00000na 22 1 450282599[1] ر.ک: شیروانى، على، اخلاق اسلامى، ص 116 - 117.
[2] نفس به معناى "شخص" و "من" است و این معناى لغوى همان چیزى است که قرآن از کلمه‏ى نفس اراده کرده است (اخلاق در قرآن، ج 1، مصباح یزدى، محمد تقى، ص 244 - 243). براى آگاهى بیشتر از موارد کاربرد نفس در قرآن رجوع شود به: المیزان، ج 14، ص 287 - 285).
[3] ر.ک: مصباح یزدى، محمد تقى، اخلاق اسلامى، ج 1، ص 195 به بعد.
[4] در فرهنگ غرب از عقل حسابگر به "عقل ابزارى" ، "عقل جزئى‏" یا "عقل استدلال گر" نیز یاد می شود.
جهت‏گیرى اصلى عقلانیت ابزارى و حسابگر در این اصطلاح، تسلط آدمى بر طبیعت است. عقل ابزارى معطوف به معاش است، و به طور کلى عبارت است از قدرت و شعورى که انسان با استفاده از آن به معاش خود سامان مى‏دهد و به زندگى دنیوى مطلوبش دست مى‏یابد. این عقل از آن‏جا که قدرت فن‏آورى و حسابگرى دارد، آدمى را قادر مى‏سازد تا وقایع آینده را پیش‏بینى کند .
احادیث اسلامی گرچه کارکرد ابزارى و عقل معاش را مى‏پذیرند; اما این تفسیر از عقل معاش با تفسیر امثال هیوم و آنچه در غرب متداول است، کاملا متفاوت است .
عقل ابزارى هیوم معطوف به دنیا و زندگى دنیوى است و کارى با آخرت انسان ندارد.
عقلى است که ابزار رسیدن به امیال و شهوات انسان را فراهم مى‏کند . از این رو این عقل در طول شهوت و در خدمت آن است، نه در عرض و معارض آن .
این عقل در خدمت عقل نظرى که خدا و دین را اثبات مى‏کند و عقل عملى که حسن و قبح افعال را مشخص مى‏کند و آدمى را به کارهاى ارزشى و اخلاقى رهنمون مى‏شود، نیست; بلکه در مقابل عقل نظرى و عملى قرار مى‏گیرد .
اما از دیدگاه روایات اسلامی عقل معاش، ابزار رسیدن به اهداف عقل نظرى و عملى است، و چون عقل نظرى، خدا و دین و آخرت را اثبات مى‏کند و عقل عملى آدمى را به رعایت احکام خدا و دین و آخرت فرامى‏خواند، عقل ابزارى در خدمت دین و معنویت و آخرت قرار خواهد گرفت، و در مقابل شهوت و هواى نفس . از همین‏رو امام علی (ع) در برخى سخنان، کارکرد عقل معاش و عقل معاد را قرین یکدیگر ساخته است.
[5] ر.ک: مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى، مرتضى مطهرى، ص 262 - 253، با تلخیص.
[6] مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى، ص 48 - 42 با تلخیص.
[7] الذخیرة، سید مرتضى، ص 536؛ تفسیرالقرآن، صدرالدین شیرازى، ج 1، ص 249؛ اوائل المقالات، شیخ مفید، ص 48؛ نظریه ی ایمان در عرصه ی کلام در قرآن، محسن جوادى، ص 158 - 119؛ اخلاق اسلامى، احمد دیلمى و مسعود آذربایجانى، ص 73.
[8] اخلاق اسلامى، احمد دیلمى و مسعود آذربایجانى، ص 73.
[9] اخلاق اسلامى، على شیروانى، ص 100.
[10] همان، ص 103 و 119.
[11] مقدمه‏اى بر جهان بینى اسلامى ، ص 23 - 21، با تلخیص.
[12] العشق افراط الحب و یکون فى عفاف و فى الاساس «اشتقاق العشق من العشق...»، اقرب الموارد، ج 2، ص 786.
[13] سجادی، سید جعفر، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، واژه ی عشق؛ همو، فرهنگ علوم عقلی، واژه ی عشق؛ و شاید به همین جهت باشد که حضرت امیر (ع) در وصف متقین فرمود: اجساد و بدن‏هاى آنها نحیف است... چونان تیر تراشیده و لاغر کرده مى‏باشند، نهج البلاغه، ترجمه ی محمد دشتى، ص 303 و 305.
[14] همان.
[15] در لسان آیات و روایات معمولاً از چنین حالتى به محبت تعبیر مى‏شود.
[16] ر.ک: عرفان نظرى، یحیى یثربى، ص 53 - 47.
[17] ملاصدرا، اسفار، ج 7، چاپ جدید، ص 158 به بعد.
[18] مائده، 54. «خدا ایشان را دوست مى‏دارد و ایشان خداوند را دوست مى‏دارند».
[19] دیوان امام خمینى )ره).
[20] البته در مبارزه با هواهاى نفسانى، تقویت کشش‏هاى مقابل، از اهمیت ویژه‏اى برخوردار است، مثلاً از طریق ادراک آثار اعمال خیر، محبت خدا در دل انسان بیدار مى‏گردد و با محبت خدا جایى براى غیر خدا در دل باقى نمى‏ماند، و لذا در مناجات شعبانیه آمده است: «الهى لم یکن لى‏حول فانتقل به عن معصیتک الاّ فى وقت ایقظتنى لمحبتک». ر.ک: اخلاق اسلامى، ج 1، مصباح یزدى، ص 213 - 195.
[21] ر.ک: جلوه‏ى حق، مکارم شیرازى، با مقدمه و پاورقى از داوود الهامى، ص 129 - 93.
[22] مثنوى مولوى، دفتر اول، ابیات 1981 و 1982.
[23] مثنوى مولوى، دفتر سوم، ابیات 1145 و 1146.
[24] مثنوى مولوى، دفتر پنجم، ابیات 3235 - 3232.
[25] مثنوى مولوى، دفتر پنج، بیت 3350.
[26] بحارالانوار، علامه مجلسى، ج 70، ص 22 ؛ محجة البیضاء، ج 8، ص 7.
[27] دیوان عراقى، لمعات، لمعه‏ى بیستم و سیم، ص 420.
[28] اعراف، 179؛ انعام، 25؛ اسراء، 46؛ کهف، 57؛ محمد، 24 و... .
[29] بقره، 97؛ شعراء، 193 و 194.
[30] انفال، 2؛ نازعات، 8؛ زمر، 22؛ حجرات، 14؛ ابراهیم، 37 و... .
[31] ق، 37؛ نازعات، 8؛ زمر، 22؛ حجرات، 14؛ ابراهیم، 37 و... .
[32] ر.ک: اخلاق اسلامى، ج 1، مصباح یزدى، ص 266 - 244. در مورد تفاوت عقل «حسابگر» و دل (و ایمان و عشق) توضیح دهید.question and answergateway for meaningsquestion and answergateway for meaningsPersian