ظن علم الهی حکمت جاهلیت علم انسان علم در قرآن هم معنایی تقابل معنایی علم در معلقات سبع بافت متن تطور معنایی علم نظام تصوری جاهلیت روش تقابل معنایی علم مخلوق حکمت علم واجب اصطلاحنامه علوم قرآنی ظن عقل(منطق) غفلت فخر رازی محمود زمخشری ابن خلدون شهلا بختیاری هدیه تقوی حاج ملاهادی سبزواری (موسس مکتب سبزوار) Persian تهران پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تابستان/1393 علم و دین واژۀ علم در دوره‌های گوناگون تاریخی متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی حاکم بر هر دوره تطور معنایی پیدا کرده و در معانی مختلفی به‌کار رفته است. بررسی معناشناختی این واژه، در تاریخ قبل و بعد از اسلام، نشان‌دهندۀ کاربرد آن در معانی متفاوت و حتی متضاد است. بدین معنا که در دورۀ جاهلیت، متناسب با فضای فکری و فرهنگی حاکم بر جامعه، معنایی که از علم دریافت می‌شد با معنای آن در دورۀ اسلامی متفاوت بوده است. از بین متون جاهلی، «معلقات سبع» بنابر درجۀ اهمیت و قدمت تاریخی آن می‌تواند به معناشناسی این واژه متناسب با فضای فکری جاهلیت کمک کند. در دورۀ اسلامی نیز تطور معنایی علم را می‌توان در «آیات قرآن»، به عنوان منبع مهمی که اصول و اندیشه‌های اسلامی از آن نشئت گرفته، پی گرفت.,lt;br /,gt; در این پژوهش، با استفاده از روابط معنایی در دو بُعد «تقابل معنایی» و «هم‌معنایی» سعی شده واژۀ علم در دورۀ جاهلیت و اسلام معناشناسی شود. در روش تقابل با استفاده از کلمات و واژه‌هایی که در تقابل با علم در بافت متن به‌کار رفته معنای علم استخراج شده است و در روش هم‌معنایی نیز با استفاده از واژه‌هایی که در بافت متن به عنوان واژۀ جایگزین علم به‌کار رفته معنای علم به‌دست آمده است.,lt;br /,gt; در دورۀ جاهلیت، بیشترین معنای علم را می‌توان در تجربیات فردی و سطحی از آگاهی نسبت به محیط پیرامون مشاهده کرد، در حالی که در آیات قرآن معنای علم ابعاد معرفتی و شناختی پیدا کرده است. text بختیاری , شهلا ( دانشیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران) Author تقوی , هدیه (استادیار گروه تاریخ دانشگاه الزهرا، تهران، ایران) Author فخر رازی , محمد بن عمر (فقیه، متکلم، فیلسوف، مفسر و حکیم مسلمان ایرانی، مکتب اشعری، متکلم اشاعره متاخر، شافعی، پیش برنده الهیات فلسفی، مخالف؟ فلسفه), 543ق./1149م. ری، تهران، ایران ## 606ق./1210م. هرات، افغانستان 543ق./1149م. ری، تهران، ایران ## 606ق./1210م. هرات، افغانستان Descriptor سبزواری, حاج ملاهادی بن مهدی (فیلسوف صدرایی، حکمت متعالیه), 1212ق./1798م,#1289ق./1872م. 1212ق./1798م,#1289ق./1872م. Descriptor میبدی, ابوالفضل رشید الدین (نویسنده و مفسر قرآن در نیمه اول قرن ششم، نویسنده کشف الاسرار و عدة الابرار ) , 530# 530# Descriptor ابن خلدون, ابوزید عبدالرحمن بن محمد بن خلدون حَضرَمی (تاریخ‌نگار، جامعه‌شناس، مردم‌شناس، انسان‌شناس، سیاست‌مدار عرب مسلمان، فقیه، فیلسوف، مالکی، اشعری), ۷۳۲ق. تونس، تونس#808 ق. قاهره، مصر ۷۳۲ق. تونس، تونس#808 ق. قاهره، مصر Descriptor زمخشری, جارالله محمودبن عمر (مفسر، ادیب، زبان شناس، خطیب، حنفی، معتزلی، صاحب تفسیر الکشاف), 467ق.خوارزم#538ق.خوارزم 467ق.خوارزم#538ق.خوارزم Descriptor راغب اصفهانی, ابوالقاسم حسین بن محمد (مولف کتاب المفردات فی غریب القرآن، ادیب، لغوى، شاعر، مفسر، محدث، متکلم معتزلی؟، حکیم، فقیه شافعى؟ قرن پنجم، اهل اصفهان و ساکن بغداد، منتسب به تشیع، گرایش صوفیانه، محب اهل بیت، سلفی اهل اثر؟), قرن5ق. اصفهان#502ق./1109م. اصفهان قرن5ق. اصفهان#502ق./1109م. اصفهان Descriptor شهلا بختیاری، هدیه تقوی Author article 0 specialized http:/elmodin.ihcs.ac.ir 1394-06-09 1396-05-24