جبر حادث الله جهان هستی خلقت جوهر عالم فرقه کرامیه جوهرفرد قرآن عالم خیال صیرورت و سیلان نظریه انفجار بزرگ ابر ذهن و رمزگشایی از دستگاه های الهیاتی هستی به منزله ذهن مدل عرفانی ابن عربی مدل فلسفی اسپینوزا مدل الهیات پویشی وایتهد مدل کلامی کرامیه خداشناسی ابن عربی فهم لایتناهی ضرورت طبیعت الهی غیریت خدا از عالم امکان ازلی حلول خداوند تنزه خدا از عالم کرامیه (مجسمه مشبهه صفاتیه) معرفت شناسی (مسائل جدید کلامی) خداشناسی پویشی (مسائل جدید کلامی) رابطه علم و دین نزد کانت الهیات پویشی آلفرد نورث وایتهد گوتفرید لایب نیتس ابن عربی ابن هیثم محمد بن کرام سجستانی باروخ اسپینوزا ناصر گذشته کرامیه (صفاتیه) Persian اصفهان حوزه معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه اصفهان پاییز و زمستان/ 1393 هدف و انگاره بنیادین این مقاله، پاسخ به این پرسش است که آیا می‌توان الگویی به دست داد تا از رهگذر آن بتوان چندین دستگاه عرفانی، فلسفی و کلامی را بهتر فهمید و دقیق‌تر بازشناسی کرد؟ ادعای این مقاله آن است که می‌توان این کار را انجام داد. روش این مقاله به این صورت است که در وهله اول، با مدد گرفتن از عالم خیال چنین فرض می‌کنیم که همه آنچه از زمان مهبانگ (big bang) تاکنون رخ داده، که شامل هزاران میلیارد ستاره و سیاره می‌شود، همگی کل یکپارچه‌ای را تشکیل می‌دهد که از آن به ,quot;جهان هستی,quot; تعبیر می‌کنیم. سپس این گونه فرض می‌کنیم که این جهان بزرگ یا جهان ماده، فاقد شعور و آگاهی نیست، بلکه جزء جزء آن از اتم‌هایی تشکیل شده است که یک شعور و آگاهی بسیار مرموز و اسرارآمیز همه اینها را به هم به‌گونه‌ای پیوند داده که این طرح کلان از آن برآمده و حاصل شده است (جالب است که در فیزیک امروز نظریه ریسمان بسیار به این فرض ما نزدیک است). این مقاله اصلاً در پی اثبات این فرض یا نفی آن نیست. روش این است که اگر جهان هستی به این صورت فرض شود و در واقع، آن را همچون یک کل و یک ذهن بزرگ انگاشته شود، این فرض دست کم دو کارکرد خواهد داشت. الگوی مورد نظر تصویری از جهان به مثابه یک اَبَرذهن یا ذهن برتر است؛ یعنی، می‌توان کل هستی و پدیده‌های آن را همچون یک ذهن بزرگ فرض کرد و همه کارکردها و نقش‌ها و فرآیندهای ذهن انسانی را برای آن متصور شد. در یک ذهن، پدیدارهای ادراکی بسیار گوناگون و متنوعی وجود دارد. اینک اگر کل هستی؛ یعنی این صدمیلیارد کهکشان و این کیهان بسیار بسیار بزرگ را به منزله یک ذهن بینگاریم، همان حکم‌ها را می‌توانیم در میان پدیده‌های هستی جاری کنیم. به دیگر سخن، همه باشندگان و هستی‌ها را می‌توان از جنس آگاهی انگاشت و در عین حال، با یک نگاه خُردنگر و چیستی‌نگر، می‌توان پدیده‌های موجود را از یکدیگر سلب کرد و گفت درخت سنگ نیست؛ اما از سوی دیگر، با نگاهی کلان‌نگر، می‌توان به همه پدیده‌ها به عنوان امر یکپارچه واحدی نگاه کرد و همه اموری را که از هم سلب می‌کردیم، به یکدیگر نسبت دهیم و میان آنها اتحاد برقرار کنیم و بگوییم مثلاً درخت سنگ است. این مقاله درصدد است تا نشان دهد که دستگاه عرفانی ابن‌عربی و دستگاه‌های فلسفی اسپینوزا و وایتهد (الهیات پویشی) چنین طرحی را دنبال کرده‌اند. از این گذشته، از رهگذر کشف این کلید می‌توان دستگاه کلامی کرامیه و الهیاتشان را نیز به صورت قابل فهمی بازخوانی کرد. text گذشته, ناصر (استادیار گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران) Author دلگیر, هدیه Author اسپینوزا, باروخ (فیلسوف هلندی یهودی تبار، پیرو همه‌خدایی یا پان‌تئیسم), #۱۶۳۲م.آمستردام، هلند-۱۶۷۷م.لاهه، هلند #۱۶۳۲م.آمستردام، هلند-۱۶۷۷م.لاهه، هلند Descriptor ابن عربی , شیخ اکبر؛ محیی الدین محمدبن علی (Ibn Arabi؛ شاعر، فیلسوف و عارف مشهور قرن هفتم هجری، از اولاد حاتم طائی، متولد اندلس، صاحب کتب «فتوحات مکیه» و «فصوص الحکم»، نظریه وحدت وجود), 560ق/1165م.#638ق/1240م. 560ق/1165م.#638ق/1240م. Descriptor انسکوم, الیزابت (Elizabeth Anscombe؛ فیلسوف تحلیلی انگلیسی، یکی از شاگردان برجسته ویتگنشتاین، استاد دانشگاه کمبریج، مسیحی کاتولیک، مکتب تومیسم تحلیلی=Analytical Thomism، مترجم کتاب «پژوهش‌های فلسفی» ویتگنشتاین به زبان انگلیسی، همسر پیتر گیچ), 1919م. لیمرک، ایرلند#2001م. کمبریج، انگلیس 1919م. لیمرک، ایرلند#2001م. کمبریج، انگلیس Descriptor وایتهد, آلفرد نورث (Alfred North Whitehead، فیلسوف، ریاضی دان و منطق دان انگلیسی، از نویسندگان پرینکیپا ماتماتیکا، مکتب الهیات پویشی), 1861# 1947 م. 1861# 1947 م. Descriptor لایبنیتس, گوتفرید (فیلسوف مسیحی، ریاضیدان و فیزیک‌دان آلمانی), #1646م.لایپزیگ، آلمان-1716م.هانوور، آلمان #1646م.لایپزیگ، آلمان-1716م.هانوور، آلمان Descriptor بن خزامه, کرامه , -ق 4 ه #ق 4 ه Descriptor ابن کرام سجستانی, محمد بن کرام (عالم فقیه عارف و محدّث قرن سوم هجری، موسس مکتب کلامی کرامیه), #255 ق. زُغَر، فلسطین #255 ق. زُغَر، فلسطین Descriptor ناصر گذشته - هدیه دلگیر Author article 2322-3421 specialized http:/uijs.ui.ac.ir/coth 1394-06-12 1396-07-30