جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

توحید، یگانه دانستن خداست­و از مهم‎ترین محورهای تعالیم پیامبران الهی از منظر قرآن کریم به شمار می‌رود و یکتا پرستی از اهداف بعثت پیامبران می‌باشد. صفات او عین ذات اوست. هیچ صفت کمالی بیرون ذات او وجود ندارد و هرچه هست در ذات او جمع است وقابل قیاس با صفات مخلوقات او نیست. نظریه عینیت صفات با ذات، در دو مکتب کلامی اشاعره و معتزله، بر اساس قدیم بودن ذات و صفات خداوند استوار است. امام رضا(ع) خداوند را یکتا، ازلی و ابدی، قائم به ذات، عالم، دانا، لطیف، بصیر و... می‌داند. در این مقاله برآنیم تا توحید و صفات الهی را از منظر قرآن مجید، با انطباق دیدگاه امام رضا (ع) و بازتاب آن در ادبیات فارسی، با تکیه بر افکار توحیدی سنایی غزنوی مورد بررسی قرار دهیم.

پژوهش حاضر با هدف تحلیل دقیق حدیث امام رضا(ع) دربارۀ تحقیر مؤمن به‌سبب فقر، به واکاوی مضامین کرامت انسانی در این گفتار رضوی می‌پردازد. در این حدیث، نسبتِ میان زبان تحقیر و خدشه به کرامت مؤمن به‌صورت صریح بیان شده است و از همین رهگذر، امکان بررسی پیوند میان گفتار دینی و ساختارهای اجتماعی فراهم می‌شود. این پژوهش با رویکرد «تحلیل مضمون» در چهارچوب «تحلیل گفتمان انتقادی» انجام شده است. مراحل تحقیق شامل شناسایی مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر از متن حدیث و تبیین دلالت‌های اخلاقی و اجتماعی هریک است. یافته‌ها نشان می‌دهند که امام رضا(ع) در این گفتار، کرامت ذاتی انسان را مستقل از وضعیت اقتصادی دانسته، هرگونه داوری طبقاتی یا رفتاری مبتنی بر فقر را نفی می‌کنند و بر مسئولیت اخلاقی زبان در پاسداشت شأن مؤمن تأکید می‌ورزند. این مضامین، ضمن آشکار ساختن بنیان‌های کرامت‌محور در سنت رضوی، چهارچوبی مفهومی برای تحلیل رفتارهای گفتاری و اجتماعی معاصر فراهم می‌آورد، بی‌آنکه از محدودۀ متن حدیث فراتر رود.

نظریۀ اسلامی کرامت نظریه­ ای است دربارۀ کرامت به معنای احترام، که از منابع سه­ گانۀ فهم معارف اسلامی؛ یعنی عقل، کتاب خدا و سنت برگرفته شده است. از نگاه عقل، کرامت یکی از عوارض ذاتی وجود است. بنابراین، نه تنها انسان، بلکه همۀ موجودات کرامت دارند؛ زیرا همۀ آن‌ها وجود دارند. کرامت یا به­ عبارتی احترام، حقیقتی است که در اثر داشتن ارزش هر موجود حاصل می ­شود. سنجۀ ارزش، کمالات وجودی هر موجود است. بنابراین، چون وجود همواره همراه با خیر؛ یعنی همراه با کمال است و هر کمالی ارزشمند است، و هر امر با ارزشی کرامت دارد، درنتیجه، هر وجودی کرامت دارد. حاصل­ آنکه، همۀ موجودات کرامت دارند. براین­ اساس و به دلیل آنکه کرامت مساوق با وجود است، همۀ صفات وجود؛ مانند تشکیک، اصالت و فراگیری، اوصاف کرامت نیز هستند. کرامت در یک تقسیم عام به دو دسته تقسیم می­ شود: کرامت اختیاری و کرامت غیراختیاری (تکوینی). کرامت غیراختیاری (تکوینی) صفت ذاتی هر موجود است و همواره با آن موجود همراه است. کرامت اختیاری به کنش­ های اختیاری موجودات مختار مربوط است. فایدۀ بحث از کرامت موجودات، احترام به منشور حقوق آن‌هاست. افزون بر عقل، قرآن نیز کرامت را مختص انسان نمی­ داند. از نگاه قرآن، خداوند متعال، فرشتگان، انسان­ ها، جنیان، حیوانات، گیاهان و حتی جمادات کرامت دارند. روایات اسلامی به­ ویژه احادیث امام رضا علیه ­السلام نیز کرامت را به انواع موجودات نسبت داده­ اند. به­ فرمودۀ آن حضرت، کرامت انواع گوناگون و درجات متنوع دارد. به­ اصطلاح فلسفی، کرامت امری تشکیکی است. مقیاس سنجش کرامت افراد و راه ­های دریافت کرامت از دیگر مباحث نظریۀ اسلامی کرامت است. روش تحقیق در این بحث روشی عقلی _ نقلی و برگرفته از منابع کتابخانه­ ای است.

شخصیت ممتاز حضرت امام رضا (ع) ، همه بزرگان و موحدان را به کرنش و ستایش ایشان سوق داده است؛ به گونه ای که اهل‌سنت به پیروی از دانشمندان و عالمان خود از اوان قرن سوم هجری، با زیارت آستان مقدس حضرت رضا (ع) علاقه و دوستی خود را ابراز می داشتند و ضمن تبرک به حرم نورانی آن امام همام، برای تقرب به خالق یکتا و برآورده شدن حاجت‌های خود، به آن حضرت توسل می جستند. «زیارت حضرت رضا(ع) به روایت اهل‌سنت» تلاش می کند به صورت کوتاه و گویا گزارش های تاریخی درباره زیارت اهل‌سنت و علاقه‌مندی آنان به زیارت آستان مقدس حضرت رضا (ع) را روایت کند؛ حرکت مبارکی که در میان دوستداران و ارادتمندان سنی مذهب، رهروان فراوانی دارد.

پژوهش حاضر درصدد بررسی شیوه‌های ارتباط غیرکلامی امام رضا(ع) با حاکمان و والیان در مسیر هجرت به ایران است. اهمیت و ضرورت این پژوهش برای بازخوانی و درک عمیق‌تر سیره غیرکلامی امام(ع) در تعامل با قدرت‌های حاکم و نیز الگوگیری معاصرین برای تعامل مؤثر و سازنده در شرایط دشوار و حساس با دیگران است. هجرت اﻣﺎم هشتم(ع) از رویدادهای مهم و تاثیرگذار در تاریخ اسلام و ایران بوده و از جایگاه والایی برخوردار است. پرسش اصلی پژوهش، آن است که شیوه‌های ارتباط غیرکلامی امام رضا(ع) در مواجهه با چالش‌های سیاسی و اجتماعی در مسیر هجرت با حاکمان و والیان عصر خود چگونه بوده است؟ روش این تحقیق توصیفی- تحلیلی با بهره‌گیری از شیوه فیش‌برداری برای گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای (منابع تاریخی معتبر و گزارشات تاریخی سیره اهل‌‌بیت(ع) است. نتایج نشان می‌دهد؛ امام رضا(ع) در مسیر هجرت، از شیوه‌های ارتباطی متعدد و متناسب شرایط مخاطبان و محیط اجتماعی استفاده می‌کردند. بهره‌گیری از شیوه‌های ارتباطات غیر‌کلامی؛ مکاتبه با حاکمان، سکوت معنادار، استفاده از زبان بدن مانند: حرکات و نشانه‌هایی در چهره، لحن و اعمال، واکنش‌های رفتاری و عملی مثل تقیه، همراهی، مخالفت و نیز انجام عملی اخلاق اسلامی از مهمترین شیوه‌های تعاملی و ارتباطی ایشان بوده است.