00000na 22 1 450237276 [۱] . ر . ك : بقره : ۱۲۸ ، اعراف : ۱۴۳ ، مؤن : ۵۵ . [۲] . ر . ك : ميزان الحكمة با ترجمه فارسى : ج ۸ ص ۴۷۲ ح ۱۵۲۴۹ و ۱۵۲۵۰ . [۳] . عيون أخبار الرضا(ع) : ج ۱ ص ۱۹۱ ـ ۱۹۵ . [۴] . « إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّ بِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ؛ خداوند توبه كاران و پاكان را دوست دارد . » بقره : آيه ۲۲۲ . [۵] . خداوند حضرت سليمان(ع) و حضرت ايوب(ع) را چنين ستوده است : « وَ وَهَبْنَا لِدَاوُودَ سُلَيْمَـنَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ ؛ به داوود سليمان را داديم ، و چه خوب بنده اى بود او ، او توبه كار بود » ص ، ۳۰ و « إِنَّا وَجَدْنَـهُ صَابِرًا نِّعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ ؛ ما او را شكيبا يافتيم چه خوب بنده اى است او! او توبه كار است . »(ص ، ۴۴) . أوّاب ، صيغه مبالغه از ريشه أ و ب ، به معناى بنده اى كه بسيار به سوى خداوند باز مى گردد . دو واژه أوّاب و تَوّاب كاربرد نزديكى دارند و در بسيارى موارد در كنار هم به كار رفته اند . [۶] . مانند كسانى كه عصمت را تنها بعد از نبوت لازم مى دانند . به عنوان نمونه در باره داستان حضرت آدم(ع)گفته اند كه آن عصيان در حالى كه در بهشت بود اتفاق افتاد و در آن زمان نبى نبود . گروهى ديگر عصمت از گناه كبيره را لازم مى دانند ، نه از گناه صغيره ر . ك : بحار الأنوار : ج ۱۱ ص ۱۹۸ . [۷] . اكثر مفسران شيعه و سنى و نيز برخى عالمان اخلاق به اين موضوع پرداخته اند . براى ديدن نمونه اى ازبيان آن ها ر . ك : خواجه نصيرالدين طوسى ، اوصاف الاشراف : ص ۱۷ ، طبرسى در مجمع البيان فى تفسير القرآن : ج ۹ ص ۱۵۵ ، فخر رازى در مفاتيح الغيب : ج ۲۸ ص ۵۲ ، آلوسى در روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم : ج ۱۳ ص ۲۱۱ ، علامه طباطبايى در الميزان فى تفسير القرآن : ج ۴ ص ۲۴۵ و مجلسى در مرآة العقول فى شرح أخبار آل الرسول : ج ۱۲ ص ۱۵۴ ـ ۱۵۵ كه بيشترين موارد را آورده است و خودش نيز مورد آخر را ترجيح داده است . [۸] . و إنَّما خوطِبَ بِذلِكَ لِتَستَنَّ اُمَّتُهُ بِسُنَّتِهِ ؛ به چنين چيزى خطاب شده است تا امتش به سنّت ايشانپرورش يابند مجمع البيان : ج ۹ ص ۱۵۵ . [۹] . الكشف و البيان عن تفسير القرآن : ج ۹ ص ۳۴ . [۱۰] . صدها روايت در اين باب وجود دارد كه بيش از حد تواتر است . [۱۱] . مثلاً در پاره اى روايات چنين مى خوانيم : «إبراهيمُ بنُ أبِى البِلادِ قالَ: قالَ أبُو الحَسَنِ(ع) : إنّى أستَغفِرُ اللّه فى كُلِّ يَومٍ خَمسَةَ آلافِ مَرَّةٍ . امام كاظم(ع) مى گويند : روزانه ۵ هزار بار استغفار مى كنم» الزهد ، نوشته حسين بن سعيد كوفى اهوازى ص ۷۴ ؛ بحار الأنوار : ج ۹۳ ص ۲۸۲ وج ۴۸ ص ۱۱۹ و وسائل الشيعه : ج ۱۱ ص ۳۶۹ . روشن است كه تمام اين كار نمى تواند در پيش چشم مردم واقع شود و دست كم بخشى از آن در خلوت است . بنا بر اين ، نمى تواند جنبه آموزشى داشته باشد . [۱۲] . الصحيفة السجّاديّة : ص ۵۳ الدعاء ۱۲ . المصباح للكفعمى : ۵۰۵ . [۱۳] . « فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِىِّ وَ الاْءِبْكَـرِ ؛ صبر پيشه كن . وعده خداوند حق است . براى گناهت استفغار كن ، پروردگارت را در شامگاه و بامداد با حمد تسبيح كن »المؤن : ۵۵ . [۱۴] . « وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ؛ اى مؤمنان ، همگى به درگاه خداند توبه كنيد تا رستگار شويد » نور : ۳۱ . [۱۵] . «وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَ لِلْمُؤمِنينَ وَ الْمُؤمِناتِ ؛ براى گناه خود و مردان و زنان مؤمن ، استغفار كن»محمد : ۱۹ . [۱۶] . «و جعل الاستغفار كناية عمّا يلزمه من التواضع و هضم النفس و الاعتراف بالتقصير ؛ استغفار را كنايه ازچيزهايى كه لازمه آن است قرار داد؛ مانند تواضع ، شكستن نفس ، و اعتراف به تقصير» . البته در ادامه ، توبه پيامبر صلى الله عليه و آله را از باب ترك اولى مى داند روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم : ج ۱۳ ص ۲۱۱ . [۱۷] . مفاتيح الغيب : ج ۲۸ ص ۵۲ . [۱۸] . الجامع لأحكام القرآن : ج ۱۶ ص ۲۴۲ . [۱۹] . مجمع البيان : ج ۹ ص ۱۵۵ . [۲۰] . الجامع لأحكام القرآن : ج ۱۶ ص ۲۴۲ . [۲۱] . در مقدمه اين باب تفاوت توبه و استغفار بيان شده است . [۲۲] . محمد : ۱۹ . [۲۳] . وى اين بيان را به عنوان يك احتمال مى آورد و رد مى كند . عين عبارتش اين است : «و هو بعيد لإفرادالمؤنين و المؤنات بالذكر» مفاتيح الغيب : ج ۲۸ ص ۵۲ . [۲۴] . المؤن : ۵۵ . [۲۵] . الفتح : ۱ ـ ۳ . [۲۶] . علامه طباطبايى در اين بحث توضيح مفصلى در باره ذنب پيشين و ذنب پسين حضرت دارند كهخواندنى است : الميزان فى تفسير القرآن : ج ۱۸ ص ۲۵۳ ـ ۲۷۱ . [۲۷] . ذكر آن در اينجا به اين دليل است كه مفسران ديگر آن را ضمن توضيح توبه انبيا آورده بودند . از باب نمونه ، ر . ك : روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم : ج ۱۳ ص ۲۱۱ . [۲۸] . تنزيه الانبياء : ص ۹ و التبيان فى تفسير القرآن : ج ۷ ص ۲۱۸ و مجمع البيان : ج ۷ ص ۵۵ . [۲۹] . فهو أنّه لمّا علم أنّ الخصمين ملكان و أنّه المقصود بالمثال و أنّه فتن أى اختبر و امتحن ببعض المباحات ، فعوتب إذ لم يصبر فيها صبر المؤرين حتّى قال ما قال و فعل ما فعل «وَ خَرَّ راكِعاً» يعنى ساجدا ، فإنّ الرّكوع و السّجود يسمّى كلّ واحد منهما باسم الثّانى ، «وَ أَنابَ» : أى تاب من ذلك ظاهرا و باطنا ، فأخبر تعالى أنّه غفر له ذلك أى درأ عنه الطّلب فيما رأى هو أنّه ذنب فى حقّه بترك الأولى كما تقدّم؛ او وقتى متوجه شد كه آن دو دشمن ، دو فرشته بودند ، و منظور، مثال و نماد است، و فهميد كه اين كار براى فتنه يعنى آزمون و امتحان، كارى مباح است، و از اين جهت كه صبر شايسته را نكرده و گفته آنچه را كه گفته ، و كرده آنچه را كه كرده ، توبيخ شده ، «وَ خَرَّ راكِعاً» يعنى ، به سجده افتاد چون ركوع و سجود ، هر كدام با نام ديگرى به كار برده مى شوند . «وَ أَنابَ» يعنى ، در ظاهر و باطن از آن كار توبه كرد . و خداوند خبر داده كه از آن كار وى گذشت كرده است. يعنى از مؤاخذه گناهى كه كرده و ترك اولى بوده ـ همان گونه كه توضيحش گذشت ـ چشم پوشى كرده است تنزيه الأنبياء : ص ۴۷ و ۵۴ . آلوسى نيز شبيه همين توضيح را دارد (روح المعانى : ج ۱۳ ص ۲۱۱) . ۱ . اوصاف الاشراف : ص ۲۶ . [۳۰] . او چنين مى گويد : «امّا توبه خاص كه از ترك اولى باشد . . .» اوصاف الاشراف : ص ۲۹ عرفا توبه را ازحيث درجات ، با اندك تفاوتى در تعريف ، به سه دسته تقسيم كرده اند : توبه عام / عوام ؛ توبه خاص / خواص ؛ و توبه خاصِ خاص . توبه عوام ، توبه از گناه از طريق استغفار زبانى و ندامت در دل است . توبه خواص را توبه از صواب نيز گفته اند و آن بازگشت از طاعات خود است ، به اين معنى كه سالك طاعات خود را ناقص ببيند و از آن عذرخواهى كند . استغفار انبيا به همين معناست ، همانگونه كه خدا در قرآن به رسول اكرم فرموده است : «استَغْفِر لِذَنبِكَ؛ براى گناه خود استغفار كن» غافر : ۵۵ ؛ محمد : ۱۹۰ و اين استغفار براى ادا نكردن حق خداوند به طور كامل بوده است . ر . ك : موسوعة كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم ، تهانوى : ج ۱ ص ۵۲۵ ؛ شرح الأسماء الحسنى ، سبزوارى : ص ۱۱۹ ؛ شرح التعرف لمذهب التصوف ، مستملى : ج ۳ ص ۱۲۰۹ ـ ۱۲۱۰ ؛ اللمع فى التصوف ، ابونصر سراج : ص ۴۴ ؛ كشف المحجوب ، هجويرى ، ص : ۳۸۳ . [۳۱] . براى نمونه مى توان به روايتى اشاره كرد كه نوح(ع) سگى را زشت منظر يافت و اين موضوع را به زبان آورد . سگ اعتراض كرد و نوح(ع)روى آورد بنفس خود و ملامت مى كرد نفس خود را به اين و سال ها بر خود نوحه مى كرد تا آنكه ندا كرد او را خداى تعالى كه تا كى نوحه مى كنى يا نوح؟ به درستى كه قبول كردم توبه تو را به نقل از كاشف الأستار ـ ترجمه جامع الأخبار ـ ، ص : ۱۶۹ . [۳۲] . اين موضوع عقلاً محال نيست ، اما وقوعش پذيرفتنى نيست . [۳۳] . اوصاف الاشراف : ص ۲۶ . [۳۴] . تفسير من وحى القرآن : ج ۲۱ ص ۶۷ . [۳۵] . تفسير القمى : ج ۲ ص ۷۵ . [۳۶] . ص : ۲۴ . [۳۷] . بل على سبيل الانقطاع إلى اللّه تعالى و الخضوع له و التذلل و العبادة و السجود و قد يفعله الناس كثيرا عند النعم التى تتجدّد عليهم و تنزل و تؤول و تردّ إليهم شكرا لمولاها و كذلك قد يسبحون و يستغفرون اللّه تعالى تعظيما و شكرا و عبادة و أمّا قوله تعالى: «وَ خَرَّ راكِعاً وَ أَنابَ» فالإنابة هى الرجوع و لمّا كان(ع)بما فعله راجعا إلى اللّه تعالى و منقطعا إليه قيل فيه إنّه أناب كما يقال فى التائب الراجع إلى التوبة و الندم إنه منيب؛بلكه بر اساس انقطاع به خداوند متعال وخضوع به پيشگاه او وخاكسارى وبندگى و به سجده افتادن براى او است كه مردمان بسيارى هنگام زياد شدن نعمت براى آنها و فرود آمدن و داده شدن به آنها به خاطر شكرگزارى انجام مى دهند. و همينطور تسبيح مى كنند و استغفار مى كنند به پيشگاه خداوند به منظور تعظيم و شكرگزارى و عبادت اما اين فرموده «به سجده افتاد و انابه كرد» انابه يعنى بازگشت . وقتى داود(ع) با كارى كه كرد به خداوند متعال بازگشت ، و منقطع شد به درگاه او ، گفته مى شود : انابه كرد ؛ همان گونه درباره توبه كارى كه به توبه و پشيمانى بازگشته ، گفته مى شود : منيب = انابه كننده تنزيه الانبياء : ص ۹۰ . [۳۸] . همان ، ص ۹۶ وص ۱۰۰ . [۳۹] . عبارت ابن عاشور چنين است : «و ما يستغفر منه النبى ء صلى الله عليه و آله ليس من السيئات لعصمته منها ، و إنّما هو استغفار من الغفلات و نحوها؛ از چيزهايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله درخواست آمرزش مى كند ، گناه نيستند ، چون پيامبر معصوم از گناه است . استغفار او ، استغفار از غفلت ها و امثال آن است» بعد از اين عبارت توضيح بيشترى نيز آورده است (التحرير و التنوير : ج ۲۶ ص ۸۹) . [۴۰] . اوصاف الاشراف ، ص ۲۹ . [۴۱] . ر . ك : ادامه بحث سخن دوازدهم . [۴۲] . بحار الأنوار : ج ۶۸ ص ۲۳ . [۴۳] . تقريباً تمام فقرات مناجات اميرالمؤنين(ع) در مسجد كوفه اشاره به چنين وضعى دارد . از باب نمونه : «. . . مَولايَ يا مَولايَ أنتَ القَوِيُّ وأَنَا الضَّعيفُ ، وهَل يَرحَمُ الضَّعيفَ إلاَّ القَوِيُّ . مَولايَ يا مَولايَ أنتَ الغَنِيُّ وأَنَا الفَقيرُ ، وهَل يَرحَمُ الفَقيرَ إلاَّ الغَنِيُّ ، . . .؛ سرورم ، سرورم! تو توانايى من ناتوان . و به ناتوان جز توانا رحم مى كند . سرورم ، سرورم ، تو بى نيازى و من بينوا . و مگر به بينوا ، جز بى نياز رحم مى كند؟» المزار الكبير : ص ۱۷۴ . [۴۴] . عصيان به معناى عدم تبعيت است كه مى تواند به تقصير يا قصور ، به عمد يا به خطا باشد و در اينجا بهقصور طبيعت انسانى باز مى گردد ، نه به تقصير يا عمد ؛ ر . ك : التحقيق فى كلمات القرآن الكريم ، مقاييس اللغة ، العين ولسان العرب ذيل ماده «عصى» . [۴۵] . برخى فقرات بخش افزوده دعاى عرفه امام حسين(ع) به خوبى گوياى اين تحليل است : «يا رَبِّ يا رَبِّ يا رَبِّ إلهى أنَا الفَقيرُ فى غِنايَ فَكَيفَ لا أكونُ فَقيراً فى فَقرى ، إلهى أنَا الجاهِلُ فى عِلمى فَكَيفَ لا أكونُ جَهولاً فى جَهلى ، إلهى إنَّ اختِلافَ تَدبيرِكَ و سُرعَةَ طَواءِ مَقاديرِكَ مَنَعا عِبادَكَ العارِفينَ بِكَ عَنِ السُّكونِ إلى عَطاءٍ وَاليَأْسِ مِنكَ فى بَلاءٍ ، إلهى مِنّى ما يَليقُ بِلُؤمى و مِنكَ ما يَليقُ بِكَرَمِكَ . . . إلهى إن ظَهَرَتِ المَحاسِنُ مِنّى فَبِفَضلِكَ و لَكَ المِنَّةُ عَلَيَّ ، و إن ظَهَرَتِ المَساوى مِنّي فَبِعَدلِكَ و لَكَ الحُجَّةُ عَلَيَّ ؛ پروردگارا ، معبودا ، من در عين دارا بودن تهيدستم ، پس در تهيدستى چگونه تهيدست نباشم . معبودا ، من با داشتن علم نادانم ، پس در نادانى چگونه نادان نباشم؟ معبودا ، پياپى آمدن تدبيرت و شتاب تحول تقديرت مانع شدند كه بندگان خداشناس تو به عطايى جز عطاى تو راضى باشند ، و مانع از نااميدى مهربان شدند . معبودا ، از من به اندازه پستى من سر مى زند ، و از تو بر اساس شايسته كرمت ... معبودا ، اگر از من خوبى هايى سر بزند به فضل تو است و منت تو بر من است . و اگر كارهاى بد از من سربزند ، بسته به دادگرى تو است . تو بر من حجّت دارى.» در اين فقرات غناى انسان عين فقر و علم او عين جهل برشمرده شده و گفته شده هر چه از ماست سزاوار ملامت است مِنّى ما يَليقُ بِلُؤمى و اگر خوبى هست از فضل و كرم خداست . البته استناد اين فقره از دعا به امام حسين(ع) قطعى نيست ؛ با صرف نظر از استناد به آن بزرگوار ، مى توان گفت كه اين فقرات گوياى چنين حال رجوعى است كه آن را توبه مى ناميم . [۴۶] . «قُلْ يا عِبادِيَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّه إِنَّ اللّه يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ» ؛ بگو : اى بندگان من كه با خويش گزافكارى كرده ايد ! از بخشايش خداوند نااميد نباشيد كه خداوند همه گناهان را مى آمرزد ؛ بى گمان اوست كه آمرزنده بخشاينده است الزمر : ۵۳ . [۴۷] . «وَ إِذا جاءَكَ الَّذينَ يُؤمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ ؛ و چون مؤنان به آيات ما ، نزد تو آيند بگو : درود بر شما ! پروردگارتان رحمت را بر خويش مقرّر داشته است : چنانچه هر يك از شما از سر نادانى كار بدى انجام دهد ، آنگاه از پس آن توبه كند و به راه آيد ، چنين است كه خداوند آمرزنده اى بخشاينده است الأنعام : ۵۴ . [۴۸] . از باب نمونه : «وقالَ ابو الحسن الرضا(ع) : كانَ رَسولُ اللّه صلى الله عليه و آله لا يَقومُ مِن مَجْلِسٍ وإن خَفَّ حَتّى يَستَغفِرَ اللّه خَمساً وعِشرينَ مَرَّةً ؛ رسول خدا صلى الله عليه و آله از مجلسى هر چند كوتاه بر نمى خاست مگر اين كه بيست و پنج بار استغفار مى كرد» . عدّة الداعى : ص ۲۶۵ . [۴۹] . ر . ك : الميزان فى تفسير القرآن : ج ۴ ص ۲۴۵ و كشف الغمّه : ج ۳ ص ۴۲ ـ ۴۴ . [۵۰] . اوصاف الاشراف ، ص : ۲۹ . [۵۱] . كيمياى سعادت : ج ۲ ص ۶۵۱ . اين تبيين در بين عرفا رواج دارد . آنان توبه اخص يا خاص الخاص را رجوع از خلق به حق يا از خود به حق و به معناى نسبت ندادن منفعت و مضرت به خلق است . همچنين در اين مرحله فرد از ديدن احوال و مقامات خود نيز توبه مى كند . گفته اند كه استغفار پيامبر اكرم از اين نوع بود ، زيرا ايشان هر دم در ترقى بود و وقتى به مقام بالاترى مى رسيد ، از مقام فروتر استغفار و از ديدن آن توبه مى فرمود . ر . ك : موسوعة كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم ، تهانوى : ج ۱ ص ۵۲۵ ؛ شرح الأسماء الحسنى ، سبزوارى ، ص : ۱۱۹ ؛ شرح التعرف لمذهب التصوف ، مستملى : ج ۳ ص ۱۲۰۹ ـ ۱۲۱۰ ؛ اللمع فى التصوف ، ابونصر سراج ، ص ۴۴ ؛ كشف المحجوب ، هجويرى : ص ۳۸۳ . [۵۲] . آل عمران : ۱۷ . [۵۳] . الذاريات : ۱۵ ـ ۱۸ . [۵۴] . صحيفه امام : ج ۲۰ ص ۲۶۸ و ۲۶۹ . عصمت انبیا و اوصیا با توبه و استغفار فراوان آنها چگونه قابل جمع است؟question and answerPersian