جبر توحید خداشناسی قضا و قدر کلام امامیه البداء نسخ احاطه علمی حق لوح محو و اثبات سرنوشت قطعی عبادت عقول شروط تحقق بدا منبع بداء علم مخزون حق تعالی تفکیک بداء از نسخ اطلاق قدرت خداوند قرآن تاویل بدا به نسخ اراده ازلیه خداوند رابطه توحید و بداء اهمیت اعتقاد به بدا صفات خدا ملاصدرا شیرازی: صدرالمتألهین توحید محمد بن یعقوب کلینی ابن بابویه، محمدبن علی: شیخ صدوق شیخ مفید: محمد بن محمد بن نعمان‏ سید مرتضی‏: علی بن حسین بن موسی شیخ طوسی‏: ابوجعفر محمد بن حسن خواجه نصیرالدین طوسی علامه طباطبایی: سید محمدحسین طباطبایی خداشناسی (کلام) صفات الهی شیخ مفید سید مرتضی خواجه نصیرالدین طوسی شیخ طوسی علامه طباطبایی حسن حسن زاده آملی محمد بن یعقوب کلینی ابن بابویه، محمدبن علی(شیخ صدوق) میرداماد ملاصدرا شیرازی Persian شیراز دانشگاه شیراز تابستان/ 1387 این مقاله به دنبال یافتن پاسخ این پرسش است که با توجه به ازلی و ذاتی بودن علم و اراده خداوند، آیا این صفات تغییر پذیرند؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، این تغییر چگونه و در چه شرایطی رخ می دهد؟ پرسش بالا در آموزه بداء، که از عقاید پیروان فرقه شیعه اثنی عشری است، به خوبی پاسخ داده شده است. در میان اندیشمندان شیعه، در مورد بداء، دو رویکرد به چشم می خورد: در رویکرد اول، بداء نوعی نسخ است و نسبت آن به خدا مجازی تلقی می شود. یکی از ایرادهای این رویکرد این است که همه مسلمانان نسخ را قبول دارند؛ بنابراین اگر بداء امری مستقل از نسخ بوده، نسبت آن به خدا حقیقی است. این رویکرد، که از تاویل روایات اهل بیت (ع) برگرفته شده است، بداء را اظهار امر تازه از علم مخزون خدا می داند. به نظر می رسد علت مخالفت بعضی از فرقه های مسلمان با بداء، برداشت نادرست از آن است که مستلزم نسبت دادن عجز و جهل به خداوند می شود. اما با توجه به آیه ,quot;کل یوم هو فی شان,quot; که سلطنت مطلق خدا بر هستی را ثابت می کند، حکمت عدم استمرار وضع سابق، که معنای درست بداء است، توجیه روشنی می یابد. مقاله رویکرد دوم را اثبات می کند که دو نتیجه مهم از آن به دست می آید: نخست این که حقیقت بداء مستلزم هیچ تغییری در علم و اراده خدا نیست. بنابراین مخالفت بعضی فرقه ها با بداء منطقی نیست؛ و نتیجه دوم این که اختلاف فرق دیگر با شیعه صرفا لفظی و سطحی است. text ریاضی, نوریه (استادیار دانشگاه تربیت معلم سبزوار) Author قفال, ابوبکر, 327-427 327#427 Descriptor شیخ مفید, ابو عبدالله محمد بن محمد بن نُعمان (متکلم، فقیه و عالم بزرگ امامیه؛ مقیم بغداد در عراق) , 336ق./948م. (بغداد،عراق)# # 413ق./1023م. (بغداد،عراق) 336ق./948م. (بغداد،عراق)# # 413ق./1023م. (بغداد،عراق) Descriptor -, نوح نبی علیه السلام Descriptor شیخ صدوق, ابن بابویه محمد بن علی (بزرگ‌ترین محدّث و فقیه امامیه مکتب حدیثی قم، مولف "من لا یحضره الفقیه" از کتب اربعه جوامع حدیثی شیعه), -311ق./924م.قم ## ‏381 ق./992م. شهرری -311ق./924م.قم ## ‏381 ق./992م. شهرری Descriptor شیخ کلینی , محمد بن یعقوب (فقیه و محدث بزرگ امامیه، مولف "کافی" از کتب اربعه جوامع حدیثی شیعه؛ متکلم امامی دوره غیبت صغری), ۲۵۸ق./249ش./864م. ری،ایران# # 328ق./941م. بغداد،عراق ۲۵۸ق./249ش./864م. ری،ایران# # 328ق./941م. بغداد،عراق Descriptor میرداماد, میر برهان‌الدین محمدباقر (فیلسوف عصر صفوی و استاد ملاصدرا، معلم ثالث), -969ق.گرگان#1040ق./1632م.عراق -969ق.گرگان#1040ق./1632م.عراق Descriptor شیخ طوسی, ابوجعفر محمد بن حسن (ملقب به شیخ الطائفة، محدث، مفسر، رجالی، متکلم و فقیه بزرگ امامیه, مولف "تهذیب الاحکام" و "الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار" از کتب اربعه جوامع حدیثی شیعه، شیعه اثنی‌عشرى و ایرانى؛ موسس حوزه علمیه نجف), 385ق./996م.طوس،خراسان ## ‎۴۶۰ق./1069م.نجف،عراق 385ق./996م.طوس،خراسان ## ‎۴۶۰ق./1069م.نجف،عراق Descriptor حسن زاده آملی, حسن (علامه ذوالفنون، فیلسوف و عارف شیعه ایرانی), 1307ش. لاریجان، آمل، مازندران#1400ش. 1307ش. لاریجان، آمل، مازندران#1400ش. Descriptor طباطبایی(علامه طباطبایی), سید محمد حسین (فیلسوف نوصدرایی معاصر، حکمت متعالیه، مفسر بزرگ؛ صاحب تفسیر المیزان، «بدایة الحکمة»، «نهایة الحکمة» و «اصول فلسفه و روش رئالیسم») , 1281ش. تبریز ##1360ش. قم 1281ش. تبریز ##1360ش. قم Descriptor علم الهدی, سید مرتضی (شریف مرتضی، فقیه و متکلم بزرگ امامیه؛ مقیم بغداد در عراق), 355ق./967م. بغداد،عراق# # 436ق./1045م. بغداد،عراق 355ق./967م. بغداد،عراق# # 436ق./1045م. بغداد،عراق Descriptor نوریه ریاضی Author article Review comments 2251-6123 http:/jrt.shirazu.ac.ir 1394-06-09 1396-01-14 توحید معتزله علم الهی اشاعره الارده الالهیه البداء تغییر در اراده خدا صدق خبر خداوند بداء در امامت اسماعیل تغییر در علم خداوند تقدیر علم فعلی بدا در اخبار بداء در اوامر و نواهی تفاوت بداء و نسخ متکلمان عقل گرای شیعه شرایط بدا آموزه بداء در شیعه توحید ابن بابویه، محمدبن علی: شیخ صدوق شیخ مفید: محمد بن محمد بن نعمان‏ سید مرتضی‏: علی بن حسین بن موسی محمد بن علی کراجکی ابواسحاق ابراهیم بن نوبخت ابوسهل نوبختی: اسماعیل بن نوبخت صفات الهی اعتقاد به بدا شیخ مفید سید مرتضی ابوسهل نوبختی ابواسحاق ابراهیم بن نوبخت محمد بن علی کراجکی بداء علم کلام ابوالحسن اشعری (موسس مکتب اشاعره) ابن بابویه، محمدبن علی(شیخ صدوق) سید جمال موسوی ابوالحسین خیاط(خیاط معتزلی) Persian قم انجمن کلام اسلامی حوزه علمیه قم پاییز / 92 اندیشه ناب و توحیدی بدا گرچه در جامعه مسلمانان نخستین وجود داشت، اما بنا به دلایلی تنها در جامعه شیعی استمرار یافت. تا پایان عصر حصور ائمه علیهم السلام میان متکلمان شیعه اختلافی در تبیین بدا وجود نداشت. بعد از این دوره و در زمانی که کلام شیعه دوران رکود و فترت را پشت سر می گذاشت، گروهی از معتزلیان شیعه شده و متکلمان عقل گرای شیعه تبیین جدید از بدا را ارایه داده و آن را هم وزن نسخ دانستند. این اندیشه جدید که در ابتدا گروه اندکی طرفدار آن بودند، رفته رفته جایگاه مهمی در میان متکلمان شیعه پیدا کرد، به گونه ای که در اواسط قرن پنجم تقریبا همه گیر شد. تبیین این اندیشه جدیدبا شیخ مفید ادامه یافتو شاگردان وی نیز ادامه دهنده همین مسیر بودند. text موسوی , سید جمال الدین (دکتری جریان‌‌های کلامی معاصر، جامعةالمصطفی العالمیه) Author کَراجُکی طرابلسی, ابوالفتح محمد بن علی بن عثمان (فقیه امامیه، اصولى شیعه، ریاضیدان، ستاره شناس، ادیب، آگاه به علوم حدیث، فلسفه، کلام، نحو، اخلاق، تاریخ، رجال، تفسیر و پزشکى در نیمه اول قرن پنجم هجرى و معاصر با شیخ طوسى), قرن4ق. کراجک، نزدیک واسط، عراق#‎۴۴۹ق/1058م. صور، لبنان قرن4ق. کراجک، نزدیک واسط، عراق#‎۴۴۹ق/1058م. صور، لبنان Descriptor شیخ مفید, ابو عبدالله محمد بن محمد بن نُعمان (متکلم، فقیه و عالم بزرگ امامیه؛ مقیم بغداد در عراق) , 336ق./948م. (بغداد،عراق)# # 413ق./1023م. (بغداد،عراق) 336ق./948م. (بغداد،عراق)# # 413ق./1023م. (بغداد،عراق) Descriptor شیخ صدوق, ابن بابویه محمد بن علی (بزرگ‌ترین محدّث و فقیه امامیه مکتب حدیثی قم، مولف "من لا یحضره الفقیه" از کتب اربعه جوامع حدیثی شیعه), -311ق./924م.قم ## ‏381 ق./992م. شهرری -311ق./924م.قم ## ‏381 ق./992م. شهرری Descriptor خیاط معتزلی, ابوالحسین (متکلم معتزلى، رئیس معتزله بغداد در قرن سوم هجری), #300 ه‍.ق #300 ه‍.ق Descriptor اشعری , ابوالحسن علی بن اسماعیل (موسس مکتب کلامی اشعری), 260ق/874م.#324ق/936م. 260ق/874م.#324ق/936م. Descriptor علم الهدی, سید مرتضی (شریف مرتضی، فقیه و متکلم بزرگ امامیه؛ مقیم بغداد در عراق), 355ق./967م. بغداد،عراق# # 436ق./1045م. بغداد،عراق 355ق./967م. بغداد،عراق# # 436ق./1045م. بغداد،عراق Descriptor ابو سهل نوبختی , اسماعیل بن علی (متکلم شیعه امامی، از یاران خاصّ امام عسکری علیه السلام، از پیشوایان و حامیان بلند مرتبه امامیه بغداد در دوره غیبت صغری، صاحب کتاب «التنبیه فی الامامه» مندرج در مقدمه کتاب کمال الدین شیخ صدوق، ملقب به شیخ المتکلّمین), 237ق. بغداد، عراق#311ق. بغداد، عراق 237ق. بغداد، عراق#311ق. بغداد، عراق Descriptor اصفهانی, ابن مملک Descriptor قاضی همدانی, عبدالجبار بن احمد (قاضی عبدالجبار، معتزلی همدانی، صاحب کتاب «المغنی» و «کتاب شرح اصول الخمسه»، رئیس بهشمیه از معتزله پس از ابوعبداللّه بصری), 359ق./971م.# # 415 ق./1025م. 359ق./971م.# # 415 ق./1025م. Descriptor ابن جبرویه, احمد بن علی بن عبدالجبار Descriptor نوبختی, ابواسحاق ابراهیم , قرن 4 ق- قرن 4 ق# Descriptor سیدجمال الدین موسوی Author article 0 tkalam.ir 1394-06-10 1396-07-30 Author born digital Author born digital