00000000000000000000000000000000000000000000000000000000000Per00تحلیل انتقادی نظریه‌ی بشری بودن کلام وحیانی فصل اول: کلیات....................................................................................................................................1 1-1. مقدمه..............................................................................................................................................2 1-2. بیان مسأله.......................................................................................................................................3 1-3. طرح سوال¬های اصلی تحقیق (فرعی و اصلی)...............................................................................4 1-4. فرضیه¬های تحقیق..........................................................................................................................5 1-5. پیشینه‌ی تحقیق...............................................................................................................................6 1-6. اهداف تحقیق...............................................................................................................................12 1-7. روش تحقیق.................................................................................................................................13 1-8. روش¬ها و ابزارهای جمع¬آوری اطلاعات موردنیاز.......................................................................13 فصل دوم: وحی و ماهیت آن..............................................................................................................14 2-1. مقدمه...........................................................................................................................................15 2-2. وحی در لغت...............................................................................................................................16 2-3. وحی در اصطلاح.........................................................................................................................17 2-4. کاربرد «وحی» در قرآن.................................................................................................................17 2-4-1. القائات شیطانی........................................................................................................................18 2-4-2. وحی به آسمان و زمین............................................................................................................18 2-4-3. وحی به زنبور عسل.................................................................................................................18 2-4-4. وحی یا الهام به عمل...............................................................................................................19 2-4-5. وحی به فرشتگان.....................................................................................................................19 2-4-6. وحی به پیامبران.......................................................................................................................20 2-4-6-1. اقسام وحی نبوی.................................................................................................................20 2-4-6-1- الف. وحی مستقیم.............................................................................................................20 2-4-6-1- ب. وحی غیر مستقیم.........................................................................................................21 2-4-6-1- ب-1. وحی از وراء حجاب.............................................................................................21 2-4-6-1- ب-2. وحی با واسطه‌ی فرشته..........................................................................................22 2-4-6-2. حالات پیامبر به هنگام دریافت وحی..................................................................................22 2-4-6-2- الف. وحی در رؤیا.............................................................................................................23 2-4-6-2- ب. وحی در بیداری...........................................................................................................24 2-4-6-2- ب-1. وحی در بیداری با حواس باطن.............................................................................24 2-4-6-2- ب-2. وحی در بیداری با حواس ظاهر.............................................................................25 2-5. ماهیت و سرشت وحی.................................................................................................................26 2-5-1. دیدگاه املاء الفاظ؛ دیدگاه برگزیده.........................................................................................27 2-5-1-1. ادلة‌ وحیانی‌ بودن‌ الفاظ‌ و کلمات‌ قرآن...............................................................................27 ‌2-5-2. وحی گزاره‌ای..........................................................................................................................30 2-5-2-1. گزاره...................................................................................................................................31 2-5-2-2. افعال حاکی از توفیق...........................................................................................................32 2-5-2-3. افعال حاکی از کار...............................................................................................................33 2-5-2-4. وحی گزاره¬ای؛ فعل حاکی از توفیق....................................................................................33 2-5-2-5. ارکان وحی گزاره‌ای............................................................................................................34 2-5-3. دیدگاه تجربه‌ی‌ دینی...............................................................................................................34 2-5-3-1. تعریف تجربه¬ی دینی..........................................................................................................36 2-5-3-2. تجارب وحیانی...................................................................................................................36 2-5-3-3. تجربه¬ی دینی؛ تجربه¬ی خداوند..........................................................................................37 2-5-3-4. تجربه دینی به عنوان نوعی علم شهودی و حضوری است.................................................38 2-5-3-5. وحی مبتنی بر تجربه‌ی دینی و ارکان آن.............................................................................39 2-5-4. دیدگاه گفتمان بودن قرآن........................................................................................................40 2-5-4-1. گفتمان بودن وحی از سنخ تجربه‌ی دینی...........................................................................40 2-5-4-2. اسطوره؛ نمودی از گفتمان..................................................................................................41 2-5-4-3. نقش هرمنوتیک در گفتمان بودن قرآن................................................................................41 2-5-4-4. جمع¬بندی گفتمان بودن قرآن..............................................................................................44 2-5-5. دیدگاه افعال گفتاری................................................................................................................45 2-5-5-1. انواع فعل گفتاری................................................................................................................46 2-5-5-1- الف. فعل¬گفتار...................................................................................................................46 2-5-5-1- ب. فعل ضمن¬گفتار...........................................................................................................46 2-5-5-1- ج. فعل ناشی از ¬گفتار........................................................................................................47 2-5-5-2. وحی و افعال گفتاری..........................................................................................................47 2-5-5-3. ارکان وحی گفتاری.............................................................................................................48 فصل سوم: تحلیل انتقادی وحی از دیدگاه ابوزید.............................................................................50 3-1. مقدمه...........................................................................................................................................51 3-2. وحی؛ گزاره¬ای، تجربه¬ی دینی......................................................................................................53 3-3. ماهیت وحی.................................................................................................................................53 3-3-1. ارتباط انسان با فرشتگان و شیاطین..........................................................................................54 3-3-2. تفاوت وحی شعری و وحی دینی............................................................................................57 3-3-2-1. نقدی بر مبنا قرار دادن فرهنگ؛ همسانی وحی با کهانت و شعر.........................................58 3-3-3. کیفیت وحی قرآنی..................................................................................................................59 3-3-3-1. القاء.....................................................................................................................................60 3-3-3-2. تنزیل...................................................................................................................................60 3-3-4. راه ارتباط انسان با خدا؛ کلام الهی...........................................................................................60 3-3-4-1. عدم تفکیک بین الهام و وحی از سوی ابوزید....................................................................61 3-3-4-1- الف. الهام...........................................................................................................................62 3-3-4-1- ب. تفاوت الهام و وحی.....................................................................................................62 3-3-5. انحای ارتباط در کلام ابوزید...................................................................................................63 3-3-5-1. نحوه‌ی ارتباط خداوند با جبرئیل........................................................................................63 3-3-5-2. نحوه‌ی ارتباط جبرئیل با پیامبر............................................................................................64 3-3-5-2- الف. نقد بر الهی نبودن الفاظ قرآن در ارتباط عمودی.......................................................67 3-3-5-2- ب. نقد بر اختلاف قرائات بر مبنای احرف سبعه...............................................................68 3-3-5-2- ج. ارتباط پیامبر با جبرئیل بر مبنای مراتب وجود..............................................................70 3-3-6. تحول فرشته‌ی وحی به صورت بشری؛ شاهد دیدگاه املای الفاظ..........................................70 3-3-7. تحول پیامبر به صورت فرشته؛ شاهد دیدگاه گزاره¬ای.............................................................71 3-3-7-1. انتقال به عالم فرشتگان از طریق خیال.................................................................................72 3-3-8. ابن عربی و تلقی وی از وحی.................................................................................................74 3-3-8-1. شواهدِ دریافتِ وحی از طریق رؤیا....................................................................................76 3-3-8-2. نقد بر ارتباط از طریق خیال و رؤیا در وحی....................................................................77 3-3-9. مخاطبین وحی.........................................................................................................................78 3-3-10. روش تحلیل زبانی................................................................................................................79 3-3-10-1. تأثیر سوسور در اندیشه‌ی ابوزید.....................................................................................81 3-3-10-1- الف. رابطه‌ی لفظ و دال با معنا و مدلول.........................................................................83 3-3-10-1- ب. نسبت زبان با گفتار...................................................................................................84 3-3-11. چگونگی ارتباط متن با زبان و فرهنگ و تاریخمندی متن....................................................86 3-3-12. وجود مجاز در قرآن..............................................................................................................88 3-3-12-1. نقد بر مجازگویی قرآن......................................................................................................89 3-3-13. ارتباط متن با واقعیت.............................................................................................................89 3-3-13-1. مراحل تأثیر و تأثر متن و فرهنگ.....................................................................................91 3-3-13-2. دلایل اثبات ارتباط متن و واقع.........................................................................................92 3-3-13-2- الف. مکی و مدنی..........................................................................................................92 3-3-13-2- ب. اسباب نزول..............................................................................................................92 3-3-13-2- ب-1. اشکال بر نزول دفعی..........................................................................................93 3-3-13-2- ب-2. نقد بر انکار نزول دفعی قرآن...............................................................................93 3-3-13-2- ب-3. اشکال بر نزول پاره‌پاره‌ی قرآن.............................................................................94 3-3-13-2- ب-4. اسباب جدایی متن و واقعیت...............................................................................96 3-3-13-2- ب-5. شواهد اثبات رابطه‌ی دیالکتیکی میان متن و واقعیت............................................96 3-3-13-2- ج. ناسخ و منسوخ...........................................................................................................98 3-3-13-2- ج-1. نسخ.......................................................................................................................99 3-3-13-2- ج-2. کارکرد نسخ..........................................................................................................99 3-3-13-2- ج-3. دسته‌بندی آیات ناسخ و منسوخ..........................................................................100 3-3-14. تأثیرپذیری ابوزید از یاکوبسن.............................................................................................100 3-3-14-1. نقد تأثیر ابوزید از یاکوبسن............................................................................................101 3-3-15. متن محصول فرهنگی.........................................................................................................102 3-3-16. ناسازگاری وجود پیشینی قرآن با فرهنگی بودن متن.........................................................104 3-3-16-1. حدوث قرآن و لوح محفوظ...........................................................................................105 3-3-16-2. نقد بر حدوث قرآن و زیر سؤال بردن لوح محفوظ.......................................................107 3-3-17. تاریخی¬نگری و حوزه¬های آن..............................................................................................109 3-3-17-1. تاریخی‌نگری در منشأ دین.............................................................................................110 3-3-17-2. تاریخی‌نگری در مرحله‌ی دریافت و ابلاغ دین..............................................................110 3-3-17-3. تاریخمندی دین در مرحله‌ی اجرا و کارآمدی...............................................................110 3-3-17-4. تاریخی‌نگری در مرحله‌ی بقا و تداوم دین...................................................................110 3-3-18. تاریخمندی متن قرآنی و تأثیرپذیری از فرهنگ جاهلیت....................................................111 3-3-18-1. نقد تأثیر و تأثر قرآن و فرهنگ زمانه..............................................................................114 3-3-19. قرآن اثری ادبی....................................................................................................................115 3-3-19-1. وجه عام و وجه خاص متن...........................................................................................116 3-3-19-1- الف. متون سه‌گانه........................................................................................................117 3-3-19-1- الف-1. متون تاریخی....................................................................................................117 3-3-19-1- الف-2. متون قابل تأویل...............................................................................................118 3-3-19-1- الف-3. متونی که خواننده را از معنا به مراد می‌رساند..................................................119 3-3-20. هرمنوتیک............................................................................................................................121 3-3-20-1. هرمنوتیک فلسفی...........................................................................................................121 3-3-20-1- الف. مراحل فهم............................................................................................................122 3-3-20-1- ب. اصول هرمنوتيك فلسفي.........................................................................................123 3-3-20-1- ب-1. تاريخمندي فهم.................................................................................................123 3-3-20-1- ب-2. پيش‏فرض‏هاي فهم مفسّر...................................................................................124 3-3-20-1- ب-3. گفت¬وگو............................................................................................................124 3-3-20-2. ابوزید و هرمنوتیک........................................................................................................126 3-3-21. تأویل...................................................................................................................................126 3-3-21-1. تفاوت تفسیر با تأویل.....................................................................................................127 3-3-21-2. نقش تأویل کننده در تأویل.............................................................................................128 3-3-21-3. تأثیر ابوزید در تأویل از ابن‌عربی....................................................................................129 3-3-21-4. نقد بر تأویل از نظر ابوزید............................................................................................133 3-3-22. اعجاز..................................................................................................................................134 3-3-22-1. دلایل اعجاز قرآن...........................................................................................................136 3-3-22-1- الف. جنبه‌ی برون¬متنی اعجاز........................................................................................137 3-3-22-1- ب. جنبه‌ی درون¬متنی اعجاز.........................................................................................138 3-3-22-2. اعجاز در زبان متن قرآنی..............................................................................................139 3-3-22-3. دیدگاه عبدالقاهر جرجانی درباره‌ی نظم.......................................................................140 3-3-22-4. نقد بر اعجاز قرآن از منظر ادبی......................................................................................143 3-4. تشویش در رأی ابوزید درباره‌ی وحی.....................................................................................144 3-4-1. نقد دیدگاه تجربه‌ی دینی و پیامدهای آن.............................................................................147 3-4-1-1. ادعای عموم به دریافت وحی...........................................................................................148 3-4-1-2. عدم دسترسی بشر به حقایق الهی.....................................................................................148 3-4-1-3. راه نیافتن استدلال به ساحت تجربه‌ی دینی......................................................................148 3-4-1-4. تکیه بر محتوا به جای تجربه...........................................................................................149 3-4-1-5. دست‌نیافتنی بودن تجربه‌ی دینی.......................................................................................149 3-4-1-6. فروکاستن وحی به احساسات و تجربه¬ی عادی..............................................................150 3-4-1-7. نگرش غیرمعرفتی به زبان وحی.......................................................................................152 3-4-2. لوازم و پیامدها.....................................................................................................................152 3-4-2-1. نفی سرشت زبانی وحی...................................................................................................152 3-4-2-2. نفی‌ عصمت‌ پیامبر، و خطا پذیری‌ در وحی...................................................................153 3-4-2-2- الف. تحریف قرآن...........................................................................................................154 3-4-2-2- الف-1. ادله‌ی عدم تحریف در قرآن...............................................................................155 3-4-2-3. اعطای نقش فاعلیت به پیامبر............................................................................................156 3-4-2-4. پلورالیسم دینی..................................................................................................................157 3-4-2-5. غیرآسمانی بودن وحی.....................................................................................................159 3-4-2-6. تعطیل فقه.........................................................................................................................159 3-4-3. تفاوت وحی با تجربه‌ی دینی................................................................................................160 3-4-4. گفتمان بودن قرآن..................................................................................................................161 3-4-4-1. ادله‌ی گفتمان بودن قرآن...................................................................................................164 3-4-4-1- الف. وجود عناصر فرهنگ عصر نزول در قرآن...............................................................164 3-4-4-1- ب. انعکاس پرسش‌ها و رفتارهاي مردم عصر نزول در قرآن..........................................165 3-4-4-2. نقدی بر گفتمان بودن وحی..............................................................................................165 3-4-4-2- الف. قابل دفاع نبودن شواهد ابوزید...............................................................................166 3-4-4-2- ب. عدم ارئه‌ی معیار تفکیک..........................................................................................167 3-4-4-2- ج. نقد بر پیامد اعجاز نبودن قرآن...................................................................................167 3-4-4-2- د. نبود تلازم بین گفتاری بودن زبان اثر و زمان آن..........................................................167 3-4-4-2- ر. عدم علم دلیل بر عدم شیء نیست.............................................................................168 3-4-4-2- ز. نبود تلازم بین پریشانی قرآن و گفتاری بودن آن.......................................................168 3-5. نقدی به برگرفته‌های ابوزید از برخی اندیشمندان....................................................................169 فصل چهارم: تأثیر و تأثر دیدگاه ابوزید درباره‌ی وحی..................................................................170 4-1. مقدمه.........................................................................................................................................171 4-2. اسطوره¬گرایی بولتمان................................................................................................................172 4-3. تأثیرپذیری ابوزید از مستشرقان.................................................................................................174 4-3-1. دیدگاه سرشت غیرزبانی و مستشرقان...................................................................................176 4-3-2. محمدیسم..............................................................................................................................178 4-3-3. شعر و وحی..........................................................................................................................178 4-3-4. تأثیر فرهنگ بر متن قرآن.......................................................................................................179 4-4. تأثیرگذاری ابوزید بر سروش و شبستری..................................................................................180 4-4-1. وحی از سنخ شعر و تجربه¬ی دینی.......................................................................................180 4-4-2. تابعیت وحی از پیامبر..........................................................................................................183 4-4-3. تأثیر فرهنگ بر متن (رابطه¬ی دیالکتیکی بین متن و واقعیت)................................................184 4-4-4. تأثیر ابوزید در دیدگاه اخیر سروش؛ محمد: راوی رؤیای رسولانه.......................................186 4-4-5. تجربه¬ی دینی بودن وحی از نظر شبستری.............................................................................187 4-4-6. قرآن محصولی فرهنگی- تاریخی.........................................................................................189 4-4-7. هرمنوتیک.............................................................................................................................190 4-4-8. اسطوره¬گرایی.........................................................................................................................190 فصل پنجم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری.................................................................................................192 5-1. مقدمه.........................................................................................................................................193 5-2. نتیجه¬گیری.................................................................................................................................197 5-3. پیشنهادات..................................................................................................................................199 کتابنامه................................................................................................................................................200 چکیده انگلیسی..................................................................................................................................210 نصر حامد ابوزید محمدجواد رضایی ره شاکر لوائی ابوزید , نصرحامد (متفکر نواندیش مصری، مکتب نومعتزلی، قرآنیان=قرآنیون اهل سنت، اسلام بدون حدیث، از اندیشمندان معاصر عرب), -1945م.طنطا، استان غربیه، مصر#2010 م.قاهره، مصر -1945م.طنطا، استان غربیه، مصر#2010 م.قاهره، مصر Descriptor موسی‌وند, سحر Author رضایی ره , محمدجواد (دانشیار گروه فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی تهران) Conductor لوایی , شاکر(عضو هیأت علمی گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.) Thesis advisor Thesis local