فخر رازی جبر و اختیار معتزله ائمه اطهار (ع) افعال الهی امامیه اشاعره نظریه امر بین امرین نظریه کسب جَهمِیّه (فرقه کلامی) جبر محض قدریه اختیارگروی محض جبرگروی محض عمومیت قضا و قدر الهی انسان مضطر پذیرش جبر مجامع انسان مختار نظریه تفویض مالکیت مطلقه الهی قیومیت خداوند جبر مقابل فعال ما یشاء جبر مجامع کتاب مفاتیح الغیب (ملاصدرا) کتاب تفسیر کبیر کتاب المطالب العالیه قرآن امیرالمومنین علی بن ابی طالب (ع) پیامبر قضا و قدر ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین محمد بن یعقوب کلینی ابن بابویه، محمدبن علی: شیخ صدوق 17. فرق کلامی جبر و اختیار(کلام) امامت وحی شخصیت ها محمد بن یعقوب کلینی احمد بهشتی فخر رازی ابن بابویه، محمدبن علی(شیخ صدوق) علیرضا فارسی نژاد ملاصدرا شیرازی Persian شیراز دانشگاه شیراز زمستان / 1390 مساله ی جبر و اختیار یکی از مسایل مهم در حوزه ی افعال الاهی است که همواره ذهن انسان ها را از ابتدای تاریخ تاکنون به خود مشغول داشته است. در این میان، جهمیه را طرف داران جبر محض، اشاعره را طرف داران جبر محض در یک مرحله و طرف دار کسب در مرحله ی دیگر، معتزله و قدریه را طرف داران اختیار محض و امامیه را طرف داران امر بین الامرین یاد کرده اند. بر این اساس، فخر رازی نیز به منزله ی یکی از برجسته ترین متکلمان اشعری، جبرگرا دانسته شده است. نگارنده در این مقاله، با جست وجوی کامل در آثار فخر رازی، موضع وی در قبال نظریات فوق را به دست آورده و نشان داده است که فخر رازی نه یک جبرگرای محض است و نه یک اختیارگرای محض، بلکه ضمن قادر و مختار دانستن انسان از یک طرف، و قول به عمومیت قضا و قدر الاهی از طرف دیگر، سعی کرده است تا میان این دو قول جمع نماید، ولی با وجود آن که همواره در جست وجوی راهی میان جبر و اختیار بوده و برای فرار از جبر و توجیه اختیار و مسوولیت انسان، همانند سایر اشاعره، به نظریه ی کسب گراییده، چون آن را ناتمام یافته، به نظریه ی امر بین الامرین روی آورده است. البته در تبیین این نظریه نیز توفیقی نیافته و آن را طوری تبیین نموده که به جبر منجر شده است. بنابراین به رغم اعتراف به اختیار انسان، بر سر دو راهی تردید میان جبر و اختیار باقی مانده، ضمن معرفی انسان به منزله ی مضطری در صورت مختار، قائل به غموض و پیچیدگی مساله شده و افراد را از خوض در این مسایل غامض بر حذر داشته است. text بهشتی, احمد ( استاد مدعو گروه فلسفه‌وکلام اسلامی، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم وتحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. استاد بازنشسته گروه فلسفه‌وکلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.) Author فارسی نژاد , علی رضا ( استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران) Author فخر رازی , محمد بن عمر (فقیه، متکلم، فیلسوف، مفسر و حکیم مسلمان ایرانی، مکتب اشعری، متکلم اشاعره متاخر، شافعی، پیش برنده الهیات فلسفی، مخالف؟ فلسفه), 543ق./1149م. ری، تهران، ایران ## 606ق./1210م. هرات، افغانستان 543ق./1149م. ری، تهران، ایران ## 606ق./1210م. هرات، افغانستان Descriptor احمد بهشتی، علیرضا فارسی نژاد Author article 2251-6123 specialized http:/jrt.shirazu.ac.ir 1394-06-15 1396-06-11