قرآن کریم طاهره ماهرو زاده (دانشکده هدی) 01- قرآن کریم Persian کلیدواژه فارسی: معنویت، معنویت در قرآن، معنویت اسلامی، مولفه های معنویت اسلامی، احساس فقر و نیاز، احساس فقر و نیاز به خدا مقدمه 1 فصل 1: کلیات و مفاهیم 3 1.طرح تحقیق 3 1-1.تبیین مسئله و سوال اصلی 3 1-2. سؤالات فرعی 5 1-3. پیشینه 6 1-4. روش تحقیق 8 2. مفاهیم تحقیق 8 2-1. مؤلفه 8 لغوی 8 اصطلاحی 9 2-2. معنویت 9 لغوی 9 اصطلاحی 9 2-2-1.تعریف معنویت از منظر اندیشمندان غرب 10 2-2-2. تعریف معنویت از منظر اندیشمندان مسلمان 11 2-3. معنویت اسلامی 13 2-4. فقر 15 لغوی 15 اصطلاحی 15 3. مبادی تحقیق 15 3-1. مبانی معنویت اسلامی 16 3-1-1. اصالت روح 16 3-1-1-1. تنزل و تصعد روح 17 3-1-2. اصالت فطرت 19 3-1-2-1. تحلیل معنایی آیه فطرت 19 3-1-2-2. رابطه دین فطری و دین منزل 21 3-1-2-3. فطرت و اضطرار 23 3-1-3. اصالت عالم غیب 24 3-1-3-1. انسان‌شناسی از نگاه ملاصدرا 26 3-1-3-2.آثار ایمان به غیب 27 3-1-4. اصالت شریعت 29 3-2.مؤلفه‌های معنویت اسلامی 31 3-2-1. مؤلفه‌های شناختی (خداباوری) 31 3-2-2. مؤلفه‌های گرایشی- عاطفی ( عشق و محبت به خدا- تسلیم‌پذیری محض) 32 3-2-2-1. عوامل ایجاد عشق و محبت الهی 33 3-2-3. مؤلفه‌های رفتاری (عبودیت) 35 3-3. فقر وجودی در قرآن با رویکرد فلسفی 37 1-3-3. دلیل نقلی 38 1-1-3-3.آیات نیازمندی محض انسان به خالق 38 2-1-3-3.آیات عدم مالکیت محض انسان 40 3-1-3-3.آیات انسان در دایره ربوبیت الهی 41 2-3-3. دلیل عقلی 43 1-2-3-3.برهان امکان فقری 43 2-2-3-3.فقر ذاتی و تطور ضعف‌ها و حالات انسان 45 3-2-3-3. فقر ذاتی و برهان حدوث 46 فصل 2: نقش مؤلفه‌های شناختی معنویت اسلامی بر ایجاد و تقویت احساس فقر و نیاز به خداوند از منظر قرآن کریم 47 مقدمه 47 1. مؤلفه خداشناسی 48 1-1.خداشناسی در قرآن و ایجاد احساس فقر و نیاز انسان به خداوند 48 1-1-1.آیات مربوط به شناخت ذات خداوند 49 2-1-1. آیات مربوط به شناخت صفات کمالی خداوند 49 3-1-1.آیات مربوط به شناخت افعال خداوند 49 2-1. فقر وجودی و ایجاد احساس فقر و نیاز انسان به خداوند 51 1-2-1. آیات مربوط به درک محدودیت ها و ضعف انسان 51 2-2-1. آیات مربوط به وابستگی انسان به خداوند 52 3-1.دلایل مبتنی بر تقویت بخشی ارتباط خداشناسی و احساس فقر و نیاز به خداوند 53 1-3-1. برهان صدیقین؛ دلیلی بر شناخت خداوند از راه ذات حق تعالی(دلیل عقلی) 53 1-1-3-1.دلالت آیات قرآن بر برهان صدیقین 54 دلالت آیه 53 سوره فصلت 55 2-3-1.آیات معیت؛ دلیلی بر شناخت خداوند از راه ارتباط بی‌واسطه او با انسان (دلیل نقلی) 58 1-2-3-1.نظرات مختلف درباره معیت غنی مطلق عالم هستی با مخلوقات فقیر و نیازمند به او 59 2. مؤلفه خودشناسی 62 2-1. اصول مطرح‌شده در موضوع خودشناسی 63 2-1-1. دو بعدی بودن انسان 63 2-1-2. کرامت ذاتی انسان 64 2-1-3. فطرت الهی انسان 65 2-2. خودشناسی مبتنی بر فقر وجودی در قرآن 67 2-2-1. خودشناسی و شکوفاسازی مراتب شناختی در کشف فقر وجودی 68 2-2-1-1. خودشناسی و شکوفاسازی مراتب عقلانی در کشف فقر وجودی 71 2-2-2. خودشناسی و شکوفاسازی مراتب سلوکی در کشف فقر وجودی 72 3. مؤلفه راهنماشناسی 73 3-1. دلیل اول بعثت انبیاء: قاعده لطف و احساس فقر و نیاز به خدا 73 3-1-1. لطف صادرشده از سوی خداوند 75 3-1-2. حکمت خداوند 75 3-1-3. اختیار انسان و تأثیر آن در سرنوشت او 76 3-2. دلیل دوم بعثت انبیاء؛ عدم‌کفایت هدایت تکوینی برای نیل انسان به کمال 78 3-2-1. ذاتی بودن ولایت تکوینی خداوند 80 4. مؤلفه‌ هستی شناسی 81 4-1. مبانی هستی‌شناسی و ایجاد احساس فقر و نیاز انسان به خدا 82 4-1-1. سرچشمه عالم هستی، دارنده صفات کمالی 83 4-1-1-1.شناخت علم واجب تعالی 83 4-1-2. نیازمند بودن موجودات هستی به خداوند 87 4-2. تبیین ارتباط خداوند با عالم هستی و تقویت احساس فقر و نیاز به خدا در انسان 87 4-2-1. رابطه صانع و مصنوع 88 4-2-1-1. دلیل نقلی 88 4-2-1-2.دلیل عقلی 89 4-2-2.رابطه صادر و مصدر یا فیضان 91 4-2-2-1.اندیشه افلوطین در میان عرفا و حکمای مسلمان 91 4-3. نظریه امکان وجود فقری و رابط در تبیین رابطه مخلوقات هستی با حق 92 4-4.اراده فراگیر و قدرت مطلق الهی در رابطه با امکان فقری موجودات هستی 94 5. مؤلفه معادشناسی 95 5-1. اثبات عوامل ایمان به معاد و زمینه سازی فقر و نیاز به خداوند 96 5-1-1. پذیرش توحید 96 5-1-1-1. دلیل نقلی 97 5-1-1-2. دلیل عقلی 98 5-1-2. توجه به حاکمیت خدا 99 5-1-3.توجه و آگاهی به رحمت الهی 101 5-1-4. آگاهی از هدف‌داری خلقت 103 جمع بندی فصل 104 فصل 3: نقش مؤلفه‌های گرایشی- عاطفی معنویت اسلامی در ایجاد و تقویت احساس فقر و نیاز به خدا از منظر قرآن کریم 106 مقدمه 106 1. ارتباط مؤلفه شناختی (خداباوری) با مؤلفه عشق و محبت الهی 106 1-1. محبت الهی 109 1-1-1. تعریف محبت 109 1-1-2. ماهیت ارتباط انسان باخدا در سایه محبت الهی 110 1-1-2-1. ارتباط انسان و خدا در قرآن 111 1-1-2-2. ارتباط انسان و خدا در عرفان 112 1-1-3. ارتباط عاشقانه انسان با خداوند 113 1-1-3-1. انسان کامل الگوی تحقق ساز ارتباط عاشقانه با خدا 113 1-1-3-2. دعا ثمره ارتباط عاشقانه و نقش آن در ایجاد و تقویت احساس فقر و نیاز به خدا 115 الف. تعریف دعا 116 ب. ارتباط دعا با پرستش 118 ج.دلایل نیازمندی به دعا 119 د. ثمرات لذت‌های معنوی دعا 120 ه. نقش دعا در تکامل معنوی 121 1-2. عشق الهی 123 1-2-1. تعریف عشق 123 1-2-2. ماهیت ارتباط انسان با خدا در سایه عشق الهی 125 1-2-3. نقش انسان و خدا در ارتباط معشوقانه 126 1-2-3-1. خداوند محور ارتباط معشوقانه 126 1-2-3-2. رضایت متقابل خداوند و انسان، حاصل ارتباط معشوقانه 127 1-2-3-3. نزدیکی قابل توجه انسان و خدا در ارتباط معشوقانه 128 1-2-4. مناجات ثمره ارتباط معشوقانه و نقش آن بر ایجاد و تقویت احساس فقر و نیاز به خداوند 129 1-2-4-2. تعریف مناجات و پیشینه آن 132 1-2-4-3. اقرار و اعتراف انسان در مناجات، نشانه‌ای بر فقر و نیاز او به خداوند متعال 133 الف. اعتراف به خطا و طلب آمرزش در مناجات و نقش آن بر ایجاد و تقویت احساس فقر و نیاز به خدا 133 ب. اعتراف به نعمت و شکرگزاری و نقش آن بر ایجاد و تقویت احساس فقر و نیاز به خدا 136 ج. اعتراف به حمد و ثنای خداوند و نقش آن بر ایجاد و تقویت احساس فقر و نیاز به خدا 138 2. ارتباط مؤلفه شناختی (خداباوری) با تسلیم‌پذیری محض 139 2-1. چرایی تسلیم‌پذیری محض و نقش آن در ایجاد و تقویت احساس فقر و نیاز 140 2-1-1. توجه به ویژگی‌ها و صفات الهی مرتبط با تسلیم پذیری محض انسان فقیر 141 2-1-1-1. مالک 142 2-1-1-2. قوی، قادر و قدیر 143 2-1-1-3. مرید 144 2-1-1-3. ولی 145 2-1-1-4. حق 146 2-1-1-5. ربّ 148 2-1-1-6. هادی 149 2-1-1-7. رازق 151 2-1-1-8. عالم و علیم 152 2-1-2. توجه به ویژگی های وجودی انسان 153 2-1-2-1. هدفمندی انسان 153 2-1-2-2. نیازمند بودن انسان 155 2-1-2-3. جاهل بودن انسان 156 2-1-2-4. نیاز انسان به قانون الهی 159 جمع بندی فصل 160 فصل 4: نقش مؤلفههای رفتاری معنویت اسلامی در ایجاد و تقویت احساس فقر و نیاز به خدا از منظر قرآن کریم 162 مقدمه 162 عبودیت و عشق و محبت الهی 162 عبودیت و تسلیم‌پذیری محض 163 1.شاخص‌های عبودیت و ارتباط آن با احساس فقر و نیاز به خدا 164 1-1. غنای پروردگار 165 1-1-1. آثار پی بردن به غنای پروردگار 166 1-2. مقام خلیفه‌اللهی انسان کامل 167 1-2-1. آثار توجه به مقام خلیفه‌اللهی انسان کامل 169 1-2-1-1.شکوفاسازی استعدادهای بالقوه و جامع انسان در هر مرتبه وجودی 169 1-2-1-2. اراده و اختیار انسان در هر مرتبه وجودی در کنار عمل به تکالیف الهی 170 1-3. خداوند، سرمنشأ آفرینش هستی 171 1-3-1. آثار پی بردن به سر منشأ آفرینش هستی 173 2. مؤلفه‌های عبودیت 174 2-1. مؤلفه‌های تمهیدی- مقدمی و احساس فقر و نیاز به خدا 174 2-1-1. شناسایی عبودیت و احساس فقر و نیاز به خدا 175 2-1-1-1. جایگاه عبودیت در شاکله دین از منظر قرآن 175 2-1-1-2. فطری بودن عبودیت و عبادت از منظر قرآن 177 2-1-1-3. عبودیت در قرآن؛ هدف بعثت انبیاء 177 2-1-1-4. معراج در قرآن؛ ارمغان عبودیت 178 2-1-1-5. گستره بندگی و عبودیت از منظر قرآن 178 2-1-2. حقیقت عبودیت و بندگی و احساس فقر و نیاز به خدا 178 2-1-2-1. انقطاع الی الله 181 2-1-2-2. فناء فی الله 183 2-1-3. یقین در قرآن؛ غایت عبودیت و بندگی 186 2-1-3-1.پذیرش خدا به‌عنوان متولی حقیقی هدایت به کمال نهایی 186 2-1-3-2. عمل به قرآن بیان‌کننده اسرار عروج به قله عبودیت 187 2-1-3-3. نفی اراده غیر الهی 188 2-1-4. پذیرش محض ربوبیت و احساس فقر و نیاز به خدا 188 2-1-4-1.مفهوم شناسی ربّ و ویژگی های آن در قرآن 188 الف. تأمین گر نیازمندی‌ها 189 ب. وضع قوانین و تعیین راه و رسم زندگی 190 2-1-5. رابطه ربوبیت و عبودیت و احساس فقر و نیاز به خدا 191 1-2-1-5. توحید ربوبی بنیادی‌ترین باید حیاتی انسان 193 2-1-6. آثار و نتایج پذیرش محض ربّ و نقش آن احساس فقر و نیاز به خداوند 197 2-1-6-1. به هم پیوستگی ربوبیت و خالقیت و الوهیت 197 2-1-6-2. بازگشت تدابیر عالم هستی به ربّ 199 2-1-6-3. مبتنی بودن ربوبیت ربّ بر حکمت و مصلحت 200 2-1-6-4. مبتنی بودن ربوبیت ربّ بر رحمت 202 2-1-6-5. مبتنی بودن ربوبیت ربّ بر خیر 203 2-1-6-6. باور به توحید ربوبی در وصول به حیات بالاتر 205 2-2. مؤلفه‌های تثبیتی و تحکیمی و احساس فقر و نیاز به خدا 208 2-2-1. حرکت در مسیر کسب تقوای الهی و احساس فقر و نیاز به خدا 209 2-2-1-1. مبانی نهادینه‌سازی فضائل و دوری از رذایل اخلاقی 210 الف.تأثیر و نفوذ خداشناسی در وجود انسان 210 ب. توجه به کمال واجب و نقص ممکن 211 ج. ارتباط روح انسان با خدا 212 د. لذت اخروی شدیدتر و پایدارتر از لذت دنیوی 213 2-2-1-2. مؤلفه‌های ساحت رفتار در تحکیم و تثبیت الگوی ملکات اخلاقی و آثار آن 214 الف.توبه 215 ب. خالص نمودن خود برای خدا 217 ج. مرابطه 218 2-2-1-3.عمل به احکام عملی و شریعت اسلامی 220 الف. احکام عملی فردی 222 ب. احکام عملی اجتماعی 225 2-2-2. سیر در مسیر قرب الی الله و احساس فقر و نیاز 228 2-2-2-1. تشکیکی و ذومراتب بودن قرب 230 2-2-2-2. درجه‌دار شدن و درجه شدن 232 2-2-2-3. قرب حق به بنده و قرب بنده به‌حق 232 2-2-2-4. نتایج قرب الی الله 233 بی‌نیازی از خلق و نیازمندی محض به خدا 233 خالی شدن دل از غیر خدا 234 خوف 235 جمع بندی فصل 236 جمع بندی نهایی 237 محدودیت‌های پژوهش 241 پیشنهادات تحقیقی 242 الف. کاربردی 242 ب. پژوهشی 243 منابع 244, text ضیایی, خدیجه (مجتمع آموزش عالی بنت‌‌الهدی، جامعه‌‌المصطفی (ص) العالمیه، قم، ایران،) Author کاویانی, محمود (استاد) Conductor ماهرو زاده, طاهره (عضو هیات علمی گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی هدی، وابسته به جامعه الزهرا (س)، قم) Thesis advisor خدیجه ضیایی؛ استاد راهنما: محمود کاویانی؛ استاد مشاور: طاهره ماهروزاده Author Thesis 1404-09-12 1404-09-22