جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

سال‌هاست فقرۀ پایانیِ زیارت عاشورای مشهور، ذهن اندیشمندان را به خود مشغول کرده است. برخی برای «عدم اصالت» آن دلایلی ارائه کرده‌اند و پاسخ‌هایی به آنان داده شده است. در مقالۀ «تحلیل و نقد یکی از فقره‌های نسخۀ رایج زیارت عاشورا» ـ که در سال ۱۳۹۲ در دوفصلنامۀ علمی، پژوهشی «کتاب قیّم» منتشر شده است ـ نویسندگان ارجمند کوشش کرده‌اند با معیارهای چهار‌گانه‌ اثبات کنند: فقرۀ پایانی زیارت عاشورا در کامل‌الزیارات و نیز نسخه‌های کهن مصباح‌المتهجد شیخ طوسی که مشتمل بر عبارت «ٱبْدَأْ بِهِ أَوَّلاً ثُمَّ الثّٰانیَ وَ الثَّالِثَ وَ الرَّابِعَ » نیستند، در برابر نسخه‌های متأخر مصباح‌المتهجد ـ که مشتمل بر این عبارت هستند ـ ترجیح دارند. نگارنده در نوشتار پیش رو به نقد و بررسی دلایل ارائه‌شده در این مقاله پرداخته است.

وجوه و نظائر به معنای استعمال یک واژه واحد در مواضع مختلف قرآن است که در هر موضعی، معنایی متفاوت دارد که این بحث در علم معناشناسی نیز معادل چندمعنایی است و برخلاف نگاه سنتی، صرفاً شامل اشتراک معنوی می‌شود. در این پژوهش که به روش توصیفی و مقایسه‌ای سامان یافته است، پس از بررسی وجوه مختلف معنایی واژه دین از منظر سنتی و علم زبان‌شناسی جدید، نحوه ترجمه وجوه مختلف واژة ‌دین در ترجمه‌های مختلف ترکی استانبولی موردبررسی قرار خواهد گرفت. به نظر می‌رسد بیشتر مترجمان همت خود را صرف روانی و سلامت زبان ترجمه کرده و از دقت در معادل‌یابی واژه‌های قرآنی و رعایت نکات دستوری غفلت ورزیده‌اند. یافته‌های پژوهش حاکی از عدم دقت لازم در ترجمه وجوه و نظائر قرآن در ترجمه‌های ترکی استانبولی می‌باشد؛ که البته در مواردی که واژه «دین» مشمول اشتراک لفظی می‌شد عملکرد مترجمان ترک تا حدود زیادی مناسب بوده است.

شمس‌الدین محمد بن حسن ساوجی ازجمله مشایخ کمتر شناخته‌شدة تصوف ایرانی در دوران پس از حمله مغول (سدۀ هفتم هجری) است که باوجود اشارات پراکندة منابع تاریخی و تذکره‌های صوفیه به جایگاه معنوی و نفوذ اجتماعی او، تاکنون به‌طور مستقل موضوع پژوهش علمی قرار نگرفته است. شواهد تاریخی و نسخه‌شناختی موجود از جایگاهی نسبتاً برجسته برای او در میان اولیای قرن هفتم و هشتم هجری حکایت دارد. استخراج اطلاعاتی ‌دربارة او، از منابعی همچون تجارب السلفِ هندوشاه، چهل مجلسِ علاء‌الدوله سمنانی، تاریخ الاسلامِ شمس‌الدین الذهبی، نفحات الانسِ عبدالرحمن جامی به‌ضمیمۀ حواشی و گزارش‌هایی که برخی از کاتبان نسخه‌های خطی داده‌اند (همچون روایت علی بن حسام‌الدین مشهور به متقی الهندی، صاحب کنزالعمال درهامش نسخۀ بحرالحقائق و هامشِ نسخۀ بحرالحقائق به شمارۀ 615) تا حدّی پرده از چهرۀ این عارف کم‌شناخته برمی‌دارد. این پژوهش به این نتیجه دست یافته است که ‌شمس‌الدین ساوجی، به احتمال بسیار، نسخۀ تفصیلی تفسیر بحرالحقائقِ استادش، نجم‌الدین رازی را در شوشتر به اختصار درآورده وآنچه امروزه از این تفسیر شهرت یافته، محصولِ تلخیص و پیرایشِ متن به همّت اوست. این مقاله، با اتکا بر داده‌های نسخه‌شناسی و منابع تاریخی، به بازخوانی و تحلیل نقش ساوجی در بستر تاریخ تصوف در جنوب ایران می‌پردازد و از این رهگذر، بر ضرورت بازشناسی چهره‌های حاشیه‌نشین در مطالعات عرفانی تأکید می‌ورزد.

متون تعلیمی عرفانی جایگاه مهمی در پهنۀ گستردة ادبیات فارسی دارد و تذکرة‏الاولیای عطار از برجسته‌ترین نمونه‌های آن است. این اثر اگرچه در ظاهر شامل شرح‌حال برزگان عرفان است، اما در اثنای شرح‌حال این بزرگان، نکات آموزشی بسیاری ازجمله آداب سخن را به مریدان منتقل می‌کند. ادب زبانی از مباحث اصلی زبان‌شناسی امروز است که نظریه‌پردازانی همچون براون و لوینسون برای تحلیل آن پنج راهبرد را معرفی کرده‌اند؛ گوینده باتوجه‌به مقام و شأن اجتماعی خود و مخاطب، از این راهبردها برای بیان مقاصدش بهره می‌برد. پژوهش حاضر در پی آن است که دریابد ادب زبانی در تذکرة‏الاولیای عطار به عنوان ابزاری تأثیرگذار بر مخاطب، بر اساس کدام راهبردهای ادب زبانی ساخته شده است؟ نتایج نشان می‌دهد که عطار در تذکرة‏الاولیا برای تعلیم آداب سخن از چهار راهبرد پوشش مستقیم، ادب منفی،‌ راهبرد غیرمستقیم و خودداری از اقدام استفاده کرده و راهبرد ادب مثبت را به کار نبرده است.

معناشناسی به عنوان یکی از حوزه‌های مهم زبان‌شناسی، نقش اساسی در تفسیر آیات قرآن کریم دارد. این دانش با تمرکز بر روابط واژگانی و در نظر گرفتن بافت زبانی و موقعیتی آن، معنایی دقیق‌تر و متناسب‌تر از الفاظ ارائه می‌دهد. واژۀ «طلاق» یکی از مفاهیم پربسامد در قرآن است که به جدایی زن و مرد اشاره دارد؛ اما این مفهوم را نمی‌توان به‌سادگی تحلیل کرد و آن را صرفاً یک جدایی نامید. یک بررسی معناشناسانه می‌تواند افق‌هایی جدید از مفهوم «طلاق» را آشکار کند که با عرف و مفهوم غیرقرآنی متفاوت باشند. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، واژه‌های حوزۀ طلاق در عرف قرآنی را بررسی می‌کند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد واژۀ اصلی برای مفهوم «جدایی زوجین» «طلاق» است؛ واژه‌‌ای عربی‌الاصل که در کاربردی مجازی در قرآن کریم به معنای جدایی زوجین آمده‌ است و شامل اراده و آغاز طلاق است. واژۀ دیگر در این حوزه «تسریح» است که همنشین و جانشین «تطلیق» است و بخشی از طلاق را یعنی طلاق سوم را شامل می‌شود؛ اما «مفارقه» به پایان فرآیند طلاق اشاره دارد و «استبدال» به جدایی با انگیزۀ جایگزینی اشاره دارد. مهم‌ترین همنشین‌های واژۀ طلاق عزم و مفاهیم عدد و زمان هستند که در ساخت معنای قرآنی طلاق که همان فرآیندی بودن آن، مقارن با زمان است، نقشی مهم داشته‌اند.

رسانه‌ها واسطة میان آگاهی انسان و ساختارهای اجتماعی هستند. براین‌مبنا، چنان‌که بپذیریم رسانه‌ها در این واسطه‌گری و در فرایند ادراک انسان از جهان پیرامون، بی‌طرف و خنثی عمل نمی‌کنند، از منطق رسانه به‌مثابة ابزار انعکاس‌دهندة حقایق فراتر رفته و به‌سمت منطق رسانه به‌مثابة ابزاری کنشمند و دارای عاملیت حرکت کرده‌ایم. با چنین تعریفی از رسانه، در مقالة حاضر، یکی از برنامه‌های تلویزیون بی‌بی‌سی با عنوان «پرگار» و محوریت موضوع عرفان اسلامی بررسی شده است. براین‌اساس، با به‌کارگیری رویکردهای تحلیل گفتمان انتقادی و بعضی از کلیدواژه‌های مرتبط با منطق نظریة بازنمایی، چهار برنامة پرگار با موضوع «عرفان و تصوف» تحلیل و بررسی شدند. نتایج نشان می‌دهد این برنامه با استفاده از ابزارهای زبانی و رهیافت‌هایی همانند برجسته‌سازی از مسیر تکرار و کلیشه‌سازی، ایجاد دوگانگی و تقابل در تعاریف ارائه‌شده از عرفان و عملکردهای آن به‌منظور صورت‌بندی معنا و پیوند عرفان اسلامی با مسئلة ولایت‌فقیه، روایتی تقلیل‌یافته، دستکاری شده و کاملاً سیاسی از عرفان و تصوف اسلامی ارائه داده است. در حقیقت، این بازنمایی، نه توصیف واقعیت تاریخی عرفان و تصوف اسلامی، بلکه تولید واقعیتی رسانه‌ای است که بیش از هرچیز در خدمت سیاست خارجی بریتانیا و گفتمان لیبرال‌ـ‌سکولار مسلط قرار دارد.

با ظهور سنایی غزنوی (۴۷۳ـ545ق.)، تصوف به‌‌گونه‌ای رسمی وارد شعر فارسی شد. پس از او، شاعران بسیاری تحت‌تأثیر و به تقلید از سنایی مضامین عرفانی را در آثار خود جای دادند. شاعران سبک آذربایجانی از نخستین گروه‌هایی بودند که به تأثیر از سنایی و به تقلید از او به سرودن شعر صوفیانه روی آوردند. نظامی مخزن‎الاسرار را در پیروی از سنایی سرود و خاقانی خود را خَلفِ صادق سنایی می‎دانست. دیگر شاعر سبک آذربایجانی، مجیر بیلقانی نیز در همان مسیر گام نهاد؛ راهی که به‌ویژه استادش خاقانی شروانی پیش‌تر پیموده بود. در شعر مجیر، مبانی فکری صوفیه بازتابی گسترده دارد و گرایش به عالم معنا، زهد و دنیاگریزی، ریاضت، عزلت، پرورش دل، فقر، قناعت و ترک هوا و حرص از مهم‌ترین مضامین شعری او به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی جلوه‎های فرهنگ صوفیانه را در شعر مجیر بیلقانی بررسی و تحلیل انتقادی کرده است. همچنین، نوع تصوف مجیر تبیین شده و تأثیر آموزه‎های عرفانی بر زندگی عملی او نیز با استناد به شواهد شعری واکاوی شده است. نتایج پژوهش نشان از حضور پُررنگ مبانی فکری صوفیه در شعر مجیر دارد. در میان این مضامین، زهد و دنیاگریزی برجستگی بیشتری یافته و گرایش به ریاضت، سختی‎کشی و عزلت‎گزینی از دیگر ویژگی‌های مهم تصوف اوست. هم‌چنان‌که از اشعار مجیر برمی‎آید، او مبانی عرفانی را صرفاً برای مضمون‎سازی در شعرش به کار نبرده است؛ بلکه از روی اعتقاد و علاقه، آن‌ها را در شعرش گنجانده است.

بنابر گفتة عطار در مقدمة تذکرة‌‌الاولیا مبنی‌بر اقتباس روایات آن از آثار متقدم، هدف پژوهش حاضر بررسی نحوة مواجهة وی در نقل این روایات و رویکرد اتخاذی او در جایگاه نقال و مترجم است. باتوجه‌به گستردگی عارفان در این اثر، حیطة پژوهش به روایات شبلی دلف بن جحدر محدود شده است. محور‌های روایات شبلی در تذکرة‌‌الاولیا و حلیة‌الاولیا و طبقات‌الأصفیاء با رویکردی تطبیقی و روش کتابخانه‌ای بررسی شده است. در این فرایند، با تفسیر و تحلیل عبارات کلیدی، محور‌های داستانی و نحوة بازنمایی صحنه‌‌ها، چگونگی انتقال مفاهیم عرفانی مد نظر عطار روشن است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عطار در جایگاه مترجم و نویسنده، موضع یکسانی نداشته و نقشی دوگانه ایفا کرده است. او در نقل روایات شبلی هم به نقل دقیق از منبع وفادار بوده و هم در اقتباس روایات با استفاده از عناصری همچون تأویل، حذف و تفسیر، به بازآفرینی و اعمال سبک شخصی خود پرداخته است. این بازآفرینی با هدف ساده‌سازی، حذف زوائد و انتقال بهتر پیام عرفانی برای مخاطب فارسی‌زبان صورت گرفته است که نشان‌دهندة تعامل میان تعهد به اصالت متن و توجه به نیازهای فرهنگی مخاطب است.

در قرآن کریم آیاتی مشابه وجود دارند که اگرچه از لحاظ لفظی و معنایی تشابه دارند، از لحاظ استعمال اسلوب حصر اختلاف دارند. برای مثال، در آیات «إنَّمَا أنتَ نذیرٌ» و «إن أنتَ إلاّ نَذیرٌ»، هرچند حصر به إنما و حصر به إلا به معنای حصری اشاره دارد و لفظ نذیر محصور است، اختلاف این دو آیه به اسلوب حصر برمی‏گردد؛ در صورتی که امکان داشت هر دو آیه دارای یک اسلوب حصر باشند. این مقاله سعی دارد با روش توصیفی - تحلیلی این اختلاف در اسلوب حصر را در آیات مشابه بررسی و کنکاش کند و به این پرسش پاسخ دهد که چرا قرآن کریم در یک آیه از اسلوب حصر به إنما و در جای دیگر با همان لفظ و معنا از اسلوب حصر به إلا استفاده کرده است. نتایج حاصل بیان می‏کند دو قصر یادشده در آیات مشابه با تکیه بر سیاق آیه‏ها و محوریت سخن هر کدام در جای خود، علاوه بر معنای حصری، معنای بلاغی دیگری هم دارد؛ به نحوی که در پاسخ به ادعای مطرح‏شده از سوی اهل باطل از قصر ما و إلا استفاده شده است و در مقام تنبه، تذکر و طعنه قصر إنما استعمال شده است. این دو اسلوب مخاطب را در شناخت دقیق معناشناسی نحوی مساعدت می‏کنند و به معنای کلام خداوند عمق می‏بخشند.

متون عرفانی کهن فارسی بخش مهمی از میراث فرهنگی و ادبی ایران را تشکیل می‌دهد و ترجمة این متون به زبان‌های دیگر از جهات مختلفی حائز اهمیت است. بااین‌وجود، ترجمة چنین متونی چالش‌های بسیاری به‌همراه دارد، که به رازآلودگی، پیچیدگی زبانی، اصطلاحات خاص عرفانی و سبک ادبی منحصر‌به‌فرد این آثار برمی‌گردد که در انتقال به بافت زبانی‌ـ‌‌ فرهنگی متفاوت در زبان مقصد، کار ترجمه را دشوار می‌کند. این پژوهش برآن است ظرفیت هوش مصنوعی مولد در ترجمة این متون را بررسی کند. بدین‌منظور، سه مقطع از کتاب‌های اسرارالتوحید، کشف‌المحجوب و مصباح‌الهدایه با استفاده از ابزارهای چت جی‌پی‌تی و جمینای در دو مرحله به انگلیسی ترجمه و ارزیابی شد؛ مرحلة اول با استفاده از دستور سادة ترجمه و مرحلة دوم با دستور دقیق (مهندسی دستور). نتایج هر دو مرحله نشان داد که این ابزارها توانایی درخورتوجهی در تشخیص سیاق، سبک و گونة متون دارند و می‌توانند بر پایة تحلیل متن مبدأ، در کمترین زمان ترجمه‌هایی متناسب و کاربردی برای مخاطب عام در زبان انگلیسی ارائه کنند. بااین‌حال، اشکالاتی نیز در عملکرد آن‌ها وجود دارد که ضرورت بازبینی و ویرایش انسانی را برجسته می‌کند.