معاد معاد جسمانی نقص عقل بشر جاودانگی اسلام احادیث جامعیت قرآن پیامبر شناسی نبوت خاصه نبوت حضرت محمد (ص) معجزات حضرت محمد(ص) اصطلاحنامه علوم قرآنی اعجاز جامعیت قرآن هدایت قرآن Persian [1]. سنت یعنی قول، فعل و تقریر معصومان‏ که در واقع قرآن را تفسیر می‌کند. این‌که در حدیث ثقلین کتاب خداوند عزّوجلّ در کنار عترت مطرح مى شود به این معنا است که قرآن نیاز به یک تفسیر معیار و به اصطلاح استاندارد دارد. آن تفسیر معیار در مکتب تفسیرى اهل بیت‏ تجلى مى‌کند.<br />[2]. «علمکم مالم تکونوا تعلمون»؛ بقره،150و236.ب<br />[3]. کلینی، محمد بن یعقوب‏، الکافی، ج 2، ص 49.<br />[4]. علامه حلی در توضیح کلام خواجه نصیرالدین طوسی می‌گوید: «و قد ذکر المصنف رحمه الله جملة من فوائد البعثة ( منها) أن یعتضد العقل بالنقل فیما یدل العقل علیه من الأحکام کوحدة الصانع و غیرها و أن یستفاد الحکم من البعثة فیما لا یدل العقل علیه کالشرائع و غیرها من مسائل الأصول ( و منها) إزالة الخوف الحاصل للمکلف عند تصرفاته‏...»؛ علامه حلی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، ص346.<br />[5]. الکراجکى، محمد، کنزالفوائد، ج 1، ص56؛ دیلمى‏، حسن بن ابى الحسن، إرشادالقلوب الی الصواب، ص198؛ خوانساری، آقا جمال الدین، شرح بر غرر الحکم‏، ح6183؛ حرانی، حسن بن على شعبه، تحف العقول، ص196.<br />[6]. شیخ صدوق، التوحید، ص455-460؛ کلینی، محمد بن یعقوب‏، الکافی، ج1، ص92-94.<br />[7]. شیخ صدوق، التوحید، ص51 و 54.<br />[8]. انبیاء،10.<br />[9]. نک: مؤمنون،80؛ حج،46؛ طه، 53و54؛ آل عمران،190 و 191.<br />[10]. انعام،151.<br />[11]. طه، 128.<br />[12]. نک: هادوى تهرانى، مهدى، باورها و پرسش‌ها، ص58-46.<br />[13]. گفتنی است عقل و اخلاق رابطه دو سویه و سیرى تکاملى دارند. آدمى با عقل اندکى که دارد، خوبى برخى افعال و زشتى برخى افعال را درک مى‏کند، پس از این ادراک، اگر به مقتضاى عقل، عمل کند و افعال خوب را انجام دهد، افعال زشت را ترک کند، عقل او بیشتر مى‏شود، و در نتیجه خوبى و بدى‏هاى بیشترى را درک مى‏کند، باز اگر به مقتضاى عقل عمل کند، دوباره افزون مى‏شود و در نتیجه محدوده بیشترى از اعمال اخلاقى را درک مى‏کند (تأثیر عقل بر اخلاق). بر عکس اگر آدمى به مقتضاى عقل اندک خویش عمل نکند و مرتکب رذایل و گناهان شود، همان عقل اندک نیز تضعیف و در نهایت نابود مى‏شود (تأثیر اخلاق بر عقل). نک: خوانساری، آقا جمال الدین، شرح بر غرر الحکم‏، ح 4760، 5901، 5543، 5752، 1356، 3956، 8426، 8904؛ الکراجکى، محمد، کنزالفوائد، ج1، ص199.<br />[14]. مقصود از فلسفه عناصرى است که نُمُود جهان‏بینى در یک حوزه خاص؛ مانند سیاست یا اقتصاد است، نسبتش با جهان‏بینى، همان نسبت جزئى به کلى، یا صغرا به کبرا است. از قبیل قضایاى «هست» است و رنگ کلامى- فلسفى دارد؛ مانند بررسى سلطه تکوینى خداوند در حوزه مباحث سیاسى، یا مطالعه رازقیّت او در زمینه اقتصاد.<br />[15]. از فلسفه عناصری از قبیل قضایاى «باید» که جنبه اعتبارى دارند، به دست می‌آیند. این عناصر به دو گروه تقسیم مى‏شوند: الف. عناصر زیربنایی که یا به صورت اصول و امور مسلم در یک زمینه هستند و از آن به «مبانى» یاد مى‏شود، یا اغراض و مقاصد دین را در یک حوزه مشخص مى‏نماید که به آن «اهداف» مى‏گوییم. مجموعه این مبانى و اهداف، «مکتب» را تشکیل مى‏دهند. ب. بر اساس مبانى موجود در یک زمینه، براى رسیدن به اهداف همان زمینه، مجموعه عناصرى ارائه می‌شود که از آن به عنوان «نظام» یاد مى‏شود. چهره قانونى این عناصر در قالب حقوق و احکام ثابت ترسیم شده است؛ یعنی در هنگام اجراى یک نظام با سازوکار خاص در جامعه‌اى مشخص، آنچه در مقام عمل راهنماى افراد قرار مى گیرد، قوانین یا احکام است.<br />[16]. پس از دست‌یابى به فلسفه، مکتب و نظام اسلامى، که کار فقیه است، براى طراحى سازوکار توجه به دانش‏هاى بشرى در زمینه مرتبط به ساحت مورد بحث ضرورى است؛ مثلا اگر در صدد طراحى «سازوکار اقتصادى» هستیم، باید به «علوم اقتصادى» توجه داشته باشیم و با بهره‏گیرى از آن و سایر دانش‏هاى مرتبط؛ مانند جامعه شناسى، مردم شناسى، روان‏شناسى اجتماعى، عناصر دخیل در شکل‏گیرى نهادهاى اقتصادى روزگار خود را تشخیص دهیم و بر اساس فلسفه، مکتب و نظام اقتصادى اسلام به طراحى سازوکار اقتصادى اسلام در روزگار خود بپردازیم. نک: هادوی تهرانی، مهدی، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص44-21.<br />[17]. عقل مراحلى را پشت سر مى‏گذارد تا به کشف حکم شرعی نایل آید: 1. ابتدا عقل نظرى مصلحت یا مفسده‏اى را درک مى‏کند. 2. عقل عملى بر طبق آن مصلحت یا مفسده حکمى صادر مى‏نماید. 3. عقل نظرى بین حکم صادره از سوى عقل عملى و حکم شرعى ملازمه مى‏بیند و در نهایت به حکم شرعى منتهى مى‏شود. هادوى تهرانى، مهدی، جزوه تأملات در علم اصول فقه، کتاب اول: فلسفه علم اصول فقه، دفتر هفتم، ص65.<br />[18]. این دیدگاه در مقابل دو دیدگاه افراط و تفریط در جهان اسلام است: 1. موضع‏گیرى و دیدگاه افراطى که کشف هر حکمى توسط عقل را ممکن مى‏شمارد. در میان اهل سنت آنان که به خصوص قیاس را پذیرفته‏اند، از مصادیق این گرایش هستند و حالت افراطى آن هم در بین حنفى‏ها است. 2. موضع‏گیرى و دیدگاه تفریطى که به طور کلى استفاده از عقل را در استنباط حکم شرعى انکار مى‏کند. ظاهرى‏هاى سنى و اخبارى‏هاى شیعه از مصادیق این گرایش هستند. در بین مذاهب معروف سنى، حنبلى‏ها نزدیک‏ترین گرایش را به این نوع تفکر دارند. همان، ص55.<br />[19]. برای آگاهی بیشتر، نک: ترخان، قاسم، مهر ماه، ص 230-238، چاپ اول، انتشارات چلچراغ، 1389 ش.<br />[20]. نک: کریم پور قراملکی، على، «آیا قرآن به همه پرسش‏هاى انسان پاسخ مى‏دهد؟»، ماهنامه «پرسمان»، پیش شماره 4.<br />[21]. نک: ایازی، محمدعلی، «جامعیت دین»، صص‏119-118 و مصطفی پور، محمدرضا، «عمومیت و جاودانگی اسلام»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینی (ره)، نقش زمان و مکان در اجتهاد، ج‏10، «جامعیت‏ شریعت»، صص‏283-282؛ جوادی آملی، عبدالله، «انتظار بشر از دین»، صص36-35.<br />[22]. انعام، 38.<br />[23]. انعام، 59.<br />[24]. انعام، 114.<br />[25]. یوسف، 111.<br />[26]. نحل، آیه 89.<br />[27]. نک: طبرسی، فضل‏بن الحسن، «مجمع البیان»، ج‏4، ص: 323 ج 6، ص 418؛ رازی، فخرالدین، «التفسیر الکبیر »(مفاتیح الغیب)، ج 20، ص 308 و 258؛ اندلسی، ابوحیّان، «بحرالمحیط فى التفسیر»، ج 6، ص 582؛ آلوسی، محمود، «روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانى»، ج3، ص 357و ج 8، صص 30 و 216؛ رشید رضا، «المنار»، ج 7، ص 395؛ ابن عاشور، محمدبن طاهر، «التحریر و التنویر»، ج 1، صص 37-40 و 253؛ ابن عطیه، عبدالحق، «المحرّر الوجیز»، ج 3، ص 416؛ مکارم شیرازی، ناصر، «تفسیر نمونه»، ج 11، ص 361 (ولى در ج 10، ص 101 آمده است: هر آنچه مربوط به سعادت بشر است، در قرآن موجود مى‏باشد)؛ معرفت، محمد هادى، «جامعیّت قرآن کریم نسبت به علوم و معارف بشرى»، فصلنامه‏ «نامه مفید»، ‏ ش 6، صص 5ـ7.<br />[28]. فرقان، 1.<br />[29]. نک: کریم پور قراملکی، على، «آیا قرآن به همه پرسش‏هاى انسان پاسخ مى‏دهد؟»، ماهنامه «پرسمان»، پیش شماره 4. text Author question and answer adult specialized 1395-08-02 1396-09-01