2-1-2- استنباط کلامی از قصص قرآن توسط اصحاب ائمه(ع) و تأیید ائمه(ع)………… 111,2-1-3- به کارگیری این شیوه توسط دانشمندان امامیه و اهل سنت……………………………. 113,2-1-4- بیان غیر مستقیم و مستقیم مباحث امامت در آیات قصص و غیر قصص………. 115,2-1-5- جدایی ناپذیری قصص قرآن و سنتهای الهی…………………………………………….. 117,2-1-6- ایستایی یا پایایی اصول اعتقادی ادیان الهی……………………………………………….. 117,2-2- گونه‌های ارتباط قصص قرآن با مباحث کلامی امامت………………………………………… 119,2-2-1- ارتباط تصریحی……………………………………………………………………………………. 119,2-2-2- ارتباط اشاری……………………………………………………………………………………….. 121,2-2-3- ارتباط تأویلی……………………………………………………………………………………….. 122,2-2-3-1- آیه «بَقِیَّتُ اللَّهِ..»…………………………………………………………………………….. 123,2-2-3-2- آیه «إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ..»………………………………….. 125,2-2-3-3- آیه «فَبَدَّلَ الَّذینَ ظَلَمُوا..»………………………………………………………………… 126,2-2-3-4- آیه «..وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشیدٍ»………………………………………………………. 127,2-3- گونه ‏های استدلال به قصص قرآن در مباحث کلامی امامت………………………………… 128,2-3-1- جواب نقضی……………………………………………………………………………………….. 128,2-3-2- جواب حلی…………………………………………………………………………………………. 129,2-3-3- مفهوم اولویت………………………………………………………………………………………. 130,فصل سوم: جایگاه امامت در قصص قرآن و چگونگی استدلال علماء امامیه بر آن,3-1- شرایط امامت………………………………………………………………………………………… 133,3-1-1- اختصاص حق تعیین امام به خداوند………………………………………………………… 133,3-1-1-1- آیات جعل «خلیفة»………………………………………………………………………… 136,3-1-1-2- آیات جعل «امام»…………………………………………………………………………… 137,3-1-1-3- آیات منصب «وزارت»……………………………………………………………………. 138,3-1-1-4- آیات «اختیار»……………………………………………………………………………….. 138,3-1-1-5- آیات «اصطفاء» و «اجتباء»………………………………………………………………. 140,3-1-1-6- آیات اعطاء مقام «نبوت» و «رسالت»………………………………………………… 142,3-1-1-7- آیات «مکنت دادن» و «اعطاء ملک»………………………………………………….. 143,3-1-2- وجوب نص بر امام……………………………………………………………………………….. 144,3-1-2-1- نص در مورد خلافت هارون…………………………………………………………… 144,3-1-2-2- نص بر فرمانروایی طالوت………………………………………………………………. 145,3-1-2-3- عنصر وصیت در سیره انبیاء الهی…………………………………………………….. 147,3-1-3- علم و شجاعت از شرایط خلافت و امامت……………………………………………….. 152,3-1-3-1- قصه حضرت آدم(ع) و تعلیم أسماء…………………………………………………. 152,3-1-3-2- قصه طالوت………………………………………………………………………………….. 154,3-1-4- عصمت امام…………………………………………………………………………………………. 156,3-1-4-1- آیات قصص بیانگر عصمت امام……………………………………………………… 156,3-1-4-1-1- آیات استخلاف آدم(ع)…………………………………………………………… 157,3-1-4-1-2- آیه ابتلاء ابراهیم(ع)……………………………………………………………….. 158,3-1-4-1-3- آیه «وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا..»…………………………………………. 162,3-1-4-1-4- آیه «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى‏ آدَمَ وَ نُوحاً..»…………………………………………….. 165,3-1-4-1-5- آیه اقتداء به هدایت انبیاء………………………………………………………… 166,3-1-4-2- خاستگاه و سرچشمه عصمت…………………………………………………………. 167,3-1-4-2-1- آیه سبب موهبت امامت…………………………………………………………. 167,3-1-4-2-2- آیه برهان رب……………………………………………………………………….. 168,3-1-4-2-3- آیات استخلاف آدم(ع) و تعلیم أسماء………………………………………. 170,3-1-5- صدور معجزه از امام……………………………………………………………………………… 171,3-1-5-1- اصطلاح معجزه و تفاوت آن با کرامت……………………………………………… 171,3-1-5-2- جایگاه معجزة در منظومه فکری امامیة……………………………………………… 175,3-1-5-3- کارکرد معجزة در منظومه فکری امامیة……………………………………………… 176,3-1-5-4- عدم انحصار معجزه به انبیاء……………………………………………………………. 177,3-1-5-5- استناد به صدور خرق عادت از طالوت…………………………………………….. 182,3-1-6- محدَّث بودن امام…………………………………………………………………………………… 184,3-2- وراثت و مصلحت الهی در تعیین امام………………………………………………………………. 192,3-3- ضرورت مستمر وجود خلیفه و امام در زمین تا قیامت………………………………………. 200,3-3-1- آیات استخلاف آدم و تعلیم اسماء…………………………………………………………… 200,3-3-2- آیات نجات انبیاء و پیروان آنان………………………………………………………………. 202,3-4- وجود صفات مستخلف در خلیفه و امام………………………………………………………….. 204,3-5- برتری انبیاء و حجج الهی بر فرشتگان…………………………………………………………….. 205,3-6- تقدم وجود خلیفه بر دیگران………………………………………………………………………….. 206,3-7- امامت و هدایت به امر…………………………………………………………………………………… 207,3-8- سبب موهبت امامت………………………………………………………………………………………. 209,3-9- امکان تصدی مقام امامت در کودکی………………………………………………………………… 210,3-10- رجعت………………………………………………………………………………………………………. 215,-10-1- امکان رجعت بر پایه قصص قرآن……………………………………………………………. 215,3-10-2- رجعت بر پایه آیات استخلاف……………………………………………………………… 217,3-10-3- آیه «وَ نُریدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ..»…………………………….. 218,3-11- توسل و استغاثه………………………………………………………………………………………….. 222,3-11-1- توسل حضرت آدم(ع)…………………………………………………………………………. 222,3-11-2- حضرت یوسف(ع) و درخواست از ساقی پادشاه در زندان……………………….. 223,3-11-3- استغاثه فرزندان یعقوب(ع) به یوسف(ع)……………………………………………….. 224,3-11-4- توسل فرزندان حضرت یعقوب(ع) به پدر………………………………………………. 226,3-11-5- توسل و استغاثة فرعونیان و بنی اسرائیل به حضرت موسی(ع)………………….. 226,3-11-5-1- درخواست برداشتن رجز………………………………………………………………. 226,3-11-5-2- درخواست آب……………………………………………………………………………. 227,3-11-5-3- درخواست طعام………………………………………………………………………….. 228,3-12- تبرک جستن به اولیاء و آثار ایشان………………………………………………………………… 229,3-12-1- تبرک به مقام ابراهیم(ع)……………………………………………………………………….. 229,3-12-2- پیراهن یوسف(ع) و بازگشت بینایى یعقوب(ع)……………………………………….‏ 230,3-12-3- تبرک جستن به تابوت در بنی إسرائیل…………………………………………………… 231,3-12-4- تبرک جستن به جایگاه اصحاب کهف…………………………………………………… 233,3-12-5- مبارک بودن حضرت عیسی(ع)…………………………………………………………….. 234,3-13- زیارت معصومان(ع)…………………………………………………………………………………… 235,3-13-1- دعاء حضرت ابراهیم(ع)……………………………………………………………………… 235,3-13-2- دعوت مردم به حج توسط حضرت ابراهیم(ع)……………………………………….. 238,3-13-3- مزار اصحاب کهف……………………………………………………………………………… 240,3-14- شفاعت………………………………………………………………………………………………. 241,3-14-1- شفاعت حضرت نوح(ع) برای پسرش…………………………………………………… 242,3-14-2- شفاعت حضرت ابراهیم(ع) برای قوم حضرت لوط(ع)……………………………. 242,3-14-3- درخواست آمرزش حضرت ابراهیم(ع) برای آزر…………………………………….. 244,3-14-4- درخواست آمرزش حضرت نوح(ع) برای پدر و مادر و مؤمنان…………………. 245,3-14-5- درخواست آمرزش حضرت ابراهیم(ع) برای پدر و مادر…………………………… 246,3-14-6- آمرزش طلبی حضرت موسی(ع) برای خود و برادرش…………………………….. 246,فصل چهارم: مباحث مهدویت در قصص قرآن,4-1- امکان پنهانی بودن ولادت امام عصر(ع)…………………………………………………………… 248,4-1-1- ولادت پنهانی حضرت ابراهیم(ع) و حضرت موسی(ع)……………………………… 248,4-1-2- انکار امام عصر(ع) توسط عموی حضرت………………………………………………… 249,4-2- امکان تصدی مقام امامت در کودکی………………………………………………………………… 249,4-3- غیبت حضرت مهدی(ع)……………………………………………………………………………….. 252,4-3-1- شبهه ناروایی غیبت برای امام………………………………………………………………….. 252,4-3-2- آیا غیبت خلاف عادت است………………………………………………………………….. 255,4-3-3- حکمت غیبت………………………………………………………………………………………. 258,4-3-4- رؤیت امام عصر(ع) بى‏آنکه شناخته شود………………………………………………….. 265,4-4- طول عمر امام عصر(ع)………………………………………………………………………………….. 267,4-5- پایایی دوران جوانی امام عصر(ع)…………………………………………………………………… 269,4-5-1- قصه اصحاب کهف……………………………………………………………………………….. 271,4-5-2- ماجرای عزیر(ع)…………………………………………………………………………………… 271,4-6- صدور معجزه در وقت ظهور………………………………………………………………………….. 274,4-7- حکومت جهانی حضرت مهدی(ع)…………………………………………………………………. 277,4-8- آداب انتظار………………………………………………………………………………………………….. 279,4-8-1- صبر جمیل داشتن…………………………………………………………………………………. 280,4-8-2- امیدواری به امر فرج……………………………………………………………………………… 280,4-8-3- غیبت را ناشی از علم و حكمت خداوند دانستن……………………………………….. 280,4-8-4- تأثر و اندوه در فراق و اشتیاق…………………………………………………………………. 281,4-8-5- به یاد امام عصر(ع) بودن………………………………………………………………………… 282,4-8-6- شكوه از غیبت به نزد خدا، مناجات و دعا………………………………………………… 284,4-8-7- اقدام عملی همراه با امیدواری به وصال……………………………………………………. 286,نتایج و یافته ‏ها‌‏………………………………………………………………………………………. 287,فهرست منابع……… text رستمی, محمدحسن (دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد), 1343ش.- 1343ش.- Conductor محمد امام‌زاده Thesis advisor دیمه‌کار گراب, محسن (دانشیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده تربیت مدرس قرآن مشهد) Author نقی زاده , حسن ( استاد دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد) Thesis advisor محسن دیمه کار گراب Author Thesis 1395-11-10 1401-11-17