00000na 22 1 450227261[1]. اما بر خلاف مشهور، برخی گفته‌اند: مردم در زمین دیگرى که زمین آخرت است و جهنم در آن‌جا است، محشور مى‌‏شوند. طبرسى فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، محقق، بلاغی، محمد جواد، ج 6، ص 499، ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، 1372ش.
[2]. ابراهیم، 48.
[3]. بدین معنا که ذات و ماهیت و حقیقت یک چیز عوض می‌شود. مانند این‌که چوب را می‌‌سوزانیم ماهیتش عوض می‌‌شود و تبدیل به خاکستر می‌‌گردد.
[4]. بدین معنا که حقیقت یک چیز به حال خود باقی می‌ماند فقط برخی از صفات آن تغییر می‌‌کند. مانند اینک‌ه پارچه سفید را رنگ سیاه می‌‌کنیم مشکی می‌‌شود.
[5]. حالت و ویژگی یک چیز عوض میشود. مانند اینکه شراب را تبدیل به سرکه می‌کنیم حالت مست کننده بودن آن از بین می رود و عوض می‌شود.
[6]. مکان یک چیز عوض می‌شود. مانند این‌که نهالی را از جایی به جای دیگر انتقال می‌دهیم.
[7]. زمان نسبت به یک چیز تغییر می‌کند مثلاً با بودن خورشید در نقطه اعتدال، ظهر و روز بوده اما پس از عبور و گذشت چند ساعته از آن نقطه و غروب کردن خورشید شب خواهد شد در این فرض، تغییر زمانی حاصل شده است.
[8]. مجمع البیان، ج ‏6، ص 498.
[9]. مجمع البیان، ج ‏6، ص 498 – 499؛ قمى، على بن ابراهیم، تفسیر قمى، تحقیق، موسوى جزایرى، سید طیب، ج 1، ص 233، دار الکتاب، قم، چاپ چهارم، 1367ش.
[10]. مجمع البیان، ج ‏6، ص 498.
[11]. مجمع البیان، ج ‏6، ص 499.
[12]. مجمع البیان، ج ‏6، ص 499؛ طباطبایى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 12، ص 88، دفتر انتشارات اسلامى، قم، چاپ پنجم، 1417ق.
[13]. المیزان، ج ‏12، ص 88؛ مجمع البیان، ج ‏6، ص 499.
[14]. «عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) قَالَ: سَأَلَهُ الْأَبْرَشُ الْکَلْبِیُّ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ‏ غَیْرَ الْأَرْضِ، قَالَ تُبَدَّلُ خُبْزَةً نَقِیَّةً یَأْکُلُ النَّاسُ مِنْهَا حَتَّى یَفْرُغَ مِنَ الْحِسَابِ قَالَ الْأَبْرَشُ فَقُلْتُ إِنَّ النَّاسَ یَوْمَئِذٍ لَفِی شُغُلٍ عَنِ الْأَکْلِ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع هُمْ فِی النَّارِ لَا یَشْتَغِلُونَ عَنْ أَکْلِ الضَّرِیعِ وَ شُرْبِ الْحَمِیمِ وَ هُمْ فِی الْعَذَابِ فَکَیْفَ یَشْتَغِلُونَ عَنْهُ فِی الْحِسَابِ». کلینى، محمد، کافی، محقق، مصحح، غفارى، على اکبر، آخوندى، محمد، ج 6، ص 286، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، 1407ق.
[15]. مجمع البیان، ج ‏6، ص 498؛ المیزان، ج ‏12، ص 88؛ طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج 7، ص 405، اسلام، تهران، چاپ دوم، 1378ش.
[16]. مجمع البیان، ج ‏6، ص 498.
[17].همان، ج 6، ص 499.
[18]. المیزان، ج ‏12، ص 88. محاکمه و حسابرسی انسان‌ها در روز قیامت در همین دنیا است، یا در مکان دیگری انجام می‌‌شود؟question and answerPersian