00000na 22 1 450249510
[۱] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۲۴۵، أعلام الورى: ص ۳۲۸؛ تاريخ الطبرى: ج ۸ ص ۵۵۴ ، تاريخ ابن خلدون: ج ۳ ص ۳۱۰. متن عهد نامه ولايت عهدى در منابع روايى آمده است (كشف الغمّة: ج ۳ ص ۱۲۳، إحقاق الحق: ج ۱۲ ص ۳۷۶).
[۲] تاريخ ابن خلدون: ج ۳ ص ۳۱۰ . آنها خوش نداشتند كه حكومت از خاندان بنى العبّاس ، بيرون رود.
[۳] «فَمَا رَأَيتُ خِلَافَةً قَطُّ كَانَتْ أَضْيعَ مِنْهَا ، أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ يتَفَصَّى فِيهَا وَ يعْرِضُهَا عَلَى عَلِىِّ بْنِ مُوسَى وَ عَلِىُّ بْنُ مُوسَى يَرْفُضُهَا وَ يأْبَى» (عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۴۱ ح ۶) .
[۴] ر . ك : ح ۱۵۱ .
[۵] ر . ك : ح ۱۵۱ .
[۶] ر . ك : همان .
[۷] ر . ك : همان .
[۸] ر . ك : همان .
[۹] ر . ك : همان .
[۱۰] ر . ك : ح ۱۵۵ .
[۱۱] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۱ ص ۱۹ ح ۱ .
[۱۲] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۴۱ ح ۵ .
[۱۳] امام عليه السلام چنين دعا مى كند: «اللّهم إنّك قد نهيتنى عن الإلقاء بيدى إلى التهلكة و قد اُكرهت و اضطررت كما أشرفت من قبل عبد اللَّه المأمون على القتل منّى متى لم اقبل ولاية عهده و قد اُكرهت و اضطررت كما اضطر يوسف و دانيال إذ قبل كلّ واحد منهما الولاية من طاغية زمانه» (عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۱ ص ۱۹ ح ۱ . نيز ، ر.ك : الأمالى ، صدوق ص ۷۵۷ ح ۱۰۲۲).
[۱۴] ر . ك : ح ۱۵۱ .
[۱۵] عيون أخبار الرضا عليه السلام: ج ۲ ص ۱۴۷ ح ۱۸. در ادامه همين گزارش ، آمده است كه مامون ، يكى از دختران خود به نام «امّ حبيب» را به همسرى امام رضا عليه السلام در آورد. اين مطلب در منابع و متون ديگر ، نيامده است.
[۱۶] در منابع به عنوان عيد ، تصريح نشده است؛ امّا از ذكرى كه امام عليه السلام در راه مصلّا گفته است : «اللَّه أكبر على ما رزقنا من بهيمة الأنعام»، كه ويژه اذكار ايّام تشريق و عيد قربان است، مى توان دريافت كه نماز عيد قربان بوده است.
[۱۷] الكافى: ج ۱ ص ۴۸۸ ح ۲، عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۴۹ ح ۲۱.
[۱۸] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۶۷ ح ۲۹ .
[۱۹] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۶۴ ح ۲۵ .
[۲۰] حياة الحيوان الكبرى : ج ۱ ص ۱۱۱.
[۲۱] الفهرست : ص ۱۶۸.
[۲۲] الأخبار الطوال : ص ۴۴۲ .
[۲۳] تاريخ الخلفاء: ص ۳۲۶.
[۲۴] الأمالى ، طوسى : ص ۲۹۱ ح ۵۶۶.
[۲۵] كمال الدين: ص ۳۰۸ ح ۱.
[۲۶] براى اطّلاع بيشتر در باره مأمون ، ر . ك : سفينة البحار : ج ۱ ص ۱۱۲ تا ۱۱۵ مادّه «أمن» . همچنين در متون اهل سنّت ، ر . ك : البداية و النهاية : ج ۱۰ ص ۳۰۰ . ابن اثير ، تصريح مى كند كه مأمون به نوعى تشيّع را قائل بود كه به معتزله مى انجاميد و به برترى على بن ابى طالب عليه السلام بر خلفا باور داشت و وصيّت هم نمود كه بر وى نمازى با پنج تكبير بخوانند.
[۲۷] تاريخ الخلفاء : ص ۳۲۴، الكامل فى التاريخ : ج ۶ ص ۲۹۸.
[۲۸] حياة الإمام الرضا عليه السلام ، قرشى: ج ۲ ص ۲۸۲.
[۲۹] الكامل فى التاريخ : ج ۶ ص ۳۰۱.
[۳۰] الكامل فى التاريخ: ج ۶ ص ۳۰۰.
[۳۱] الكامل فى التاريخ: ج ۶ ص ۳۰۵.
[۳۲] مقاتل الطالبيين : ص ۳۶۶ : «قال : و نظر فى الدواوين فوجد من قتل من أصحاب السلطان فى وقائع أبى السرايا مائتا ألف رجل» .
[۳۳] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۱ ص ۲۲۴ ح ۸.
[۳۴] ر . ك : حياة الإمام الرضا عليه السلام ، قرشى : ج ۲ ص ۲۸۲ ، حياة الإمام الرضا عليه السلام ، جعفر مرتضى عاملى : ص ۴۴۲ ، تحليلى از زندگانى امام رضا عليه السلام ، محمّد جواد فضل اللَّه : ص ۹۸ .
[۳۵] يكى از محقّقان ، ده انگيزه مأمون را كه در منابع آمده ، اين گونه شماره كرده است: اعتقاد مأمون به اعلم و افضل و اورع و اتقى بودن امام، وفاى مأمون به نذرى كه پيش تر كرده بود، تشيّع مأمون، راحت نمودن خود از مشكلات حكومتدارى، برقرارى محبّت و دوستى بين بنى عبّاس و بنى اميّه، بد جلوه دادن شخصيت امام عليه السلام در نگاه عموم، مقابله با شيوع انديشه اسماعيليه، انتقام از بنى عبّاس به جهت تكيه نمودن به امين و تحقير مأمون، مقابله با قيام هاى علويان و تأمين مصالح حكومت عبّاسى (الإمام الرضا عند أهل السنة : ص ۱۸۱) . مرحوم محمّد باقر شريف القرشى نيز هفت انگيزه را بيان داشته كه عبارت اند از : تقويت حكومت عبّاسى به زعامت مأمون در قبال طرفداران امين در جهان اسلام، تغيير افكار عمومى در مخالفت و ضدّيت با حكومت عبّاسى، جلب محبت لشكريان و سربازان (چه اين كه بسيارى از آنها علاقه مند به امام رضا عليه السلام بوده اند) ، فرو نشاندن قيام هايى كه با نام دعوت به «الرضا من آل محمّد» انجام مى شد، مشروعيت بخشى به حكومت مأمون و غير ظالم دانستن حكومتش بر خلاف پدرش، شناسايى عناصر شيعه، ترويج اين ديدگاه كه امام عليه السلام از زاهدان نيست (حياة الإمام الرضا عليه السلام ، قرشى : ج ۲ ص ۲۸۲) .
[۳۶] حياة الإمام الرضا عليه السلام ، قرشى : ج ۲ ص ۲۸۲.
[۳۷] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۱ ص ۱۹ ح ۱.
[۳۸] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۸۱ ح ۱.
[۳۹] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۱ ص ۱۹ ح ۱.
[۴۰] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ص ۱۵۲ ح ۳ ، علل الشرائع: ج ۱ ص ۲۳۷ ح ۱ ، الأمالى ، صدوق: ص ۱۲۵ ح ۱۱۵.
[۴۱] ر . ك : ح ۲ .
[۴۲] انسان ۲۵۰ ساله : بيانات مقام معظّم رهبرى در باره زندگى سياسى - مبارزاتى ائمّه معصومين عليهم السلام : ص ۳۰۹ - ۳۱۱ .
[۴۳] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۶۴ ح ۲۲.
[۴۴] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۷۷.
[۴۵] الإرشاد: ج ۲ ص ۲۵۹، مقاتل الطالبيين: ص ۳۷۶.
[۴۶] تاريخ ابن خلدون: ج ۳ ص ۳۱۰، تاريخ الإسلام: ج ۱۴ ص ۵ و ص ۱۳ . برخى از مورّخان اهل سنّت ، دليل وفات امام عليه السلام را زياده خوردن انگور دانسته اند!! (تاريخ الطبرى : ج ۷ ص ۱۵۰ ، الكامل فى التاريخ : ج ۶ ص ۳۵۱) ، مسعودى به گفته طبرى و ابن اثير مى افزايد كه «گفته شده است كه او را مسموى كرده اند» . (مروج الذهب : ج ۳ ص ۴۴۱) .
[۴۷] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۵۱ ح ۳.
[۴۸] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۶۴ ح ۲۲.
[۴۹] سير أعلام النبلاء: ج ۹ ص ۳۹۰.
[۵۰] حياة الإمام الرضا عليه السلام ، جعفر مرتضى عاملى : ص ۴۴۲ و ۴۴۳ . جعفر مرتضى ، اين متن را از نسخه اى خطّى گزارش كرده است .
[۵۱] تنزيه الأنبياء ، ص ۲۳۲.
[۵۲] تنزيه الأنبياء: ص ۲۳۲.
[۵۳] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۱ ص ۱۹ ح ۱، الأمالى ، صدوق : ص ۷۵۷ ح ۱۰۲۲.
[۵۴] اشاره دارد به اصطلاحى قرآنى در آيه هشت از سوره صافات و ۶۹ از سوره ص .
[۵۵] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۸۳ ح ۶ . گزارش زندانى شدن امام عليه السلام در سرخس را فقط در همين حديث يافتيم و منبع ديگرى يافت نشد ؛ امّا نكته مهم آن است كه سند روايت ، «صحيح» است و در حديث آمده كه امام عليه السلام در خانه اى در سرخس ، زندانى شده بود ، در حالى كه در بند بوده و زندانبانان ، در ابتدا ، مانع از ورود ابو صلت به داخل آن خانه مى شوند . احتمال دارد اين زندان در راه بازگشت از مرو به طوس و سپس بغداد و پيش از تصميم به قتل امام بوده باشد .
[۵۶] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۸۳ ح ۶.
[۵۷] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۱۸۳ ح ۶.
[۵۸] ر . ك : ح ۵۸۵ .
ماجرای ولایت عهدی امام رضا(ع) چگونه رقم خورد؟question and answerPersian