جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تجربه‌گرایی در دوران معاصر، به رشد مادّی‌گرایی کمک کرد و موجب شد برخی اندیشمندان معاصر، به همه ابعاد هستی با رویکرد مادّی‌گرایانه بنگرند. بر این اساس، اندیشه‌وران ایرانی ، با معیار قرار دادن فلسفه حسی در بررسی مفاهیم غیبی، رویکرد مادّی‌گرایانه به این مفاهیم را دنبال کردند. از آن جا که این رویکرد، با تطوّراتی مواجه بود، تحقیق حاضر در صدد برآمد با روش کتابخانه‌ای و رویکرد توصیفی- تحلیلی، به تبیین این مسئله بپردازد که رویکرد مذکور، چه مراحلی را پشت سر گذاشته و این مراحل از چه زمینه و پیامدهایی برخوردار بوده است. طبق بررسی‌های انجام شده، رویکرد مورد نظر سه مرحله را پشت سر گذاشته است: 1- مرحلۀ انکار مفاهیم غیبی: در این مرحله، مفاهیم غیبی، متعارض با یافته‌های علوم تجربی تلقّی شده و غالباً از سوی روشنفکران انکار شدند. 2- مرحلۀ تطبیق مادّی‌گرایانۀ علمی فعّالانه: در این دوره، تلاش‌های گسترده‌ای برای تطبیق مفاهیم غیبی با علوم تجربی صورت گرفت. 3- مرحلۀ تطبیق مادّی‌گرایانه علمی نیمه‌فعّالانه: در این مرحله، با تحوّلات نوپوزیتویستی و نگاه هرمنوتیکی به مفاهیم قرآن، تطبیق مادّی تا حدودی فروکش کرد.

تجربه‌گرایی در دوران معاصر، موجب رشد رویکرد مادی در عرصه‌های مختلف، از جمله تفسیر قرآن گردیده است. برخی قرآن‌پژوهان معاصر ایران با اثرپذیری از رویکرد مادی‌گرایانه علمی به تحلیل مفاهیم غیبی قرآن پرداخته‌اند. از آن جایی که مفاهیم غیبی از مفاهیم بنیادین قرآن به شمار می‌آیند و تحلیل نادرست این‌گونه مفاهیم، زمینه انحراف در عقاید را فراهم می‌سازد، تحقیق حاضر بر آن است با روش توصیفی- تحلیلی، و شیوه کتابخانه‌ای و بهره‌گیری از منابع کلامی، فلسفی، تفسیری و تاریخی، رویکرد مادی‌گرایانه علمی به مفاهیم غیبی قرآن را در ایران معاصر بررسی نماید. طبق یافته‌های تحقیق، رویکرد مادی‌گرایانه به مفاهیم غیبی قرآن ریشه در پوزیتویسم (مکتبی که گزاره‌های غیر تجربی را معتبر نمی‌داند) دارد. این رویکرد، مراحلی از پیدایش، گسترش و رکود را در ایران معاصر سپری کرده است. در دوره پیدایش، مفاهیم غیبی متعارض با علم تجربی انگاشته شده و انکار گردید، اما در دوره گسترش، جهت ایجاد سازگاری میان علم و دین، مفاهیم غیبی با امور طبیعی تطبیق داده شد. در دوره رکود نیز این روند به صورت نیمه فعال تداوم یافت. رویکرد مادی‌گرایانه به مفاهیم غیبی قرآن در مراحل سه‌گانه از جنبه‌های مختلف دارای این ویژگی‌هاست. از جنبه معرفت‌شناسانه، اصالت را به علم تجربی می‌دهد و جهان هستی و انسان را در ماده منحصر می‌کند. این رویکرد به قوانینی فراتر از قوانین طبیعی معتقد نبوده و معجزات قرآنی را به عنوان امری فراطبیعی برنمی‌تابد. این رویکرد، دارای عرصه‌های متعددی است که عبارتند از: خداشناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی، راه‌شناسی و راهنماشناسی. در هر یک از این عرصه‌ها، مفاهیم غیبی قرآن، با انکار، تطبیق یا تمثیل‌انگاری، مواجه شده‌اند. در این رویکرد، ضوابط تفسیر متن، مثل مفهوم ظاهری متن، دلالت لفظی و سیاق آیات نادیده گرفته شده‌اند.

تجربه‌گرایی در دوران معاصر، موجب رشد رویکرد مادّی در عرصه­های مختلف از جمله تفسیر قرآن گردید. عدّه‌ای بر اساس این رویکرد، به تحلیل مفاهیم غیبی قرآن پرداختند. با استناد به پاره‌ای از نظرات آیت‌الله طالقانی برخی گفته‌اند که وی مفاهیم غیبی را به امور مادّی تأویل کرده است. با توجّه به چالش‌های کلامی این رویکرد، ضروری است که دیدگاه وی مورد ارزیابی قرار گیرد. نوشتار حاضر با گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه­ای و پردازش آن با رویکرد توصیفی تحلیلی، انگاره رویکرد مادّی­گرایانه به مفاهیم غیبی در تفسیر پرتوی از قرآن را بررسی نموده و بدین نتیجه رسیده است که تطبیق مادّی با مبانی فکری و عقیدتی وی سازگار نیست، امّا در مبانی تفسیری وی، بسترهایی یافت می­شود که او را به سمت تفسیر مادّی از مفاهیم غیبی سوق می­دهد؛ از جمله مشهودانگاری مصداق قسم‌های قرآن، بدبینی به روایات تفسیری و اثرپذیری از مکتب محمّد عبده را می‌توان نام برد.

در دوران معاصر، تجربه­گرایی، رشد رویکرد مادی در عرصه­های مختلف را موجب شد که یکی از این عرصه­ها تفسیر قرآن بود. برخی قرآن­پژوهان، با اثرپذیری از رویکرد مادی­گرایانه، به تحلیل مفاهیم غیبی قرآن پرداختند. یکی از مفسرانی که در چنین فضایی به تفسیر قرآن پرداخت، محمدتقی شریعتی می­­باشد. برخی، با استناد به پاره­ای از نظرات وی، گفته­اند که ایشان مفاهیم غیبی قرآن را به امور مادی تأویل کرده است. بنابراین، با توجه به چالش­های فکری و عقیدتی این رویکرد در جوامع اسلامی، به ویژه ایران، همچنین با توجه به نقش زیربنایی مفاهیم غیبی در سعادت انسان، باید درک درستی از آن مفاهیم داشته باشیم و دیدگاه محمد تقی شریعتی را به عنوان شخصیتی اثرگذار در دوران معاصر ارزیابی کنیم.پژوهش پیش‎‌رو درصدد است با روش توصیفی- تحلیلی، انگارة رویکرد مادی به مفاهیم غیبی قرآن را در تفسیر نوین بررسی نماید. طبق یافته­های تحقیق، تطبیق مادی با مبانی معرفت­شناختی، هستی­شناختی و انسان­شناختی وی سازگار است و از جنبة تفسیری نیز زیاده‌روی در رویکرد علمی و تفسیر علمی خارج از ضابطه، از زمینه­های رویکرد مادی به مفاهیم غیبی قرآن به­ شمار می­رود؛ به طوری که در بیان اعجاز علمی قرآن، علم تجربی را به محدودة مسایل غیبی وارد می‌کند و این زیاده‌روی در رویکرد علمی، گاهی سبب می‌شود در راستای تفسیر علمی برای نفی مفاهیم غیبی، به زبان عرفی استناد کند و گاهی نیز در همین راستا، زبان عرفی را نادیده بگیرد.

با تتبع در روایات موجود، به دست می آید که امام علی (ع) جایگاهی ویژۀ در تأویل دارا می‌باشد. با وجود اختلافاتِ بین دیدگاههای مختلف تأویلی، ضرورت دستیابی به نوع نگاه امام علی (ع) در اینباره به عنوان یک مبنای معتبر در تشخیص دیدگاهِ صحیح، مشخص می گردد. در راستای رسیدن به این هدف، روایات دربردارندۀ واژۀ تأویل از امام علی (ع)، مورد تحلیل قرار گرفت و سپس دیدگاههای مطرح تأویل با دو رویکرد عینی گرا و معناگرا در این روایات پیجویی شد. از جمله نتایج تحقیق حاضر این است که، امام علی (ع) به بیان معنای غیرظاهری آیات قرآن کریم (اعم از محکم و متشابه) و سایر گزارههای دینی پرداخته‌اند؛ تا به این وسیله ابعاد مختلف دین اسلام را تبیین، تفهیم و محقق نماید و این یکی از معانی اصلی تأویل نزد ایشان است. ذیل رویکرد معناگرا، دیدگاه «تأویل به معنای خلاف ظاهر» (با رعایت قواعد و مصالح دین اسلام) مورد پذیرش قرار گرفت. ذیل رویکرد عینی گرا، دیدگاه علامه طباطبایی دربارۀ تأویل به عنوان امور صرفاً عینی و خارجی، رد شد. و قسمتی از دیدگاه ابن تیمیه که قائل به تأویل در معنای عملی کردن اوامر و نواهی الهی است، مورد پذیرش واقع شد.

محمد شحرور یکی از دین‌پژوهان معاصر است که آثارش با رویکرد قرآن‌بسندگی و با هدف رفع تعارض دین و دنیای مدرن، مشحون از تأویلات عصری است. یکی از مباحث او، واکاوی مفهوم قرآنی «شهید» و مشتقات آن در قرآن کریم است. او شهید را به معنای مصطلح رایج آن، کشتۀ راه خدا ندانسته و تأویل آن را در دنیای امروز «مخترعان» و «خبر‌نگاران» می‌داند! این پژوهش کوشیده است به روش تحلیلی-انتقادی، روش‌شناسی تفسیر عصری از دیدگاه شحرور و رهیافت آن را بررسی کند. پژوهش‌های شحرور در الگوهای چهارگانه داده‌کاوی، تحلیل عناصر متن، تحلیل عناصر زیر‌متن و تحلیل عناصر فرا‌متن، قابل ارزیابی است. پس از بررسی تمام آیات در مرحله داده‌کاوی، جمود بر ریشه‌شناسی لغوی واژگان قرآن، نقشی در شناخت حقیقت قرآنی واژه ندارد. اشتراکات لفظی مفردات قرآنی، در پرتو قرائنی همچون سیاق متن، استعمالات تاریخی و شرعی تحول و حقیقت یابند. واژه «شهید» و مشتقات آن، بنابر دیدگاه مفسرانی مانند شیخ طوسی، بر وجوه هفت‌گانه در قرآن کریم استعمال شده که یکی از آنها به معنای مصطلح است. خاستگاه تفاوت نظر در تفسیر واژگان و تسری گوهر معنای واژگان به سایر استعمالات واژه، با اختلاف دیدگاه به بحث وضع الفاظ مربوط است. از سویی دیگر، نبود‌قرینه منصرف در مصداقی معین و تغییر‌نیافتن ماهیت واژه از شرایط تمسک به عموم لفظ در فرآیند عصری‌سازی متون دینی است. همچنین در فرآیند عصری‌سازی متون دینی، باید ازجری و تطبیق استحسانی پرهیز نمود. ارتباط معنایی ظاهر متن با معنای عصری یکی از ضوابط تفسیر عصری است.

بحث تأویل یکی از مباحث مهم در جهان اسلام است. مسئله اصلی این تحقیق بررسی تطبیقی روایات تأویلی اثناعشری و اسماعیلی ناظر به قرآن کریم در حوزه معارف توحیدی است. تا کنون میراث اسماعیلی با روایات تأویلی اثناعشری در مباحث اعتقادی به ویژه معارف توحیدی اشتراک زیادی دارند؛ برای نمونه: تأویل آیه نور، تأویل عرش و کرسی، تأویل اسمای حسنای خداوند. بررسی سندی روایات تأویلی مشترک نشان‏گر نقش فعال راویان متهم به غلوّ و راویان دارای گرایش فطحی و واقفی است. در نتیجه، به صورت موجبه جزئیه تأثیرپذیری منابع حدیثی اثنا‏عشری و اسماعیلی در حوزه معارف توحیدی از جریان غلوّ و فرق انحرافی دو قرن نخست ثابت می‏شود. همچنین راویان مجهول در این اسناد به وفور یافت می‏شوند که برخی از آنان گزارش شده‏اند. این مقاله به روش توصیفی - تحلیلی به سامان رسیده است.

یکی از اصطلاحات مهم در فهم معارف قرآنی «تأویل» است. در روایات نبوی، پیامبر­اکرم صلی الله علیه و آله و سلم خود را به‌عنوان «صاحب تنزیل» و امام علی علیه السلام را به‌عنوان «صاحب تأویل» معرفی کرده‌اند. با توجه به اختلافاتی که در مورد معنای این واژه و دامنۀ آن در بین صاحب‌نظران وجود دارد، تحلیل سخنان امام علی علیه السلام در این راستا ضروری به نظر می‌رسد. بنابر این ضرورت، در پژوهش حاضر به واکاوی واژۀ تأویل، آگاهان به تأویل و مبانی تأویل به روش توصیفی ـ تحلیلی در نهج‌البلاغه پرداخته‌شده و این نتیجه حاصل شد که تأویل همواره به‌عنوان یک مشترک معنوی و دربردارندۀ معانی مختلف بوده و هست. مصداق کامل آگاهان به تأویل، پیامبر­اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و اهل‌بیت شریف ایشان هستند ولی سایر مؤمنین نیز، ‌بسته به شرایطی می‌توانند، مصداق راسخان در علم و به‌تبع آن آگاه به تأویل باشند. در تحلیل مبانی تأویل‌پذیری قرآن کریم در نهج‌‌البلاغه مشخص شد، برخلاف نظر عده‌ای که مخالف تأویل قرآن هستند، قرآن کریم دارای تأویل است و گریزی از آن نیست؛ زیرا قرآن کریم صامت است، بطن دارد، دارای متشابهات و وجوه گوناگون است، بنابراین به مؤولانی نیاز دارد تا به تأویل قرآن کریم دست یابند.

قرآن کریم به عنوان معجزه جاوید پیامبر اکرم(ص) به دلایل مختلفی نیازمند تفسیر و تبیین است، در این میان روایات تفسیری پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت ایشان که به استناد بسیاری از آیات و روایات، تنها کسانی هستند که آگاهی کامل به معارف قرآن و مقصود آن دارند، به عنوان هدیه‌ای ارزشمند به وسیله تفاسیر روایی و کتب حدیثی شیعه و اهل سنت به دست ما رسیده است و این روایات سرشار از مؤثرترین امثال‌اند. این نوشته با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از ابزار کتابخانه‌ای تلاش کرده تا با تعریف مثال، به بررسی گونه‌های مختلف مثال، و ویژگی‌های تشبیهی آن‌ها که عموماً از آن‌ها غفلت می­شود، مورد بررسی قرار گیرند. در پایان به این نتیجه دست یافتیم که بهره­گیری از این روش­ها برای تفسیر قرآن کریم بسیار مفید و دلنشین و تبعیّت از این گونه سیره تفسیری، راهگشای مفسران است. با این روش است که می‌توان باعث ارائه مفاهیم بلند و والای قرآنی در قالب محسوسات و بدیهیات به مخاطبان گردید و به هدف نهایی که تفهیم مطالب و بعد از آن عمل به آیات است نائل آمد.

این نوشته کوشیده تا با گزارش رویکرد تحریمی و عارضه‌های منفی تأویل، جنبه‌های ایجابی آن را با استناد به منابع دینی و به روش استقرائی از سویی و به روش تحلیلی از سوی دیگر، در معرض دید و داوری قرار دهد. گذشته تاریخی تأویل، به‌ویژه در قرون اولیۀ اسلامی، نگاه منفی به تأویل، در حد ویرانگری آن، بسیار شدید است، اما بسیاری از کسانی که با آن مخالف هستند، ناگزیر از پذیرش آن شده‌اند. تأویل با توجه به گونه‌های مختلف آن، یعنی گونۀ کلامی/ اصولی و دلالی‌اش بیش از هر گونۀ دیگر، هم مورد استفاده است، و هم مورد تاخت‌وتاز. بیشترِ نوشته‌های تفسیری و شرح‌الحدیثی اکنون، از تأویل‌های دلالی به‌معنای توجیه ظاهر کلام و عدول از آن و ارائه معنایی غیر از معنای ظاهری است، و بیشتر کاربرد تأویل در متون اسلامی، ناظر به این مفهوم نیست و ناظر به عینیت و مصداق خارجی است. آنچه این نوشته دنبال کرده، توجه به تأویل دلالی و اصولی، با رعایت ضابطه‌های زبانی و متنی است.