جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این مقاله، تلاش شده است با تمرکز بر نظریه‌ تکاملی هنر از منظر موهان متهن (Mohan Matthen)، فیلسوف معاصر کانادایی هندی‌تبار، به بررسی نحوه‌‌ پدیدارشدن تجربه‌ زیباشناختی با عنوان یک ظرفیت ادراکی-زیستی و نسبت آن با نگره «لذت بی‌غرض زیباشناختی» کانت، پرداخته شود. متهن بر این باور است که هنر، به ‌جای آنکه صرفاً امری فرهنگی یا قراردادی باشد، ریشه در فرایندهای ادراکی و شناختی دارد که طی تاریخ تکامل انسان، شکل گرفته‌اند. در سوی دیگر، امانوئل کانت با معرفی مفهوم «لذت بی‌غرض» در نقد قوه حکم و تبیین گام‌های چهارگانه کمیت، کیفیت، نسبت و جهت، زیباشناسی را از دل تجربه‌ ذهنی و فاقد منفعت بیرونی تفسیر می‌کند. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی، در پی آن است تا نشان دهد چگونه دیدگاه متهن می‌تواند بنیانی زیستی ـ شناختی برای نظریه‌ لذت بی‌غرض کانت فراهم آورد. یافته‌ها نشان می‌دهند این دو رویکرد، با وجود خاستگاه‌های متفاوت، در سطحی عمیق‌تر، می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.

اطلاق و تلقی زیبا از پدیدارهای هستی در درازنای اندیشه انسان اندیشمند، پیوسته یکی از موضوعات پرکشش و البته چالشی بوده است. فلسفه‌ورزی با همه ابزارها و رویکردهای گونه‌گون خودیکی از راه‌های پاسخ به این مسئله بوده و هست. یکی از فیلسوفانی که گام‌های بسیار ارزشمندی در مطالعه و بررسی امر زیبا و چیستی و چرایی آن برداشته است، امانوئل کانت است. نگره «لذت بی‌غرض» در رویارویی با امر زیبایکی از مهم‌ترین تأملات فلسفی اوست که در کتاب نقد قوه حکم به آن پرداخته است. طی چند دهه اخیر که رشد علوم تجربی به‌ویژه در حوزه‌ عصب‌شناسی،شتابی روزافزون گرفته است، دانشمندان این علوم تلاش کرده‌اند درضمن پژوهش‌های کلان خود،به فهم و درک علمی‌ای از برخی مسائل مشترک باعلوم انسانی و هنر،ازجمله زیبایی و لذت برآمده ازآن برسند.در این مسیر، یافته‌های بسیاردرخوری نیز ارائه کرده‌اند.این یافته‌هاوبرخی شباهت‌ها، زمینه ورود آنها به مطالعات میان‌رشته‌ای فلسفهو علوم شناختی را فراهم کرده است. آنچه در این جستار آمده است، مطالعه و بررسی‌ای است توصیفی و تحلیلی از لذت زیباشناسانه بی‌غرض کانتی و توضیحی که علوم شناختی برای آن خواهندداشت.بررسیها نشان می‌دهند با وجود چندلایه‌بودن این رابطه، تمایز «خواستن» و «دوست‌داشتن» در سیستم پاداش مغز، امکان لذت بی‌غرض به معنای کانتی آن را ممکن می‌سازد.