ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین توحید فیض کاشانی: ملا محسن فیض کاشانی توحید علم الهی وحدت وجود ملاصدرا وحدت در کثرت ابن ترکه وحدت حقه حقیقیه بساطت وجود حقیقت بسیط محض قاعده اعطا اتحاد نفس و قوای خود حمل حقیقت و رقیقت صفات سلبی بسیط الحقیقه سریان حیات در هستی قرب و معیت حق ابن عربی قاعده بسیط الحقیقه خواجه صائن الدین ابن تُرکه اصفهانی ابن عربی ملامحسن فیض کاشانی ملاصدرا شیرازی ملا محسن فیض کاشانی Persian شیراز دانشگاه شیراز تابستان/ 1386 مسأله و هدف اصلی این تحقیق تبیین قاعده ,quot;بسیط الحقیقه کل الأشیاء,quot; از دیدگاه صدرالمتألهین است. هم‌چنین در این مقاله این سؤال پاسخ داده می‌شود که چه برهانی بر این قاعده اقامه شده است و چه استفاده‌هایی از آن در ابواب مختلف حکمت متعالیه صورت می‌گیرد؟ بیشتر داده‌های مورد نیاز این پژوهش، از آثار ملاصدرا گردآوری شده و تلاش بر این بوده است که پس از درک درست عبارات ایشان و مقایسه‌شان با یک‌دیگر و با تحلیل و استنتاج مبتنی بر اصول کلی فلسفه اسلامی و منطق ارسطویی، به تبیین موضوع پرداخته شود. در این مقاله، استدلال ملاصدرا بر این که حقیقت بسیط محض، کل اشیا است و در عین حال، هیچ کدام از آن‌ها نیست، به کمک نوعی برهان خلف به اثبات می‌رسد و در مقایسة این استدلال با قاعدة اعطاء (معطی الشئ لایکون فاقدا له) که عرفا بدان استناد کرده‌اند، برتری این برهان اثبات می‌گردد. در نهایت، به پی‌آمدهای مهم پذیرش این قاعده در اثبات توحید و وحدت حقیقی ذات واجب الوجود، شناخت صفات خداوند، رابطة وحدت و کثرت، مفهوم حیات در جهان هستی، اتحاد نفس ناطقه با قوای خود و هم‌چنین تأثیر این قاعده در فهم برخی عبارات متون مقدس دینی پرداخته شده است. text خورسندیان, محمد علی (استادیار دانشگاه شیراز) Author قفال, ابوبکر, 327-427 327#427 Descriptor ابن عربی , شیخ اکبر؛ محیی الدین محمدبن علی (Ibn Arabi؛ شاعر، فیلسوف و عارف مشهور قرن هفتم هجری، از اولاد حاتم طائی، متولد اندلس، صاحب کتب «فتوحات مکیه» و «فصوص الحکم»، نظریه وحدت وجود), 560ق/1165م.#638ق/1240م. 560ق/1165م.#638ق/1240م. Descriptor تُرکه اصفهانی, افضل‌الدین محمد بن صدرالدین بن حبیب الله (فیلسوف، مترجم، متکلم شیعه اثنی‌عشرى و ایرانى), (اصفهان)#850 ه‍.ق (ساوه (محل دفن: اصفهان (درب آستان)) (اصفهان)#850 ه‍.ق (ساوه (محل دفن: اصفهان (درب آستان)) Descriptor فیض کاشانی, ملامحسن (حکیم فیلسوف، محدث، مفسر و عارف دوره صفوی و از دانشمندان شیعه، شاگرد ملاصدرای شیرازی و داماد بزرگ او، فقیه اخباری), 1007ق. کاشان#1090 ق. کاشان 1007ق. کاشان#1090 ق. کاشان Descriptor محمد علی خورسندیان Author article 2251-6123 http:/jrt.shirazu.ac.ir 1394-06-09 1396-10-10 ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین توحید فیض کاشانی: ملا محسن فیض کاشانی توحید علم الهی وحدت وجود ملاصدرا وحدت در کثرت ابن ترکه وحدت حقه حقیقیه بساطت وجود حقیقت بسیط محض قاعده اعطا اتحاد نفس و قوای خود حمل حقیقت و رقیقت صفات سلبی بسیط الحقیقه سریان حیات در هستی قرب و معیت حق ابن عربی قاعده بسیط الحقیقه خواجه صائن الدین ابن تُرکه اصفهانی ابن عربی ملامحسن فیض کاشانی ملاصدرا شیرازی ملا محسن فیض کاشانی Persian شیراز دانشگاه شیراز تابستان/ 1386 مسأله و هدف اصلی این تحقیق تبیین قاعده ,quot;بسیط الحقیقه کل الأشیاء,quot; از دیدگاه صدرالمتألهین است. هم‌چنین در این مقاله این سؤال پاسخ داده می‌شود که چه برهانی بر این قاعده اقامه شده است و چه استفاده‌هایی از آن در ابواب مختلف حکمت متعالیه صورت می‌گیرد؟ بیشتر داده‌های مورد نیاز این پژوهش، از آثار ملاصدرا گردآوری شده و تلاش بر این بوده است که پس از درک درست عبارات ایشان و مقایسه‌شان با یک‌دیگر و با تحلیل و استنتاج مبتنی بر اصول کلی فلسفه اسلامی و منطق ارسطویی، به تبیین موضوع پرداخته شود. در این مقاله، استدلال ملاصدرا بر این که حقیقت بسیط محض، کل اشیا است و در عین حال، هیچ کدام از آن‌ها نیست، به کمک نوعی برهان خلف به اثبات می‌رسد و در مقایسة این استدلال با قاعدة اعطاء (معطی الشئ لایکون فاقدا له) که عرفا بدان استناد کرده‌اند، برتری این برهان اثبات می‌گردد. در نهایت، به پی‌آمدهای مهم پذیرش این قاعده در اثبات توحید و وحدت حقیقی ذات واجب الوجود، شناخت صفات خداوند، رابطة وحدت و کثرت، مفهوم حیات در جهان هستی، اتحاد نفس ناطقه با قوای خود و هم‌چنین تأثیر این قاعده در فهم برخی عبارات متون مقدس دینی پرداخته شده است. text خورسندیان, محمد علی (استادیار دانشگاه شیراز) Author قفال, ابوبکر, 327-427 327#427 Descriptor ابن عربی , شیخ اکبر؛ محیی الدین محمدبن علی (Ibn Arabi؛ شاعر، فیلسوف و عارف مشهور قرن هفتم هجری، از اولاد حاتم طائی، متولد اندلس، صاحب کتب «فتوحات مکیه» و «فصوص الحکم»، نظریه وحدت وجود), 560ق/1165م.#638ق/1240م. 560ق/1165م.#638ق/1240م. Descriptor تُرکه اصفهانی, افضل‌الدین محمد بن صدرالدین بن حبیب الله (فیلسوف، مترجم، متکلم شیعه اثنی‌عشرى و ایرانى), (اصفهان)#850 ه‍.ق (ساوه (محل دفن: اصفهان (درب آستان)) (اصفهان)#850 ه‍.ق (ساوه (محل دفن: اصفهان (درب آستان)) Descriptor فیض کاشانی, ملامحسن (حکیم فیلسوف، محدث، مفسر و عارف دوره صفوی و از دانشمندان شیعه، شاگرد ملاصدرای شیرازی و داماد بزرگ او، فقیه اخباری), 1007ق. کاشان#1090 ق. کاشان 1007ق. کاشان#1090 ق. کاشان Descriptor محمد علی خورسندیان Author article 2251-6123 http:/jrt.shirazu.ac.ir 1394-06-09 1396-10-10 ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین عبدالله جوادی آملی اسفار وحدت وجود حرکت جوهری ملاصدرا الله اصالت وجود عقل‌گرایی مطلق وجود ادراک (معرفت شناسی) الهیات مسیحی فقر وجودی خداجویی بساطت وحدت تشکیکی وجود ادراک ادراک انسان وحدت وجود قرآن مناد بازنمایی قاعده بسیط الحقیقه وجود مقید اصل جهت کافی الهیات لایب نیتس هماهنگی پیشین بنیاد الهیات مسیحی بساطت واجب غلامحسین ابراهیمی دینانی حکمت متعالیه حرکت جوهری امکان فقری وجود محدود اصالت وجود بساطت بساطت واجب(امور عامه) وحدت تشکیکی وجود برهان بسیط الحقیقه نظام احسن واجب تعالی (اسماء ذات) وجود حق مطلق (اسماء ذات) قرآن حقایق واقع لایب‌نیتس وجود کامل مطلق غلامحسین ابراهیمی دینانی عبدالله جوادی آملی فلوطین(افلوطین) رنه دکارت گوتفرید لایب نیتس باروخ اسپینوزا ب. امام اول(حضرت امام علی ع) عقل گرایی(مقابل تجربه گرایی) حقایق عقل((لایب نیتس)، مقابل حقایق واقع لایب نیتس) حقایق واقع((لایب نیتس)، مقابل حقایق عقل لایب نیتس) اصل جهت کافی((لایب نیتس)، اصطلاح وابسته) فعلیت محض وحدت معرفت حقایق عقل اصل کمال مناد نخستین ادراک پنهان ادراک آشکار ادراک بسیط ادراک مرکب شعور عمومی موجودات ملاصدرا شیرازی حاج ملاهادی سبزواری (موسس مکتب سبزوار) Persian شیراز دانشگاه شیراز تابستان/1385 با توجه به نقش مهم قواعد فلسفی در نظام های مابعدالطبیعی، توجه صدرالمتالهین شیرازی به قاعده بسیط الحقیقه و لایبنیتز به مفهوم بساطت، سوال تحقیق این است که: چه شباهت ها یا تفاوت هایی میان مفهوم بسیط الحقیقه صدرایی و مناد لایبنیتز وجود دارد و این دو فیلسوف با پی گیری این دو مفهوم و لوازم آن، به چه نتایجی دست یافتند؟ با یک بررسی همه جانبه و تطبیقی در آثار این دو فیلسوف، معلوم می شود که به لحاظ تلازم میان مفهوم بساطت و مفاهیمی هم چون وحدت، کلیت و جامعیت، هر دوی آن ها معتقدند خداوند به عنوان بسیط الحقیقه یا مناد نخستین و فعلیت محض کل اشیا است، کمالات همه موجودات را داراست و از نقایص آن ها مبراست. او جام جهان نماست همان طور که، جهان آینه خدا نماست. text زکوی, علی‌ اصغر (دانشیار فلسفه، گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی مازندران، ساری), 1344ش.- 1344ش.- Author ملاصدرا, صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی (فیلسوف مشهور موسس حکمت متعالیه، شیعه و ایرانی), 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. 979ق./950ش./ 1572م.#1050 ق./1641م. Descriptor لایبنیتس, گوتفرید (فیلسوف مسیحی، ریاضیدان و فیزیک‌دان آلمانی), #1646م.لایپزیگ، آلمان-1716م.هانوور، آلمان #1646م.لایپزیگ، آلمان-1716م.هانوور، آلمان Descriptor ام‍ام‌ اول‌ (امام علی), امیر المومنین ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ اب‍ی‌طال‍ب‌(ع‌) , ۲۳ ق‍ب‍ل‌ از ه‍ج‍رت‌ # # ۴۰ق‌./661م. ۲۳ ق‍ب‍ل‌ از ه‍ج‍رت‌ # # ۴۰ق‌./661م. Descriptor سبزواری, حاج ملاهادی بن مهدی (فیلسوف صدرایی، حکمت متعالیه), 1212ق./1798م,#1289ق./1872م. 1212ق./1798م,#1289ق./1872م. Descriptor جوادی آملی, عبدالله (مرجع معاصر تقلید مقیم قم، فیلسوف، عارف و مفسر قرآن), 1312ش./1350ق. آمل، مازندران# 1312ش./1350ق. آمل، مازندران# Descriptor ابراهیمی دینانی, غلامحسین (استاد تمام بازنشسته گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، از شاگردن علامه طباطبایی، مشهور به طرح پرسش های جدید از فلسفه اسلامی), -1313 ش.# -1313 ش.# Descriptor دکارت, رنه (René Descartes، ریاضی‌دان و فیلسوف فرانسوی, مسیحی کاتولیک), 1596#1650 1596#1650 Descriptor اسپینوزا, باروخ (فیلسوف هلندی یهودی تبار، پیرو همه‌خدایی یا پان‌تئیسم), #۱۶۳۲م.آمستردام، هلند-۱۶۷۷م.لاهه، هلند #۱۶۳۲م.آمستردام، هلند-۱۶۷۷م.لاهه، هلند Descriptor فلوطین, افلوطین (فیلسوف نوافلاطونی), 204م. لیکوپولیس#270م. کامپانیا، ایتالیا 204م. لیکوپولیس#270م. کامپانیا، ایتالیا Descriptor علی اصغر زکوی Author article Comparative 2251-6123 specialized http:/jrt.shirazu.ac.ir 1394-06-09 1396-10-04 ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین توحید توحید وحدت وجود سنخیت ظهور کثرت ظهور ظلی نفس رحمانی بساطت جعل صدور صفات الهی امامت قاعده بسیط الحقیقه وحدت صرفه وحدت عددی قاعده «الواحد» نظام وحدت وجودی رابطه وحدت و کثرت حق مخلوق مجعول حقیقی جهت صدور جعل وجود جعل بسیط ماهیت شخصیت ها شیخ مرتضی انصاری غلامحسین ابراهیمی دینانی ابن سینا حسن حسن زاده آملی شهاب الدین سهروردی(شیخ اشراق) جلال الدین دوانی، محمد بن سعد ابن عربی عرفان نظری ب. امام اول(حضرت امام علی ع) امامان معصوم علیهم السلام میرداماد ملاصدرا شیرازی Persian شیراز دانشگاه شیراز بهار/1391 در این مقاله، قاعده‌ی معروف الواحد در نظام‌های وحدت وجودی ارزیابی می‌شود و با توجه به قاعده‌ی دیگری که عموما برای چنین نظام‌هایی بنیادی است، یعنی «قاعده‌ی بسیط الحقیقه کل الاشیاء»، نتیجه خواهیم گرفت که نظر به بساطت محض «مصدر» که به معنای جامعیت و کل الوجود بودن است، دیگر به تبیین و تحکیم قاعده‌ی الواحد برطبق روال مرسوم نیازی نیست. در طراحی استدلال‌های مرسوم، برای اثبات قاعده‌ی الواحد یک تقابل رفع ‌نشدنی میان وحدت و کثرت فرض شده است. به نظر می‌رسد تلقی تقابل و اجتماع ‌ناپذیر بودن وحدت و کثرت، ریشه در نادیده گرفتن قاعده‌ی بسیط‌الحقیقه دارد. به این قاعده در نظام‌هایی که نوعا وحدت وجودی نیستند توجه نشده است و لذا می‌توان ادعا کرد که بهادادن به قاعده‌ی‌الواحد، با همان سبک و سیاق مرسوم، غفلت از وحدت صرفه‌ی وجود حق بوده است. وحدت صرفه، چون تقابل میان وحدت و کثرت را می‌زداید، اعتبار قاعده‌ی‌ الواحد را، بدان‌گونه که مبتنی بر چنین تقابلی است، مخدوش می‌سازد، زیرا این‌جا دیگر «وحدت»، چه در «مصدر» وچه در«صادر» هیچ‌کدام مقابل «کثرت» نیست، بلکه در اولی به‌نحو کثرت است در وحدت و در دومی به‌نحو وحدت است در کثرت. از همین‌روست که در اندیشه‌ی ابن‌عربی و نیز ملاصدرا، نفس رحمانی یا حق مخلوق به (که همان وجود ساری در ماسواست) تنها صادر و صادر اول و آخر است. در همین چارچوب، معنای «صدور» به ناچار نیازمند تحولی اساسی بوده، مبدل به معنای«ظهور» خواهد شد. هم‌چنین در این زمینه، تأمل و ارزیابی «مجعول حقیقی» و «سنخیت» میان علت و معلول از نو باید صورت گیرد. text پلنگی, منیره (دانشیار و مدیر گروه فلسفه و کلام دانشکده علوم انسانی دانشگاه شهید مطهری تهران ایران) Author حسن زاده آملی, حسن (علامه ذوالفنون، فیلسوف و عارف شیعه ایرانی), 1307ش. لاریجان، آمل، مازندران#1400ش. 1307ش. لاریجان، آمل، مازندران#1400ش. Descriptor ام‍ام‌ اول‌ (امام علی), امیر المومنین ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ اب‍ی‌طال‍ب‌(ع‌) , ۲۳ ق‍ب‍ل‌ از ه‍ج‍رت‌ # # ۴۰ق‌./661م. ۲۳ ق‍ب‍ل‌ از ه‍ج‍رت‌ # # ۴۰ق‌./661م. Descriptor انصارى , شیخ مرتضی (شیخ اعظم؛ فقیه، اصولى، متکلم؛ شیعه اثنی‌عشرى و ایرانى، از فقیهان بزرگ شیعه امامی در قرن سیزدهم قمری، مرجع تقلید، صاحب کتب درسی حوزوی رسائل=فرائد الاصول و مکاسب=المتاجر), 1214ق. دزفول، خوزستان، ایران##1281ق. نجف، عراق 1214ق. دزفول، خوزستان، ایران##1281ق. نجف، عراق Descriptor سهروردی (شیخ اشراق), شهاب الدین یحیی بن حبش (با عمر بن محمد سهروردی عارف اشتباه نشود، مؤسس مکتب‌ اشراق، احیاگر حکمت خسروانی، خواهرزاده عمر بن محمد سهروردی عارف), -549ق/1155م. سهرورد، زنجان، ایران##587ق/1191م. حلب، سوریه -549ق/1155م. سهرورد، زنجان، ایران##587ق/1191م. حلب، سوریه Descriptor مدرس آشتیانی , میرزامهدی (حکیم، عارف و دانشمند شیعه قرن چهاردهم، حکمت متعالیه، صاحب کتاب «اساس التوحید، به فارسی»، «حاشیه بر اسفار، به عربی»، «حاشیه بر شفاء»، «حاشیه بر فصوص الحکم ابن عربی»، «حاشیه بر فصوص فارابی»، «حاشیه بر مصباح الانس»، «تعلیقة رشیقة علی شرح منظومة السبزواری»), 1268ش. تهران#1332ش. تهران (محل دفن: قم، رواق بالاسر) 1268ش. تهران#1332ش. تهران (محل دفن: قم، رواق بالاسر) Descriptor ابن سینا, حسین بن عبدالله (Ibn Sina؛ Avicenna؛ شیخ الرئیس، فیلسوف مشهور مشائی، شیعه و ایرانی), ۳۷۰ق/359ش./981م. (افشنه بخارا)# # ۴۲۸ق/416ش./1038م. (همدان) ۳۷۰ق/359ش./981م. (افشنه بخارا)# # ۴۲۸ق/416ش./1038م. (همدان) Descriptor ابراهیمی دینانی, غلامحسین (استاد تمام بازنشسته گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، از شاگردن علامه طباطبایی، مشهور به طرح پرسش های جدید از فلسفه اسلامی), -1313 ش.# -1313 ش.# Descriptor میرداماد, میر برهان‌الدین محمدباقر (فیلسوف عصر صفوی و استاد ملاصدرا، معلم ثالث), -969ق.گرگان#1040ق./1632م.عراق -969ق.گرگان#1040ق./1632م.عراق Descriptor ابن عربی , شیخ اکبر؛ محیی الدین محمدبن علی (Ibn Arabi؛ شاعر، فیلسوف و عارف مشهور قرن هفتم هجری، از اولاد حاتم طائی، متولد اندلس، صاحب کتب «فتوحات مکیه» و «فصوص الحکم»، نظریه وحدت وجود), 560ق/1165م.#638ق/1240م. 560ق/1165م.#638ق/1240م. Descriptor جلال الدین دوانی , محمد بن اسعد (فیلسوف، حکیم، متکلم، شاعر و دانشمند بزرگ اسلامی، شافعی، اشعری، «مستبصر؟: "به دلیل انتساب رساله نورالهدایة در امامت به او"»), 830ق./1427م. دوان، کازرون##908ق./1503م. کازرون 830ق./1427م. دوان، کازرون##908ق./1503م. کازرون Descriptor نوری, ملا علی بن جمشید (حکیم، فیلسوف، مدرس و عالم اسلامی قرون ۱۲ و ۱۳ هجری، احیاگر فلسفه صدرایی در ایران، موسس مکتب فلسفی تهران), قرن12ق. نور، مازندران#۱۲۴۶ق./1831م. اصفهان قرن12ق. نور، مازندران#۱۲۴۶ق./1831م. اصفهان Descriptor منیره پلنگی Author article 2251-6123 specialized http:/jrt.shirazu.ac.ir 1394-06-15 1396-06-01