00000000000000000000000000000000000000000000000000000000000Per00مفسرین قرآن و پل تیلیش: آیا زبان دین معرفت‌بخش است؟قمموسسه فرهنگی تحقیقاتی إسراءموسسه فرهنگی تحقیقاتی إسراء شاید مهم‌ترین مسألۀ زبان دین، موضوع «معناداری، ارجاع، و شأن معرفت‌شناختی گزاره‌های دینی» است؛ به این معنی که آیا گزاره‌های دینی، به‌ویژه گزاره‌های مربوط به خداوند و ویژگی‌هایش، معنادار، ارجاع‌دهنده، و حکایت‌گر امور واقع هستند یا خیر؛ و آیا زبان دین، معرفت‌زاست یا غیرمعرفت‌زا؟ در پاسخ، می‌توان گفت با یک تقسیم‌بندی کلی، فیلسوفان دین به دو دیدگاه معتقدند: بنا به دیدگاه نخست، برگرفته از دیدگاه ویتگنشتاین متقدم و حلقۀ وین، گزاره‌های دینی، مهمل و فاقد معنا هستند. دیدگاه دوم که زبانِ دین را زبانی معنادار می‌داند، به دو گروه تقسیم می‌شود: گروهی زبان دین را معرفت‌بخش و گروهی غیرمعرفت‌بخش می‌دانند. از مهم‌ترین نظریه‌های گروه دوم، نظریه «نمادین بودن زبان دین»، صورت‌بندی شده توسط پل تیلیش است. در این مقاله، پس از توضیح این نظریه و مهم‌ترین نقدها علیه آن، به تفسیر تعدادی از آیات قرآن می‌پردازیم که به نظر شش مفسر مطرح در این مقاله، طبرِسی، زمخشری، فخر رازی، قشیری، میبدی، و طباطبایی، از جمله مواردی در قرآن هستند که در آن‌ها از زبان نمادین استفاده شده است. نتیجۀ پایانی مقاله این است که به رغم همۀ اشکالات وارده به فرض نمادین بودن زبان دین، گزیری نیست مگر آن‌که فرض کنیم دست‌کم بخشی از عبارت‌ها و واژه‌های به‌کاررفته در قرآن معنای نمادین دارند، و حکایت‌گر واقع‌نمایانه‌ای از عالم نیستند. اشاعره گزاره های دینی ادیان ابراهیمی آموزه خلقت در ادیان ابراهیمی قرآن وحی نماد تفسیر قرآن فلسفه زبان معناداری گفتار دینی تیلیش زبان‌ نمادین‌ قرآن زبان‌ نمادین زبان‌ دین معرفت زایی زبان دین واقع نمایی گزاره دینی معناداری و ارجاع خبر از عالم واقع نظریه نمادین بودن زبان دین وحی اصیل وحی وابسته معرفت شناسی گزاره دینی عالم ذَر‌‌ علامه طباطبایی: سید محمدحسین طباطبایی مرتضی مطهری عبدالله جوادی آملی ادیان ابراهیمی اشاعره (اهل سنت) عالم ذر بیعت حدیبیه زبان دین (مسائل جدید دین شناسی) زبان نمادین دین وحی الهی ابطال ناپذیری گزاره‌های دینی صدق گزاره‌های دینی مرتضی مطهری علامه طباطبایی اصطلاحنامه علوم قرآنی قرآن تفسیر قرآن عبدالله جوادی آملی طبرسی، احمد بن علی فخر رازی محمود زمخشری امیرعباس علیزمانی فلسفه زبان ویلیام آلستون William J. Abraham پل تیلیش حضرت آدم(ع) الف. حضرت رسول اکرم(ص) ب. امام اول(حضرت امام علی ع) معناداری(اصطلاح وابسته) زبان دین (فلسفه دین) عبدالکریم سروش محمد مجتهد شبستری طهرانی حائری , حمیده Author موسوی کریمی , میرسعید ( استاد گروه فلسفه، دانشکدة فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران) Author تیلیش (تیلیخ), پل (الهی‌دان و فیلسوف اگزیستانسیالیست، بزرگترین متکلم مسیحی قرن بیستم آمریکا، فیلسوف دین، ایمان گرای معتدل، از مرتبطین نظریه مرگ خدا، یکی از سه چهره بزرگ الهیات پروتستان در قرن بیستم، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین نماینده الهیات فلسفی در عصر حاضر), -1886م.امپراتوری آلمان#1965م.شیکاگو،امریکا -1886م.امپراتوری آلمان#1965م.شیکاگو،امریکا Descriptor طباطبایی(علامه طباطبایی), سید محمد حسین (فیلسوف نوصدرایی معاصر، حکمت متعالیه، مفسر بزرگ؛ صاحب تفسیر المیزان، «بدایة الحکمة»، «نهایة الحکمة» و «اصول فلسفه و روش رئالیسم») , 1281ش. تبریز ##1360ش. قم 1281ش. تبریز ##1360ش. قم Descriptor ام‍ام‌ اول‌ (امام علی), امیر المومنین ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ اب‍ی‌طال‍ب‌(ع‌) , ۲۳ ق‍ب‍ل‌ از ه‍ج‍رت‌ # # ۴۰ق‌./661م. ۲۳ ق‍ب‍ل‌ از ه‍ج‍رت‌ # # ۴۰ق‌./661م. Descriptor فخر رازی , محمد بن عمر (فقیه، متکلم، فیلسوف، مفسر و حکیم مسلمان ایرانی، مکتب اشعری، متکلم اشاعره متاخر، شافعی، پیش برنده الهیات فلسفی، مخالف؟ فلسفه), 543ق./1149م. ری، تهران، ایران ## 606ق./1210م. هرات، افغانستان 543ق./1149م. ری، تهران، ایران ## 606ق./1210م. هرات، افغانستان Descriptor پیامبر اسلام, محمد بن عبدالله (ص), 53 قبل از هجرت.مکه#11ق.مدینه. 53 قبل از هجرت.مکه#11ق.مدینه. Descriptor جوادی آملی, عبدالله (مرجع معاصر تقلید مقیم قم، فیلسوف، عارف و مفسر قرآن), 1312ش./1350ق. آمل، مازندران# 1312ش./1350ق. آمل، مازندران# Descriptor مطهری , مرتضی Murtaḍā Muṭahharī (فیلسوف، متکلم، مفسر و اندیشمند معاصر), 1298ش. فریمان، خراسان رضوی #1358 ش. تهران 1298ش. فریمان، خراسان رضوی #1358 ش. تهران Descriptor سروش, عبدالکریم (Abdolkarim Soroush؛ فیلسوف ایرانی معاصر، صاحب نظریه قبض و بسط شریعت(شریعت صامت)، صراط های مستقیم(کثرت گرایی دینی)، رؤیاانگاری وحی و...، از افراد منتسب به حلقه کیان؛ از نواندیشان دینی), -1324 ش.# -1324 ش.# Descriptor قشیری , ابو القاسم عبدالکریم بن هوازن (صوفی، شافعی، نیشابوری), 376ق./986م. ناحیه استوا#465 ق./1072م. نیشابور، ایران 376ق./986م. ناحيه استوا#465 ق./1072م. نیشابور، ایران Descriptor طبرسی, احمد بن علی (صاحب کتاب احتجاج، فقیه، محدث و متکلم شیعه قرن ششم هجری قمری), #قرن 6 #قرن 6 Descriptor مجتهد شبستری, محمد (استاد سابق دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، نواندیش دینی معاصر), #1315ش.- #1315ش.- Descriptor زمخشری, جارالله محمودبن عمر (مفسر، ادیب، زبان شناس، خطیب، حنفی، معتزلی، صاحب تفسیر الکشاف), 467ق.خوارزم#538ق.خوارزم 467ق.خوارزم#538ق.خوارزم Descriptor آلستون, ویلیام پی (William Alstonفیلسوف دین، فیلسوف تحلیلی، مسیحی آمریکایی، استاد دانشگاه سیراکیوس در نیویورک آمریکا، از پایه‌گذاران نظریهٔ «مبناگرایی اصلاح شده» در حوزه معرفت‌شناسی، قائل به: «تجربهٔ دینی مانند تجربهٔ حسی منبع معرفت یا توجیه معرفتی»), -۱۹۲۱م.شریوپورت،لوئیزیانا،امریکا#2009م.نیویورک،امریکا -۱۹۲۱م.شریوپورت،لوئیزیانا،امریکا#2009م.نیویورک،امریکا Descriptor خواجه عبد الله انصاری , ابو اسماعیل عبد الله بن محمد (معروف به پیر هرات، دانشمند و عارف صوفی مسلک هراتی، سخنور، مفسر قرآن، محدث، اهل فن جدل و استاد اخلاق در قرن پنجم هجری، عرب نژاد واز اولاد ابوایوب انصاری صحابی، حنبلی؛ صاحب کتاب «ذمّ الکلام»), 396ق./385ش./1006م. هرات، افغانستان#481 ق./467ش./1088م. هرات، افغانستان 396ق./385ش./1006م. هرات، افغانستان#481 ق./467ش./1088م. هرات، افغانستان Descriptor میبدی, ابوالفضل رشید الدین (نویسنده و مفسر قرآن در نیمه اول قرن ششم، نویسنده کشف الاسرار و عدة الابرار ) , 530# 530# Descriptor حضرت آدم علیه السلام, - Descriptor علیزمانی, امیرعباس (دانشیار گروه فلسفه دین دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران), 1345ش.# 1345ش.# Descriptor article marcgt 2383-2916 specialized http:/hikmat.isramags.ir