جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف از این پژوهش تحلیل و مقایسه دیدگاه غزالی و مولوی درباره سماع است. سماع به معنی آواز و سرود، و در اصطلاح صوفیان، وجد و سرور و پایکوبی و دست افشانی با آداب و تشریفاتی خاص است. از نظر غزالی، سماع آینه‌ای است که محتوای قلب را بازتاب می­دهد و عاملی است که نیروی پنهان درون قلب انسان را بیدار و تقویت می‌کند. از این­رو سماع می‌تواند برای قلب‌های بیمار، سمی مهلک و برای قلب‌های سالم، شفابخش باشد. او نه مانند فقیهان سخت‌گیر سماع را مطلقاً منع می‌کند و نه چون صوفیان افراطی، به آن جواز مطلق می­دهد. مولوی نیز سماع را نه صرفاً یک رقص یا حرکت ظاهری، بلکه تجلی شور عشق الهی و بیان حال عرفانی روح می‌داند. از نظر او سماع زمانی معنا دارد که از سر عشق و وجد حقیقی باشد، نه از روی تقلید یا سرگرمی. همچنین سماع را غذای روح عاشقان و مولّد نیرو و نشاط و راهی برای رهایی از جسم و پیوستن به جان می­داند.

اسطوره برگرفته از «هیستوریا»ی یونانی (Historia) به معنی جستجو، دانش و داستان و بیان کننده سرگذشت مینوی انسان‌های کهن و باورهای آنان در باره آفرینش است. فردوسی به عنوان شاعری خردمند، برای بیان اسطوره‌های شاهنامه، از زبان رمز استفاده می‌کند و به خواننده یادآور می‌شود که : «تو این را دروغ و فسانه مدان.» عرفان، شیوه‌ای از رسیدن به مقام قرب الهی، بر اساس ریاضت و پارسایی است. عارفان، از اسطوره‌ها با زبان رمز، برای بیان مفاهیم عرفانی استفاده می‌کنند. استفاده از این زبان، به ویژه هنگام استفاده از اسطوره‌های شاهنامه، کاملاً برجسته است. مبنای این پژوهش، جستجوی چنین بازتاب‌هایی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و نوشتاری و مبتنی بر تحلیل و توصیف است. البته در آثار عرفانی، به ویژه مکاتیب و کیمیایِ‌سعادت امام محمد غزالی بیشتر از روایت‌های دینی بهره گرفته‌شده تا اسطوره‌های شاهنامه.

سوانح‌العشاق به عنوان شناسنامۀ احمد غزالی و نخستین اثر عاشقانه در زبان فارسی است که از آثار ارزشمندی مانند قرآن کریم، کشف‌المحجوب هجویری، فصوص‌الحکم فارابی و کیمیای سعادت محمد غزالی بی‌بهره نبوده است و از آن تأثیر گرفته است. قرآن کریم از دیدگاه پژوهشگران قدیم و جدید، فصیح‌ترین و بلیغ‌ترین متن است و این امر علاوه‌بر دقت در استعمال واژگان و ترکیب‌ها، نظم موجود در قرآن، سبک چینش، شیوۀ بیان تصویری و نحوۀ پرداختن به موضوعات را در بر می‌گیرد. از این‌رو متن قرآن کریم همواره مورد توجه نویسندگان و شاعران بوده است، از آن تحت تأثیر آن قرار می‌گرفتند. آیات قرآن کریم، تصاویر، کلمات و داستان‌های آن، متن نویسایی را غنی‌تر می‌کند. نویسنده برای تثبیت ادعای خود از متن قرآنی تقاضا می‌کند و استمداد می‌جوید. غزالی نیز در کتاب سوانح‌العشاق در لابلای گفتار خود از مفاهیم قرآنی سود جسته است؛ به عنوان مثال از عباراتی چون یحبهم و یحبونه، ربنا ظلمنا، قال بلی، قاب قوسین، الست، فلا تعلم، کل من علیها فان، هذا ربی، قد شغفها حبا، نحن نسبح و... در اثر خویش مستفیذ گشته است. راجع‌به سوانح‌العشاق و همینطور مسألۀ بینامتنیت تحقیقات شایانی صورت گرفته است لیکن تحقیقی که بتواند سوانح‌العشاق را از منظر بینامتنیت قرآنی پوشش دهد، به منصۀ ظهور نرسیده است. به همین سبب مقالۀ حاضر درصدد است تا انواع و اشکال بینامتنیت قرآنی در سوانح‌العشاق را تبیین کرده و اهداف غزالی را از این بینامتنیت‌ها بررسی کند.

اصطلاح «غفلت» نزد صوفیان یا عالمان اخلاق بیشتر، از منظر روان‌شناختی یا اخلاق فضیلت‌گرا مورد بررسی قرار گرفته بود؛ اما نزد غزالی این مفهوم بسی پیچیده‌تر بوده و در هستی‌شناسی و انسان‌شناسی غزالی نقش بسیار جدی ایفا می‌کند. اصطلاح «عادت و عادت‌پرستی» در دستگاه عرفانی عین‌القضات همدانی دلالت معنایی خاصی به خود گرفته که تا پیش از آن در ادبیات صوفیانه سابقه نداشته است. علاوه بر این اصطلاح، برخی واژگان و مفاهیم دیگر، مانند نور سیاه و سپید، محمد و ابلیس، و نیز دوگانه‌های متضاد دیگری همچون ظاهر و باطن، معرفت و جهل، نور و ظلمت، دنیا و آخرت در چهارچوب اندیشه‌های عرفانی عین‌القضات همدانی بسامد بالایی داشته‌اند. این واژگان و مفاهیم به‌نوعی به موتیف‌های ذهن و زبان وی تبدیل شده است؛ اما اصطلاح «عادت و عادت‌پرستی» به‌دلیل آشنایی‌زدایی و خارج‌کردن نام‌ها از دلالت‌های معهود و تسمیۀ جدید ما را به جهان جدیدی رهنمون می‌شود و نسبت جدیدی میان دال‌ها و مدلول‌ها ایجاد می‌کند و رابط قدیم را تغییر می‌دهد و پیوندهای پنهان و جدیدی را کشف می‌کند. گسست از عادت به فوران روشنایی می‌انجامد و از سطح روزمرگی به ساحت حیرت، بالا می‌برد.

«قاعدۀ الواحد» به‌مثابۀ اصلی بنیادین در تبیین علیت و نظام صدور، امتناع صدور کثیر از واحد بالذات را لازمۀ بساطت و وحدت حیث تعقل و تعلق آن می‌داند؛ زیرا صدور کثیر متوقف بر حیثیات متکثره و تعینات متباینه در مبدأ فاعلی است که با اطلاق وحدت حقیقی ذات واجب‌الوجود در تعارض است. ابن‌سینا و خواجه ‌نصیر در سنت مشاء، این قاعده را از بدیهیاتی نزدیک به فطریات عقل معرفی کرده‌اند؛ در مقابل، متکلمانی چون شیخ مفید و غزالی با استناد به تجرد مطلق ذات و توحید افعالی، قاعدۀ الواحد را نفی و صدور کثرت را با تساوی نسبت فعل الهی به ممکنات و نفی ترجیح بلامرجح توجیه می‌کنند. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و با شیوۀ تطبیقی و انتقادی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، ابتدا به تبیین مفهوم الواحد می‌پردازد و سپس مهم‌ترین آرای مثبتان و منکران این قاعده را بررسی و در بعضی فروض نقد می‌کند و درنهایت بر دیدگاه ملاصدرا و نوآوری او تأکید می‌ورزد. منشأ انکار الواحد بر اساس این پژوهش، نداشتن تصور صحیح وحدت حقیقی و بساطت ذات واجب است و رأی مختار، دیدگاه ملاصدرا است که با ارتقای تبیین الواحد به رویکردی تجلّی‌محور و تلقی صدور به‌مثابه تجلی وجود بسیط‌الحقیقة، نظامی منسجم بنا می‌نهد که هم مقتضای برهان عقلی و هم هم‌ساز با شهود عرفانی است؛ در این نگاه، کثرت نه نافی وحدت، بلکه مرتبه‌ای از تعین حقیقت واحد است و رابطه واحد و کثیر نه تقابل عرضی، بلکه تشأن طولی در سیر وجود است.

انسان موجودی پرانرژی است که در طول زندگی خود به دنبال مقام است، از این رو برای شکوفایی استعدادها سنگ تمام نمی گذارد و سعی می کند از توان خود برای به کارگیری بهترین تلاش خود استفاده کند رسیدن به این هدف او با تحلیل اهداف تربیت اسلامی، روشن می شود که «بزرگترین نیاز هر جامعه خدایی، تربیت متدینانی است که با اتکا به نیروی ایمان، اندیشه، موفقیت را مهار کنند.» «دین» در فارسی به معنای « آداب و مذهب» است (دهخدا، 1335: کتاب 23/ ذیل کلمه «دین»)، و در عربی نیز به معنای اطاعت، دین و قانون است (آذربایجانی، 1392: در تعریف دین عبارت است از: «مجموعه ای از توصیه های معتبر از سوی مراجع مذکور در مورد مسائل مربوط به دین، که در هر صورت ممکن است در متون خاص (قرآن، تورات، انجیل) آمده باشد. دین در واقع متناسب با این گزاره خاص است که مجموعه ای از عقاید و اعمال خاص برای قائلین به آن تلقی می شود» (همان، 33) طبق تعریف دین: «تربیت دینی» عبارت است از: مجموعه ای از اقدامات آگاهانه برای آموزش توصیه های دینی خوب به دیگران با تفکر و عمل به روش آن افراد. در همه جا «در تعالیم دینی، پیشرفت و تحول منحصر به امور زمینی و طبیعی نیست، بلکه شامل ماده و اشیا نیز می شود، علاوه بر حوادث طبیعی قابل مشاهده، چیزهای متعالی و غیر مادی نیز وجود دارد که در خور توجه است و به آنها معنای خاصی می دهد. زندگی و نگاه کردن به دنیای امروزی مردم از یک منظر، یعنی معیار دنیای مادی، بدون استثنا نمی تواند دستاوردهای بشری را مشروعیت بخشد و هر چیزی را که معنادار و تجربه شده است، اشتباه می داند، اما سنت دینی، معرفت علمی را می پذیرد که با نیازها و رفتارهای اخلاقی و تربیتی انسان همخوانی دارد و به ذات انسان و اعتقادات او لطمه ای وارد نمی کند، لذا اسلام، تمدن را حلال مشکلات انسان می داند و می گوید: «باید بیندیشیم و حرف بزنیم در مورد طبیعت و آنچه بهتر از طبیعت است" و داشتن طبیعت هدف اصلی نیست. تمام ایده های موجود در جهان و ایده هایی که جهان را اشغال می کنند، حداقل بر اساس اعتقادات آنها، ایده های مدرن نیستند بلکه از آنها نشات گرفته اند. از نظر اسلام اهداف آنها یکی نیست، اما از ضروریات دور است: «دو نوع توسعه داریم: یکی مبتنی بر توحید خدا و دیگری مبتنی بر حب سرمایه داری، مبدأ جهان. و نظریه اعتقاد دینی» (ازغدی، 1389: 17). وقتی مفهوم و جهت زندگی تغییر می کند، پیشرفت و تمدن بر اساس این باور و تجدید نظر در زندگی اخروی است، زندگی اخروی، تعادل و ارزش ها بر اساس امور دنیوی و پیشرفت است. و در دنیای مدرن انواع هرج و مرج به وجود خواهد آمد که در بیشتر موارد نتیجه غفلت از مادیات، غفلت از آخرت و زندگی است: «اگر انسان نه تنها در کرامت و کرامتش دیده نشود. در واقع‌گرایی او، نتیجه این است که امروز، دو قرن بعد، به سمت یک ایدئولوژی غلط، یک نگاه واحد به پیشرفت، نادیده گرفتن جنبه‌های دیگر، ناباوری به پیشرفت، قهقرایی و هر چیز دیگری رفته‌ایم. این دوران نهیلیسم و حماقت در مورد همه چیز است. ” (مطهری 1379:123). با توجه به اهمیت معارف و ایدئولوژی دینی در دنیای امروز، بررسی افکار و اندیشه های بزرگان دین بسیار مهم و ضروری است. ملا محمد امین استرآبادی از جمله دانشمندانی است که کمتر مورد توجه محققان قرار گرفته است. محمد امین بن محمد شریف معروف به امین استرآبادی، فقیه، متکلم، حدیث پژوه، از مشهورترین علمای امامیه در اوایل قرن یازدهم، مکتب اخباری یکی از بنیانگذاران (متوفی 1036 پس از جنگ هجری) زیر نظر معلمان تحصیل کرد. به عنوان مثال: سید محمد العاملی، شیخ حسن صاحب معالم، حسن بن زین الدین عاملی، به رهبری میرزا محمد الاسترآبادی نویسنده کتاب های بسیاری از جمله «الفوائد المدنی» و «مسئله طلاق» ". الکلامیه، شرح الاستبصار، شرح تحذیب الاحکام و دانش شاهی (انجمن نویسندگان ع.، 1392: جلد 1) او درباره مبانی تربیت علمی و دینی نظراتی داشت، از جمله: استرابادی معتقد بود که تمام احکام شرعی در قرآن و روایات آمده است. در مورد اولین حکم قانونی بودن قرآن و نیز بر اساس حدیث امام صادق (علیه السلام) بر این امر اصرار ورزیده است: «هر چه بین دو نفر اختلاف نظر باشد، تردیدی نیست که در میان آنها. اختلافاتی وجود دارد، به همین دلیل در کتاب خدا وجود دارد، اما در قلب مردم نیست (استرآبادی، 1443: 106). وی تفسیر قرآن با استفاده از اندیشه ها و دیدگاه های بشری را بی اثر می دانست و تفسیر اهل بیت علیهم السلام را کاملاً صحیح می دانست (همان: 47 و 116). اما فقط برای افراد معصوم اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) که شنوندگان واقعی قرآن هستند جایز است (همان: 135 و 248). وی بر این باور بود که مطالعه تصمیمات قضایی به منظور تعلیم از طریق مصالح و افکار عمومی، جایز نیست، زیرا این گونه بحث ها به تناقضات اساسی و حقوقی منجر می شود و در ارسال پیامبران و کار کردن بی فایده است. نزول کتب نقض می شود (همان: 90-91). وی همچنین بر این باور بود که اتکا به این علم بر اساس دلایل حسی و عقلی در رویکرد کلامی او اشتباه بوده است (الصدر، 1394: 43-44). استرابادی در محافل امامیه سعی داشت جریان استقلال طلبی را به عنوان یک خطر معرفی کند و با استناد به داستان هایی امیدوار بود که مذهب سلفی را احیا کند. از طریق پیدایش اندیشه امین استرآبادی می توان دریافت که اندیشه دینی عصر صفوی و نقش عالمانی چون محقق جیلکی و نظام اتحاد او در این امر مؤثر بوده است. به هر حال، در الفائده می توان نگرش انتقادی امین سترآبادی را نسبت به نظام محقق کرکی اجتهاد و گاه نسبت به افراطیون به طور کلی مشاهده کرد (همان: 49 و 92).

این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی مبانی هستی شناختی غزالی و ملاعبدالله زنوزی در شناخت خدا در پی پاسخ به این پرسش است که شناخت هستی واجب تعالی بر اساس اصالت وجود است یا اصالت ماهیت؟ غزالی خداوند را ذو ماهیتی به معنای عام می‌داند که اگر از او سلب شود، چیزی به نام «وجود» موجود نخواهد بود. در مقابل ملا عبداللّه زنوزی قائل به اشتراک معنوی و اصالت وجود است. همچنین از دیدگاه غزالی فاعل و سبب همه امور در هستی خداوند است و آنچه که ماعلت ومعلول می نامیم در واقع سبب و مسبب است ، چون در تمام پدیده ها قابلیت‌های لازم برای انجام هر فعلی نهادینه شده است. در نتیجه او به علت‌های واسط یا معدات بی‌اعتقاد است و عالم را در تسخیر قدرت و جبر خداوند می داند. اما ملا عبداللّه زنوزی به دو علت تام که خداوند است وعلت ناقص که در هر پدیده یا اثر آن می تواند باشد قائل است.وی انسان را فاعل و مسئول افعال ارادی خود می‌داند که نظر صحیح دیدگاه ملا عبداللّه زنوزی است. درنتیجه اصالت با وجود است. حق تعالی با افاضه قدرت و اراده تشکیکی، خالق رابطه علی و معلولی است .