جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

معنی‌شناسی توزیعی روشی نوساخت‌گرا در معنی‌شناسی است که می‌کوشد معنای واژگان را با استفاده از کاربرد آنها در متون طبیعی شناسایی کند. از سوی دیگر، یکی از موضوعات جالب توجه در مطالعات قرآنی سال‌های اخیر، یافتن معنای واژگان قرآنی از طریق کاربرد قرآنی آنهاست که در پژوهش‌های متعدد فارسی‌زبان، تحت عنوان معنی‌شناسی ساخت‌گرا اجرا شده است. به دلیل شباهت هدف دو روش نام‌برده، مقایسة آنها از جنبه‌های مختلف می‌تواند زمینۀ ارتقای مطالعات قرآنی را فراهم کند. در پژوهش حاضر، با روش تطبیقی-تحلیلی، ضمن این مقایسه، روش رایج در مطالعات قرآنی ارزیابی شده است. مهم‌ترین شباهت‌های دو روش سرچشمه گرفتن از رویکرد ساخت‌گرایی و استفاده از روابط هم‌نشینی و جانشینی هستند. تفاوت‌های دو روش جنبه‌هایی مختلف دارند. از جمله در معنی‌شناسی توزیعی، مشابهت واژگان درجه‌بندی می‌شود؛ به وقوع واژگان در متن‌های مختلف و نیز انواع هم‌نشینان توجه می‌شود؛ و هم‌نشین‌ها ارزش‌گذاری می‌شوند. در مقابل، در روش رایج ساخت‌گرا در قرآن، مشابهت‌ها درجه‌بندی نمی‌شود؛ برای یافتن جانشینان، صرفاً بر هم‌نشینان مکمّلی تأکید می‌شود؛ و هم‌نشینان ارزش‌گذاری نمی‌شوند. برخی از نقدهای وارد به روش رایج ساخت‌گرا، عدم تطابق عنوان با محتوا، عدم تبیین چگونگی اقتباس از روش‌های شناخته‌شدۀ معنی‌شناسی، عدم ارائة دلایل متقن در تعیین گام‌ها، و بنابراین، سلیقه‌ای بودن نتایج هستند.

رسالۀ قشیریه، از ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن قشیری (386- 465) از نامورترین کتب تعالیم صوفیّه است که در دو فصل به نگارش آمده و در آن، جوع و اختیار فقر، یکی از مقدّمات سلوک و راه‌های تصفیه، تصقیل و تنویر درون دانسته شده است. قشیری در مسند یک صوفی عالم و عامل، در باب‌های چهاردهم و چهل و دوم رسالۀ خود، حول موضوع فقر و جوع اختیاری، حق مطلب را ادا کرده و در خصوص اهمیت کم‌زنی (فقر) و کم‌خواری (جوع) و نقش آن دو در تعالی روحانی آدمی سخن رانده است. مولانا نیز هم‌عقیده با او در تأیید فقر (کم‌زنی) و تحمّل گرسنگی (بی‌دمی)، نظرات قابل اعتنایی دارد. نگارنده، به شیوۀ توصیفی-تحلیلی، با انطباق آراء این دو نشان داد هردو متّفق‌القول‌اند که تحمّل اکسیر گرسنگی و درآمدن در کسوت فقرِ خودخواسته، مایۀ مصونیت از سرکشی‌ها و مهلکات و سبب درآمدن در مراتع حقایق سبحانی و مدخل عدم ازلی و فقر ذاتی است.

زرتشت و عین القضات همدانی هر دو از عارفان و متفکران بزرگ ایران به شمار می­آیند که از جنبه­های فکری، فلسفی و عرفانی در دوره های پس از خود تأثیر چشمگیر و قابل توجهی داشته اند. با این وجود عین القضات همدانی به واسطه تأخر زمانی که از زرتشت داشته، از بعض تفکرات عرفانی وی تأثیر پذیرفته است که از آن جمله می­توان به مباحثی چون سپنته مینو و انگره مینو که همان تجلی جمال و جلال مکتب عرفانی عین القضات است، خرد پاک زرتشت که همان طور وراء عقل مورد نظر عین القضات است، نظریه­ نظام احسن، انسان محوری، جوهری بودن نیکی و بدی در نهاد انسان، امشاسپندان = وسائط فیض­الاهی اشاره کرد. این پژوهش به تبیین نقاط مشترک مذکور در تفکر زرتشت و عین القضات پرداخته است.

این مقاله تلاش دارد شعر و معماری را به عنوان دو وجه از صورت­های هنر؛ از دریچۀ عرفان به هم نزدیک سازد. سؤال این است که مفاهیم عرفانی در معماری ایران تا چه میزان با شعر فارسی مطابقت دارد. هدف تحقیق، تعیین شگردهایی است که این دو هنر برای انتقال مفاهیم عارفانه به کار می­گیرد. جهت تدقیق موضوع، اشعار فردوسی که به دلیل تصویرسازی، ارتباط بیشتری با معماری دارد، تحلیل خواهد شد. مقاله با روش تحلیل تطبیقی نشان می­دهد که در هر دو هنر برای بیان مفاهیم باطنی از عناصر ظاهری و اسلوبی چون فضاسازی، تصویرسازی، تشبیه و داستان­پردازی بهره می­گیرد؛ با این تفاوت که در شعر فردوسی از فضای خیال و در معماری از فضای واقعی استفاده می­شود.

رشیدالدین میبدی عارف قرن ششم، مؤلف کشف الاسرار و محمد بن غلام گهلوی در هند عارف قرن سیزدهم، دارای دیدگاه‌های عرفانی مشترکی هستند. گهلوی با دیدگاه عرفانی به شرح مثنوی یوسف و زلیخای جامی پرداخته است. یکی از موضوعاتی که جایگاه برجسته ای در قلمرو اندیشه عرفانی میبدی و گهلوی به خود اختصاص داده است عشق وهجران و وصال می باشد. هدف از این تحقیق احیای یکی از ذخایر مکتوب قرن سیزدهم و مقایسه آن با یکی از تفاسیر عرفانی قرن ششم است.در این مقاله کوشش شده است با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، آموزه های عرفانی میبدی با دیدگاه گهلوی مقایسه و وجوه مشترک آنها بررسی شود. حاصل این پژوهش این است که بسیاری از آموزه های عرفانی میبدی، به شکل سنتی در عرفان اسلامی گهلوی وجود دارد.

اسطوره به عنوان شیوه خاصی از تفسیر و ادراک آفرینش، پاسخگوی بسیاری از پرسش‌ها درباره هستی است. چه تلاش آدمی همواره بر آن بوده است تا خود و جهانی را که در آن زندگی می‌کند، بشناسد. بدین‌روی، یکی از بنیادی‌ترین کاوش‌های ذهنی بشر از دیرباز، دست ‌یافتن به رازهای سربسته و ناگشوده آفرینش بوده است. از آنجا که اسطوره، داستان رسیدن به حقیقت و هدایتگر ما به سوی ژرف‌ترین توانمندی‌‌های دینی و معنوی‌ و عرفان شیوه‌ای از رسیدن به حق، براساس ریاضت، پاک‌دامنی و پارسایی است، اسطوره با باورهای دینی و عرفانی پیوندی دیرینه دارد و عمده باورهای اسطوره‌ای، سرشار از مضمون‌های ژرف حکمی، اخلاقی و عرفانی است. این پژوهش بر آن است تا با توجه به جایگاه و اهمیت هستی‌شناسی در باورهای اسطوره‌ای، دینی و عرفانی، به بررسی و تحلیل داستان آفرینش در اسطوره‌های ملت‌ها، ایران باستان، شاهنامه و متون دینی و عرفانی بپردازد. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد که داستان آفرینش به شکل‌های گوناگون و شگفتی در باورهای اسطوره‌ای، دینی و عرفانی، بازتاب یافته است. یک روایت اصلی نیز درباره فرایند آفرینش نخستین انسان‌ از خاک و دمیده ‌شدن روح خدایی در جسم او وجود دارد که تقریباً در همه منابع یادشده مشترک است. روش انجام کار در این پژوهش، کتابخانه‌ای و مبتنی بر تطبیق، مقایسه و تحلیل است.

شاعر معاصر ایران، سهراب سپهری در برخی از اشعارش به موضوع مرگ می­پردازد. جان­دان، بزرگترین شاعر متافیزیک انگلستان، نیز از آن دسته از ادبایی است که توجّهش به مرگ در سطح جهانی زبانزد علاقه­مندان به ادبیات است. این اشتراک در موضوع دستمایۀ پژوهش پیش رو قرار گرفته تا از این طریق افتراق میان تفکّرات دو شاعر بررسی شود. در حالی که دان، به دلیل بالا بودن بسامد موضوع مرگ در آثارش، شاعری مرگ­اندیش لقب گرفته، سپهری به مرگ به اندازۀ دیگر مسائل بنیادین بشر و نه بیش از آن می­پردازد. برخلاف دان که در نحوۀ برخورد با مرگ ثبات رویه ندارد، سپهری با یک نگاه ثابت و مثبت به مرگ می­نگرد. عدم ثبات رویۀ دان از تردید مذهبی وی ناشی می­شود و نگرش مثبت سپهری به مرگ ریشه در عرفان اسلامی و آشنایی وی با عرفان شرقی دارد.

توجه به جایگاه وجودی انسان، از دیرباز بین ادیان مختلف، مقوله‌ای مهم و بنیادین تلقی شده است و در بین ادیان توحیدی و عرفان برآمده از آن ادیان، نمونه علوی انسان در قالب انسان‌ کامل، عرضه شده است. مقاله پیش رو با روش توصیفی و تحلیلی به بررسی ابعاد مختلف این ایده در آرای شیعه و متصوفه پرداخته است. عرفای شیعه و برخی از متصوفه مانند ابن‌عربی، عقیده داشتند که انسانِ کامل، خلیفه حق است و مُهردار خزانه دنیا و پاسدار عالم وجود است. و چون او از میان برخیزد دنیا به پایان می‌رسد و آخرت آغاز می‌شود. انسان کامل همان مُهر ابدی است که بر خزانه آخرت زده می‌شود. از دیدگاه شیعه و قاطبه متصوفه، وجود پیامبر اکرم(ص)، صادر اول یا عقل اول تلقی می‌شود که دلیل خلقت تمامی عالم و موجودات است. در این مقام، متصوفه با تمسّک به حدیث «خَلَق ا... آدم علی صورته» آدم ابوالبشر را نسخه‌ای مخلوق از صورت عقل اول یعنی حقیقت محمدیه قلمداد می‌کنند. شیعه نیز ضمن قبول این مدعا، برآن است که تمامی موجودات، تحت امر و اراده این عقل اول قرار دارند. انسان کامل از نظر شیعه تنها مختص انبیا و ائمه معصومین(ع) است؛ در حالی که نزد متصوفه، پیران و اقطاب صوفیه نیز در دسته انسان کامل جای می‌گیرد.

غزلیات شمس، دارای نظام فکری و عاطفی قدرتمندی است که در مقایسه با مثنوی کمتر به آن پرداخته شده­است. جایگاه خاص انسان در نظام هستی، یکی از جلوه­های برجسته­ اندیشه­ مولوی در غزلیات است؛ او موجودی دوسویه است: از یک سو تعالی و شکوه محض؛ به عنوان یکی از ساکنان عالم بالا و از سوی دیگر غریب و گم­گشته در طبیعت مادی که به­تنهایی و بدون کمکی از "ماوراء" قادر به نجات خود­ نیست. این نوع انسان­نگری، قرابت زیادی با روند هبوط، گم­گشتگی و نجات­بخشی انسان دراسطوره­های مندایی، شاخه­ای مهم از ادبیات گنوسی، دارد. در آثار متنوع بازمانده از این گروه، مکررا به نمادها و تصاویری خاص بر­می­خوریم که عمدتا اسطوره­ای است ولی به نوعی تجربه شهودی حقیقت را می­نمایانند و بیانگر اندیشه ای عرفانی است. در مقاله­ حاضر، روند گم­گشتگی و نجات­یافتگی انسان، از منظر غزلیات شمس و اسطوره­های مندایی تبیین و در هر بخش، تصاویر متناظر با یکدیگر مقایسه شده­اند. وجوه تشابه و تمایز، درذیل هر مبحث ذکر و تحلیل­های مقاله بیشتر در نتیجه­گیری منعکس گردیده­است

آزادگان به مدد جنون­نمایی؛ حیاتی جاودانه در ادبیات عرفانی یافته­اند. مولانا و بالاخص عطار در پیِ نشان دادن سیمای شاهان بی­نشان و عقلای مجانین، در قالب حکایات و تمثیل­های پرمعنا در آثار خود بوده­اند. جنون­نمایی این آزادگان، امکان رهایی از عقالِ عقل جزوی، زدودنِ تارهای نفس و خودبینی و آزادی از اسارت­های پست دنیوی را برای­شان فراهم می­کند؛ تا هوشیاری به عالم والا و بی‌خبری را به این عالم پیوند زنند. در این پژوهش انواع آزادی­های درونی و بیرونیِ این شوریده­سران را از نظرگاه مولانا و عطار به اجمال برشمرده‌ایم و در ادامه ثمراتِ جنون­نمایی­شان از قبیل گستاخی و آزادگی در مقابل معبود و برخوداری از روحیه قدرت ستیزی با عاملان جور و در نهایت، آگاهیشان بر اسرار و معارف الهی که لازمه­اش پنهان­کردن یوسف جانشان در چاه غربت و دم­خورشدنشان با کودکان می­باشد؛ به استناد حکایات بررسی نموده و اذعان نموده­ایم که عشق این جنون در دل مولانا و عطار موج می­زند: عاشقم من بر فنّ دیوانگی سیرم از فرهنگی و فرزانگی (مثنوی،6: 573)