جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در عاشوراپژوهی دو رکن مهم و اساسی دین اسلام، یعنی امامت و امر به‌معروف و نهی از منکر مورد توجه است. یزید به‌عنوان خلیفة معاصر امام حسین، این دو فریضه را مانع پیشبرد اهداف خویش می‌دانست؛ زیرا ضمانت اجرایی در اصول دین به امامت و قوام شریعت بر پایة امر به‌معروف و نهی از منکر استوار است. براین اساس، یزید در آغاز حکومت به‌بهانة بیعت، نقشة حذف امامت را از جامعة اسلامی طراحی نمود. حادثة عاشورا به‌مثابة نماد امامت است. یزید به‌ظاهر توانست با حذف و انزوای امامت، سپس با ایجاد خفقان شدید، امر به‌معروف و نهی از منکر را تضعیف نماید. سپس به‌سراغ گام دوم، یعنی حذف آثار و احکام اسلامی و هتک حرمت نبوی برود؛ از این‌رو فاجعة حره را که به‌مثابة نماد نبوت است، رقم بزند. در نهایت به‌سراغ هدف غایی خود، یعنی حذف اسلام و باور‌های توحید رفت؛ زیرا هتک حرمت مکه به‌مثابة نماد توحید است. اثرگذاری حکومت سه‌سالة یزید چنان شد که حاکمان جائر توانستند ائمه را از آغاز امامت امام سجاد تا شروع غیبت صغری در انزوا و حاشیه نگه دارند و خود در قدرت بمانند.

هدف این پژوهش، تحلیل ابعاد فرهنگ مقاومت و شهادت در بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی دربارۀ اربعین حسینی طی سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۴ است. روش تحقیق، تحلیل مضمون بوده و جامعه آماری، شامل تمام سخنرانی‌ها، پیام‌ها و بیانات رسمی ایشان دربارة اربعین است که پس از غربالگری، ۳۴ سند به‌عنوان واحد تحلیل انتخاب شد. نتایج نشان داد که در اندیشة رهبری، اربعین تنها آیین عزاداری نیست، بلکه پدیده‌ای تمدنی، هویت‌ساز و مقاومت‌محور با ریشه‌ای عمیق در مکتب کربلاست. بر اساس تحلیل انجام‌شده، چهار سطح تفسیری از اربعین در گفتمان ایشان قابل تشخیص است: 1. سطح هویتی-وجودی: تجدید عهد با جهاد درونی و احیای هویت ولایت‌محور؛ 2. سطح سیاسی- فرهنگی: نماد قوّت نرم اسلام و وحدت امت در برابر تفرقة دشمن؛ 3. سطح تمدنی: استمرار میراث روشنگرانة حضرت زینب(س) و مقاومت فرهنگی؛ 3. سطح معنوی- عملی: جلوه‌ای از شکر عملی از طریق خدمت، اخوت و مجاهدت. در نهایت، نتیجة پژوهش نشان داد که اربعین در گفتمان رهبری، حرکتی هوشمندانه و تمدن‌ساز است که با پیوند عشق معنوی و بصیرت اجتماعی، زمینه‌ساز بیداری امت اسلامی و تقویت سرمایة مقاومت در برابر سلطة فرهنگی جهانی است.

نهضت عاشورا یکی از مهم‌ترین رخدادهای تاریخ اسلام، همواره مورد توجه پژوهشگران بوده است. با وجود این، نقش زنان در این نهضت، به‌ویژه حضرت زینب (س) بیشتر در قالب روایت‌های عاطفی و توصیفی قرار گرفته است. این پژوهش، به‌بررسی سیرة حضرت زینب (س) به‌عنوان الگویی برای کنشگری اجتماعی زن مسلمان پرداخته است و ارتباط آن با نهضت عاشورا و مسئلة امامت را تحلیل می‌کند. هدف اصلی پژوهش، استخراج مؤلفه‌های کنشگری حضرت زینب (س) و بررسی رابطة آن با راهبردهای نهضت عاشورا و گفتمان ولایت است. این تحقیق، با رویکرد تحلیلی ـ توصیفی و روش تاریخی ـ انتقادی انجام شده است. یافته‌ها نشان دادند که کنش‌های حضرت زینب (س) نه‌تنها واکنشی و عاطفی، بلکه هدفمند، آگاهانه و راهبردی بوده است. نتایج نشان دادند که سیرة حضرت زینب (س)، الگوی جامع و قابل تعمیمی از کنشگری اجتماعی زن مسلمان در چارچوب الهیات مقاومت است

هدف:هدف این پژوهش، شناسایی و تدوین اصول اخلاق حرفه‌ای داوری در مسابقات قرآن کریم است. مسئله اصلی، فقدان منشور اخلاقی مدون برای این حرفه علیرغم برگزاری گسترده و مستمر مسابقات قرآنی در ایران است. این مطالعه در پی پاسخ به این پرسش است که اصول اخلاقی مؤثر در داوری درست (مصیب به واقع) و داوری اخلاقی (بدون اجحاف به حقوق شرکت‌کنندگان) کدامند؟ روش: پژوهش با روش نظریه‌سازی داده‌بنیاد (گراندد تئوری) انجام شده است. داده‌ها از طریق 34 مصاحبه عمیق و پرسشنامه نیمه‌ساختاریافته با 19 داور و 15 متسابق که تجربه حضور در سطوح ملی و استانی مسابقات را داشتند، گردآوری شد. نمونه‌گیری به صورت هدفمند و تا مرحله اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند و برای تعمیق یافته‌ها، از آموزه‌های اسلامی مرتبط نیز بهره گرفته شد. یافته‌ها:پس از تحلیل داده‌ها، 28 اصل اخلاق حرفه‌ای در دو مقوله اساسی استخراج شد: ۱) اصول مرتبط با برگزارکنندگان (9 اصل) شامل: انتخاب داوران شایسته، نظام‌مند کردن داوری، سنجش‌پذیری ملاک‌ها، آگاهی‌بخشی از آیین‌نامه، وفاداری به آیین‌نامه، رعایت مساوات، شفاف‌سازی نتایج، اعطای حق اعتراض، و اعمال داوری درجه‌دوم. ۲) اصول مرتبط با داوران (19 اصل) شامل: پرهیز از منفعت‌گرایی، رعایت انصاف، پذیرش داوری در صورت صلاحیت، توجه به حق‌الناس بودن داوری، پرهیز از بخشی‌نگری، تکیه بر اطلاعات نه داده‌های مقایسه‌ای، پرهیز از استدلال عقلی به جای ادراک حسی، واکنش هوشمندانه، پرهیز از پیش‌فرض‌های ذهنی و تأثیر سوابق متسابق، استقلال رأی، رازداری، حفظ کرامت متسابق، پرهیز از تأثیر ویژگی‌های غالب، پرهیز از داوری شخصیت، کنترل تأثرات عاطفی، حفظ تمرکز، و پذیرش خطاپذیری. نتیجه‌گیری:تدوین و پایبندی به این 28 اصل می‌تواند کیفیت داوری مسابقات قرآن را ارتقا داده، عدالت و انصاف را در این عرصه نهادینه کند و ضمن رشد استعدادهای قرآنی، زمینه‌ساز ترویج اخلاق قرآنی در جامعه باشد.

آیت ­الله ‌بروجردی در اواخر عمر ارزشمند خود، کتابخانه‌ عمومی مسجد اعظم قم را تأسیس نمودند؛ که بعد از توسعه دهه‌های اخیر کتابخانه، خدمات عمومی خوب و قابل‌قبولی (با ابعاد مختلف) در آنجا ارائه می‌گردد. نظر به اهمیت مکانی کتابخانه مسجد اعظم قم و نیز مخزن نسخ خطی آن، و همچنین تعدد فهرست‌هایی که در طول پنج دهه، برای این کتابخانه تنظیم شده است، مناسب می‌نماید تا آمار نسخه‌های خطی کتابخانه مسجد اعظم قم و اطلاعات کلی آن‌ها، بررسی و معرفی گردند؛ تا علاقمندان به نسخ خطی و مراجعین به این کتابخانه، ضمن آشنایی با کم‌و‌کیف اطلاعات نسخ خطی کتابخانه، بهتر بتوانند از این میراث گران‌بها و امکانات پژوهشی آنجا بهره‌مند شوند. پژوهش حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی و کمک گرفتن از راهبرد استقرایی، داده‌های مختلف از نسخه‌های خطی کتابخانه مسجد اعظم قم را مورد نظر و بررسی قرار داده؛ و به تجزیه و تحلیل اطلاعات و گزارش‌ها مرتبط پرداخته؛ و ضمن تبیین فهارس نسخ خطی کتابخانه؛تعداد نسخ خطی کتابخانه؛نسخه‌های مفقوده؛ اطلاعات کلی نسخه‌های خطی کتابخانه (شامل: فهرست مؤلفان؛ فهرست موضوعات؛ فهرست کاتبان؛ تاریخ کتابت؛ نسخ نفیس)؛ نتیجه گرفته شده که، لازم است تمامی نسخ خطی کتابخانه مسجد اعظم قم، «عرض دید» و فهرست‌نویسی جدید شوند.

تاریخ خوارزمشاهیان در هیاهوی هجوم مغول تیره گشت و به محاق رفت. بیشتر مورخان جز بی‌تدبیری و ستمگری از آنها نقل نکردند چرا که نه محبوب هواداران خلیفه‌ بغداد بودند و نه اتابکانِ بازمانده‌ سلجوقیان از آنها خرسند. پژوهشی گسترده در منابع بیانگر این است که خوارزمشاهان چه نخستین آنان یعنی انوشتکین و چه واپسین آنان یعنی جلال‌الدینِ سرگردان، به طرز شگفت‌آوری حامی فرهیختگان علم و ادب بودند و پشتیبان قدرتمند زبان فارسی. اما چه چیز سبب شد این سلاطین ترک زبان به چنین کاری دست یازند؟ مدعای این پژوهش این است که خوارزمشاهان برای حفظ مشروعیت مردمی و وجهه‌ خویش در مقابل بازماندگان سلجوقیان و برساختن پایگاه فرهنگی قدرتمند در مقابل دارالخلافه بغداد، به حمایت از دانشمندان و ادیبان و گسترش زبان فارسی پرداختند تا هم به مقاصد سیاسی خود برسند که در برگزیدن علاءالملک ترمذی برای کسب عنوان خلافت خود را نشان داد و هم موجب آفرینش آثاری به زبان فارسی شدند که تا آن زمان بی‌سابقه بود و پیامد این رنسانس زبان فارسی، حفظ آن در یکی از مهم‌ترین قلمروهای نفوذ زبان ترکی بود. هرچند واقعه‌ هایله‌ هجوم مغول پرده‌ سیاهی بر این روزگار روشن کشید و همه چیز را به نابودی و فراموشی سپرد که از آن جمله بودند مراکز فرهنگی خوارزمشاهیان.

برداشت از قرآن کریم به‌عنوان منبع اصلی معماران مسلمان، همواره نقش کلیدی در شکل‌گیری معماری اسلامی داشته است. امروزه با انبوهی از نگرش‌های متفاوت در علوم‌انسانی و سبک‌های معماری مدرن و تقلید از آن سبک‌ها در جوامع اسلامی کمتر به گنجینه ارزشمند قرآن به‌عنوان سرچشمه همه علوم و استفاده از آن در خلق سبک‌های مناسب جامعه اسلامی پرداخته شده است. فرایند برداشت از قرآن شامل مراحل مختلفی از استخراج شاخص تا تجلی آنها در کالبد بناهاست که در پژوهش‌های متعدد برای رسیدن به شاخص‌های کلی بررسی شده است؛ اما سؤال پژوهش این است که: «چگونه می‌توان با برداشت از قرآن به نظریه‌پردازی در شاخص‌های اثباتی معماری دست‌یافت؟» این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد میان‌رشته‌ای و با استناد به کتب و مقالات معتبر، روش‌شناسی استخراج، تطبیق و تجلی مفاهیم قرآنی در معماری اسلامی را به‌صورت سیستماتیک بررسی می‌کند؛ سپس با نقد شکاف‌های موجود، به تدوین یک مدل روش‌شناسی جامع و روشی برای دستیابی به شاخص‌های اثباتی در معماری اسلامی می‌پردازد. این پژوهش نشان می‌دهد که تلفیق روش تفسیر ساختاری (تحلیل ادبی- زبان‌شناختی آیات) و احکام اسلامی به همراه تدبر خلاقانه و استفاده از علوم روز، می‌تواند به خلق معماری اصیل اسلامی بینجامد. روش‌شناسی قرآن محور در معماری اسلامی، نه تقلید ظواهر تاریخی که بازآفرینی حکمت‌های جاودان اسلامی در قالب‌های معاصر است. این پژوهش چارچوبی نظام‌مند برای تلفیق دانش دینی با خلاقیت‌های معماری ارائه می‌دهد.

این مقاله به بررسی اولین تماس‌های تاریخی میان آیین بودایی و فرهنگ اسلامی در سده‌های اولیه هجری و چگونگی نفوذ عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی، با تأکید بر نقش شهر بصره، می‌پردازد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه تماس‌های اولیه میان مسلمانان و بوداییان، از طریق مسیرهای تجاری و مراکز علمی، به انتقال و بازتفسیر عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی منجر شد و چه عواملی بصره را به کانونی برای این تبادلات تبدیل کرد. یافته‌ها نشان می‌دهند که تعاملات از دوره‌های اشکانی و ساسانی آغاز شد و در سده‌های اولیه اسلامی، از طریق مسیرهای تجاری مانند راه ابریشم و مراکز فرهنگی نظیر بصره و تاکسیلا تقویت گردید. متون ترجمه‌شده، مانند «بلوهر و بوذاسف»، که در آثار شیعی و اسماعیلی بازتاب یافته‌اند، و حضور دانش‌آموختگان بودایی در مراکز علمی مانند تاکسیلا و بغداد، از مهم‌ترین مجاری انتقال این عناصر بودند. بصره، به دلیل موقعیت استراتژیک خود در نزدیکی خلیج فارس و دسترسی به مسیرهای تجاری دریایی، به مرکزی برای تبادلات فرهنگی و دینی تبدیل شد و نقش کلیدی در بازآفرینی و ادغام عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی، به‌ویژه در حوزه تصوف و اخلاق، ایفا کرد. شباهت‌های مضمونی میان آموزه‌های زهد در تصوف اسلامی و مفاهیم بودایی، مانند دوری از تعلقات مادی و تأمل در ناپایداری زندگی، نشان‌دهنده تأثیرات غیرمستقیم اما عمیق این تعاملات است. این پژوهش بر ظرفیت فرهنگ اسلامی برای جذب و بازتفسیر ایده‌های خارجی تأکید دارد و الگویی از همزیستی مسالمت‌آمیز و گفت‌وگوی میان‌فرهنگی را ارائه می‌دهد.

جایگاه علم تاریخ در نظام آموزشی اندیشمندان مسلمان عصر عباسی، به‌ویژه در پیوند با اهداف تربیتی و اجتماعی، از موضوعات کمتر واکاوی شده در مطالعات تاریخ آموزش‌وپرورش اسلامی است. تمرکز پژوهش‌های پیشین اغلب بر کارکردهای سیاسی یا روایت‌محور تاریخ بوده و به نقش آن به‌مثابه یک ماده آموزشیِ تربیت ساز توجه کمتری شده است براین‌اساس، پرسش اصلی پژوهش حاضر چنین طرح می‌شود: اهمیت و ضرورت آموزش تاریخ در آثار جاحظ و ابن‌سحنون چیست و این آموزش چه اهداف تربیتی و اجتماعی را دنبال می‌کند؟ تحقیق حاضر باتکیه‌بر روش‌شناسی تاریخی و با کاربست رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده است. داده‌ها از طریق روش اسنادی–کتابخانه­ای و بامطالعه مستقیم آثار اصلی این دو متفکر، از جمله البیان و التبیین جاحظ و آداب المعلمین ابن‌سحنون، همراه با منابع دست‌اول تاریخی و تربیتی گردآوری و به شیوه تحلیل کیفی بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو اندیشمند، تاریخ را عنصری اساسی در برنامه آموزشی می‌دانند، اما در نوع نگاه و غایت تربیتی آنها تفاوت‌های معناداری دارند. جاحظ با رویکردی عقلانی–انتقادی، تاریخ عمومی و مباحث مربوط به ملل و نحل را ابزاری برای گسترش افق‌های فکری، پرورش تفکر نقاد و تقویت انسجام اجتماعی در جامعه‌ای چندفرهنگی تلقی می‌کند. در مقابل، ابن‌سحنون با تأکید بر تاریخ جنگ‌های اعراب، رویکردی هویت‌ساز و دفاعی را دنبال می‌کند که هدف آن تربیت نسلی مسئول، شجاع و متعهد به ارزش‌های اسلامی از طریق الگوسازی از روایت‌های نخستین است.