نفس ناطقه حقیقت انسان هرم هستی تکامل انسان اخوان الصفا خودشناسی قرآن عالم صغیر از نظر افضل الدین کاشانی عالم کبیر از نظر افضل الدین کاشانی کمال عالم دانایی به صور معقول اندام وارگی جهان تمایز انسان از عالم تکامل جهان تناظر انسان و عالم انسان شناسی Human nature علم نفس شهاب الدین سهروردی(شیخ اشراق) ارسطو ابوحامد غزالی طوسی شمس الدین محمد شهرزوری ابن مسکویه احسان قدرت اللهی سید حسین نصر Persian شیراز دانشگاه شیراز پاییز/1390 مکانت رفیع و بی بدیل انسـان در هـرم هستی و سیـادت و سروری بلامنازع او بر مجموعه ی کائنات همواره در کانون توجه مکاتب الاهی و اندیشمندان جوامع مختلف بشری واقع گردیده، به گونه ای که به رغم جرم و جثه ی صغیرش، از حیث توانمندی ها و قابلیت های وجودی، مضاهی عالم کبیر، بلکه روح آن قلمداد شده است. پیشینه ی تقریر نظام مند نظریه ی تناظر عالم صغیر و عالم کبیر در تاریخ فکر و فرهنگ بشری، به فلاسفه ی یونان باستان، و در حوزه ی اسلامی، به اخوان الصفا باز می گردد. حکیم افضل الدین کاشانی نیز در زنجیره ی بزرگان سنت عقلانی اسلامی و حکمای الاهی، از زاویه ای متفاوت، که سخن او را ممتاز از پیشینیان می سازد، به طرح این اندیشه پرداخته است. تناظر انسان و جهان از نگاه حکیم کاشانی از کمال آن دو جدا نیست. کمال عالم به معقول شدن نزد نفس ناطقه و کمال نفس ناطقه در دانایی به صور معقول است و ثمره ی دانایی وصول به لقای الاهی است. چنان چه طبیعت کامل انسان استعداد ویژه ی خود یعنی خرد را بارور سازد، با ادراک صور معقول و کلی موجودات، حقایق همه ی آن ها را به نحو بساطت در خود منطوی می یابد و با رجوع به حقیقت مطلق عالم، سلسله ی هستی را بدو باز می رساند. کنش و کارکردی چنین فراگیر و توانمندانه، جز با عقیده به دارا بودن قابلیت های همه ی اصناف و مراتب خلقت و تطابق و تناظر انسان با جهان، متصور و پذیرفتنی نیست. تضاهی عالم صغیر و عالم کبیر در اندیشه ی افضل الدین، در دو سطح و ساحت مطرح است: کلی و جزیی. در ساحت نخست، انسان و جهان متناظرا دارای کلیه ی مراتب هستی ـ بر اساس میزان آگاهی و پیدایی ـ قلمداد شده اند. این مراتب از حق نشات گرفته و در نهایت بدو بازمی رسند. در ساحت دوم، سخن از اندام وارگی جهان است. در این مقام، انسان و جهان از دو حیث جسمانی و نفسانی، در شکل، ماهیت و کارکرد، جزء به جزء با یک دیگر مطابق و متناظر فرض شده اند. در این مقاله کوشیده ایم پس از ارائه ی گزارشی کوتاه از پیشینه ی تاریخی این موضوع بر پایه ی دیدگاه ممتاز حکیم کاشانی در باب ارتباط وثیق خودشناسی و جهان شناسی، نظریه ی تناظر عالم صغیر و عالم کبیر در نظام فلسفی او را بررسی کنیم. text قدرت اللهی, احسان (استادیار ادیان و عرفان تطبیقی، گروه ادیان و فلسفه، دانشکده ادبیات و زبان های خارجی، دانشگاه کاشان), 1341ش.کاشان- 1341ش.کاشان- Author فرحناکی, مهدی (دانشجوی کارشناسی ارشد ادیان و عرفان دانشگاه کاشان) Author باباافضل کاشانی , محمد بن حسین ((عارف، فیلسوف، ادیب، شاعر؛ شیعه و ایرانى )) , (مرق کاشان)#667 ه‍.ق (مرق کاشان) (مرق كاشان)#667 ه‍.ق (مرق كاشان) Descriptor غزالی طوسی , ابو حامد محمد‎ بن محمد Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad aṭ-Ṭūsiyy al-Ġaz(z)ālīy(امام محمد غزالی، از معروفترین علمای اسلام، متکلم اشعری، ضد فلسفه، طرفدار منطق، شافعی مذهب، از متصوفه و عرفای قرن پنجم هجری، جامع معقول و منقول، رئیس جامع نظامیه بغداد) , 450ق/437ش./1059م. طوس، خراسان رضوی# # 505ق/490ش./1112م. طوس، خراسان رضوی 450ق/437ش./1059م. طوس، خراسان رضوی# # 505ق/490ش./1112م. طوس، خراسان رضوی Descriptor سهروردی (شیخ اشراق), شهاب الدین یحیی بن حبش (با عمر بن محمد سهروردی عارف اشتباه نشود، مؤسس مکتب‌ اشراق، احیاگر حکمت خسروانی، خواهرزاده عمر بن محمد سهروردی عارف), -549ق/1155م. سهرورد، زنجان، ایران##587ق/1191م. حلب، سوریه -549ق/1155م. سهرورد، زنجان، ایران##587ق/1191م. حلب، سوریه Descriptor نصر, سید حسین (Seyyed Hossein Nasr؛ فرزند سید ولی‌الله نصر و نوه شیخ فضل‌الله نوری، فیلسوف و متأله سنت‌گرای ایرانی، استاد علوم اسلامی در دانشگاه جرج واشینگتن امریکا، مکتب خرد جاویدان یا حکمت خالده، مکتب سنت‌گرایی، پیرو طریقت مریمیه از شاذلیه), 1312ش.# 1312ش.# Descriptor شهرزوری, شمس الدین محمد بن محمود (از اعلام قرن هفتم هجری، فیلسوف، متکلم، شارح حکمة الاشراق سهروردی), #قرن 7ق #قرن 7ق Descriptor مسکویه رازی, ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب (Abū ʿAlī Miskawayh؛ فیلسوف، ادیب، مورخ و منشی آل بویه، تشیع فلسفی), 326؟ق.ری،ایران#421؟ق.اصفهان،ایران 326؟ق.ری،ایران#421؟ق.اصفهان،ایران Descriptor ارسطو, معلم اول (Aristotélēs،فیلسوف مشائی یونانی), 384 ق.م#322 ق.م 384 ق.م#322 ق.م Descriptor احسان قدرت اللهی - مهدی فرحناکی Author article 2251-6123 specialized http:/jrt.shirazu.ac.ir 1394-06-12 1396-06-06