جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اخلاقِ میل ایجابی، برخلاف اخلاق میلِ روانکاوانه، متکی به سازوکارهای است که مبتنی بر توانایی و عدم توانایی عامل اخلاقی در جهت خواست قدرت است. بنیان آن نیز بر خلاف روانکاوی، نه عقده ادیپ و سرکوب میل سوژه، که به‌مثابه ماشینی است که میل را تولید می‌کند. فهم دلوز از سوژه میل‌ورز متأثر از آراء هستی‌شناسانه اسپینوزا و به‌مثابه حالت وجود و تمایز سوژه استعلایی از سوژه درون‌ماندگار است. این حالات وجود به‌مثابه کنش، تولیدگرند. در این میان، دو دستگاه به‌نحو دیالکتیکی مانع رشد جریان میل و هم‌زمان سبب گسترش آن می‌شوند؛ دستگاه پارانویاک و اسکیزو، یکی به‌مثابه ثبات و دیگری به‌مثابه صیرورت. ماشین معجزه‌گر نیز در کنار این‌دو، وظیفه تبدیل بالقوگی محضِ ماشین پارانویاک به فعلیت دستگاه اسکیزو را دارد. مطابق با این سوژه میل‌ورز، مهم‌ترین مبنا برای اخلاق درون‌گرایانه اصل صیانت ذات یا کوناتوس است که مرکز اخلاق را از نفس به بدن منتقل می‌کند. درواقع خیر متعلق چنین خواهشی است. وانگهی، هر اثرگذاری‌ای نیز مبتنی بر نوعی اثرپذیری پیشاآگاهانه است که نماینده دستگاه‌های مختلف، از جمله دستگاه پارانویاک است در برابر دستگاه کنشیِ اسکیزو. به‌علاوه، اخلاق نه محصول طرد و غلبه یکی بر دیگری، بلکه نتیجه همکاری واکنش و کنش است که به‌صورت دو تفسیر از خواست قدرت صورت می‌پذیرد؛ نخست دیالکتیک دستگاه شیزو و اسکیزو، و دیگری به‌مثابه ماشین معجزه‌گری که آری‌گویی دیونوسی است. این نقطه، غایی‌ترین نقطه اخلاق درون‌ماندگار، یعنی آفرینش ارزش‌هاست.

چکیده ماشینی تأثیر عوامل غیرمعرفتی بر فرآیند شکل‌گیری دانش یکی از مبرم‌ترین پرسش‌هایی است که معرفت‌شناسان با آن دست و پنجه نرم می‌کنند. منظور از عوامل غیرمعرفتی، تأثیرات روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و سایر تأثیرات مشابه است که می‌توانند بر فرآیند دانش تأثیر بگذارند. آیا می‌توانیم از تأثیر عوامل غیرمعرفتی بر دانش در روانشناسی ابن‌سینا صحبت کنیم؟ بله، در اندیشه ابن‌سینا، دانش در درجه اول تحت تأثیر عوامل روان‌شناختی است. او مفهوم «میل» (شوق) را معرفی می‌کند و می‌کوشد رابطه آن را با آگاهی توضیح دهد و نوعی معرفت‌شناسی روان‌شناختی-هستی‌شناختی را پیشنهاد می‌دهد، زیرا او به طور مداوم عوامل روان‌شناختی مؤثر بر دانش را از نظر هستی‌شناختی تحلیل می‌کند. ابن‌سینا به «میل مؤثر بر آگاهی» به عنوان یکی دیگر از عوامل مهم غیرمعرفتی اشاره می‌کند و توضیحی هستی‌شناختی از ارتباط بین «میل» و «ادراک» ارائه می‌دهد که به ماهیت هر دو بستگی دارد. در این مقاله، رویکرد ابن‌سینا به عوامل غیرمعرفتی مؤثر بر دانش از نظر پدیدارشناختی بررسی می‌شود. مشخص شد که: (1) عوامل غیرمعرفتی بر جهت آگاهی و فرآیند شکل‌گیری دانش تأثیر می‌گذارند. (2) بدون ظهور میل یا مواجهه با چیزی که میل را برمی‌انگیزد، حرکت تحقق نمی‌یابد؛ یعنی حرکت از میل پیروی می‌کند. معرفت‌شناسی ابن سینا خالی از جنبه‌های طبیعت‌گرایانه نیست؛ با این حال، در این مطالعه، با در نظر گرفتن ابعاد طبیعی، عوامل روانشناختی صرفاً از منظر هستی‌شناختی بررسی می‌شوند و تفسیری پدیدارشناختی از گفته‌های ابن سینا ارائه می‌شود. تفسیر انتخاب شده بر کیفیت ظهور دانش و ارتباط آن با عوامل روانشناختی تمرکز دارد. با اثبات تقدم نیروی محرک بر نیروی ادراکی، مدلی از معرفت‌شناسی هستی‌شناختی-روان‌شناختی ابن سینا استنباط می‌شود.

نفس واقعیت بسیط واحدی است که واجد همه کمالات و قوای قائم به خود است. ویژگی اختصاصی نفس انسان قدرت گزینش‌گری آن است که امکان تعیین مرتبه وجودی و به تبع ماهیت را دارد. نفس فاعل حقیقی همه افعال است، لذا تمامی ادراکات و افعال از‌جمله فعل اخلاقی حاصل مراتب نفس است. هدف این تحقیق تبیین رابطه مراتب نفس و فعل اخلاقی در آثار صدرا به روش توصیفی – تحلیلی است. ازنظر صدرا انسان هرچه به مراتب اعلی نزدیک‌تر شود، فعلیّت بیشتری از کمالات وجودی را شاهد و امکان صدور افعال اخلاقی از او بیشتر است؛ لذا افعال نفس براساسِ مراتب نفس به حقوقی، شرعی و اخلاقی تقسیم گردید و فرایند صدور و تفاوت فعل اخلاقی در منشأ، نیت و غایت با دیگر افعال توضیح داده شد. در ادامه با تبیین اراده خداوند براساسِ ظرفیت اراده انسان و ملاحظه انتقادی نسبت به محدودیت اراده انسان در طول اراده خداوند دو لازمه فعل اخلاقی را حفظ و ثابت کردیم که انسان دارای اراده مطلق است؛ پس از جهت ایجابی نسبت به افعال اخلاقی مسئولیتی مطلق دارد؛ همچنین از جهت سلبی خداوند علت شرور اخلاقی نیست.

طبق تعریف این مقاله، زیست اخلاقی به معنای سبک زندگی و سلوک فردی-اجتماعی وفادار به شهودات، اصول، یا هنجارهای مشهور و مقبول اخلاقی است. بر این مبنا، تفسیر رفتاری خاص یا سیره‌ای پایدار، که نافی تلقی رایج از اخلاق باشد و همزمان به عنوان پدیده‌ای وفادار به اخلاق معرفی شود، معادل روایتگری وارونه از زیست اخلاقی شناخته می‌شود. در متن حاضر، ضمن بیان حکایتی از فیه‌مافیه، وارونگی زیست اخلاقی در این حکایت، از منظری نقادانه بررسی خواهد شد. مقصود اخلاقی مولوی از طرح ماجرا و انعکاس وارونه پیامد آن، با نتایج زیر قابل تحلیل است: الف) از نگاه راویْ اراده‌ای منعطف، اما جهان‌فرما بر کنش انسان‌ها حاکم بوده و فهم رمز و راز این اراده به نحو ذوقی و استحسانی میسّر می‌شود. ب) با مفروض دانستن این اراده است که می‌توان درباره افراد کامیاب و ناکام حکم راند و کنش آن‌ها را بر کرسی قضاوت اخلاقی نشاند. ج) روایت مورد بحث به سبب ترخیص اراده انسانی، سبب‌ساز انکار مسئولیت اخلاقی و مویّد انحلال آن به پای منش تقدیرگرای عرفانی است. د) همین روایتگری وارونه و متناسب با اهداف ریتوریک خطیب، سببی پایدار در تضعیف اخلاق عرفانی تلقی می‌شود.

تریاژ در پزشکی به‌عنوان فرایند اولویت‌بندی بیماران در شرایط کمبود منابع تعریف می‌شود؛ فرایندی که معمولاً با رویکردی مبتنی بر بیشینه‌سازی پیامدها تفسیر می‌شود. این مقاله، با رویکرد تحلیلی ـ فلسفی، این فرض متداول را مورد پرسش قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که منطق هنجاری تریاژ الزاماً به فایده‌گرایی تقلیل‌پذیر نیست. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل مفهومی، واکاوی اصول اخلاق زیستی، و تفسیر هنجاری نمونه‌های استاندارد تصمیم‌گیری در شرایط بحرانی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ساختار درونی تریاژ با اصول قانون طبیعی هم‌خوانی بیشتری دارد؛ زیرا این نظام نه‌تنها به پیامدهای درمان (مانند احتمال بقا) توجه می‌کند، بلکه نیت بالینی پزشک، محدودیت‌های عمل، و ارزش ذاتی حیات را جزء مؤلفه‌های تصمیم‌گیری می‌داند. تحلیل موردیِ تصمیمات دشوار در تریاژ آشکار می‌سازد که بسیاری از این تصمیمات تنها با اتکا بر اصل اثر مضاعف قابل تبیین‌اند، اصلی که تمایز میان عمد و پیامد ناگزیر را برای ارزیابی اخلاقی ضروری می‌سازد. نتیجهٔ پژوهش آن است که تریاژ را می‌توان به‌نحوی منسجم در چارچوب قانون طبیعی تفسیر کرد؛ تفسیری که لزوم بازنگری در سیاست‌گذاری‌ها و آموزش اخلاق بالینی را برای ارتقای انسجام نظری و عملی تصمیم‌گیری در شرایط اضطراری برجسته می‌کند.

اثرگذاری معرفت اخلاقی در فرایند تفسیر که با عنوان «کارکرد تفسیری» از آن یاد شده است بدان معناست که معرفت اخلاقی، به عنوان قرینه تفسیری آیات و روایات نقش ایفا کند. عدم اختصاص سرفصلی مستقل به این بحث سبب کاستی، عدم انسجام و پراکنده‌نگاری‌هایی در این زمینه شده است. سؤال اساسی اینجاست که «آیا می‌توان با احصاء مواردِ کارکرد تفسیری در سنت شیعی، آنها را به صورتی مناط‌محور طبقه‌بندی نمود و آیا این کارکردها معتبرند؟». در نوشتار پیش‌رو با استقرای آثار فقهای شیعه و با رویکردی تحلیلی نشان داده می‌شود که می‌توان «کارکرد تفسیری» را در سه گروه کارکردهای «تبیینی»، «محدودکننده» و «توسعه‌بخش» طبقه‌بندی نمود. فقها همواره این کارکردها را درچارچوب قراردادهای مشترک زبانی به‌کار بسته‌اند؛ به همین سبب و بر اساس تفسیر صحیح از حجیت ظهورِ عرفی که اعتبار آن در گرو استناد به قراردادهای مشرک زبانی است، روشن می‌شود که این کارکردها معتبر، قابل استناد و حجت هستند.

در سه دهه اخیر،تعداد زیادی از پژوهشگران حوزه اخلاق،توجه خود را به بررسی جایگاه مغز در ادراکات اخلاقی معطوف کرده‌اند و بر این اساس،صدها مطالعه با رویکردهای مختلف در مناطق مختلف دنیا انجام شده است. نتایج این مطالعات نقش قاطع بخش‌های مختلف مغز در شکل‌گیری ادراکات اخلاقی را نشان داده است. اما شاخه دیگری از پژوهش‌ها که بر مطالعه تجربیات نزدیک به مرگ (NDE) متمرکز است، گزارش‌های متعددی از ادراک اخلاقی در افرادی ارائه می‌دهد که فعالیت مغز در آنها متوقف شده است. نتایج این پژوهش‌ها تضادی آشکار را با نتایج پژوهش‌های عصب‌شناسی اخلاقی نشان می‌دهد. این مقاله با مرور این دو دسته از پژوهش‌ها، به بررسی 5 فرضیه تبیینی درباره منشأ ادارکات اخلاقی پرداخته و قدرت تبیین این فرضیه‌ها بر اساس معیار «بهترین تبیین»مقایسه می‌کند.بررسی این فرضیه‌ها نشان می‌دهد که فرضیه‌هایی که مدل پیچیده‌تر و چندبعدی از ادراک اخلاقی ارائه می‌دهند،قدرت تبیینی بیشتری نسبت به شواهد مطالعات مذکور دارند.

نوجوانان مبتلا به بیماری‌های سخت‌درمان با چالش‌های اخلاقی و معنوی درهم‌تنیده‌ای روبه‌رو هستند که می‌تواند کیفیت زندگی، کرامت انسانی و مشارکت آنان در تصمیم‌گیری‌های درمانی را تحت‌تأثیر قرار دهد. هدف پژوهش حاضر، شناسایی و تبیین این نیازهای اخلاقی–معنوی در چارچوب اصول چهارگانه اخلاق پزشکی و اصل مکمل کرامت انسانی بود. روش پژوهش: این مطالعه با رویکرد کیفی ترکیبی (نظریه داده‌بنیاد و تحلیل مضمون) انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۳ نوجوان (۹ تا ۱۹ سال)، والدین و مراقبان معنوی گردآوری و با کدگذاری و الگوی شش‌مرحله‌ای براون و کلارک تحلیل شدند. یافته‌ها: نیازهای اخلاقی–معنوی نوجوانان در پنج محور اختیار، سودرسانی، نازیان مندی (عدم آسیب)، عدالت دوسویه و کرامت انسانی قابل تبیین است. نوجوانان عدالت را هم در بُعد اخلاقی (توزیع عادلانه امکانات، رفع تبعیض) و هم در بُعد معنوی (پرسش از عدل الهی) تجربه کردند و کرامت انسانی را به‌صورت ملموس در روابط با خانواده، دوستان و تیم درمان مطالبه نمودند. والدین و مراقبان نیز بر ضرورت حمایت اخلاقی–معنوی برای کاهش رنج، تقویت امید و کاهش تعارضات اخلاقی تأکید کردند. نتیجه‌گیری: بر اساس یافته‌ها، تلفیق اصول اخلاق پزشکی با بُعد معنوی می‌تواند چارچوبی بومی و کاربردی برای ارتقای کیفیت مراقبت از نوجوانان مبتلا به بیماری‌های سخت‌درمان فراهم آورد.

فایده‌گرایی یکی از نظریات اخلاق هنجاری همواره محل منازعه فیلسوفان بوده است. این نظریه در رویکردهای کلاسیک خود بیانگر آن است عملی به لحاظ اخلاقی خوب تلقی می‌شود که بیشترین میزان خیر را برای بیشترین افراد به ارمغان آورد. فیلسوفان اخلاق همواره به اشکالاتی در مورد مولفه‌های اساسی این نظریه برخورده‌اند که در آثار فرانکنا، جی جی اسمارت و دیگران قابل مشاهده است. این اشکالات از چشم‌انداز فلسفی وارد شده است. از طرف دیگر نظریات تصمیم‌گیری در علوم‌شناختی و روان‌شناسی شناختی در رویکرد بیشینه‌سازی سود و رویکرد رضایت‌بخش دنبال می‌شود. گِرد گیگرنزر در یکی از مقالات خود به نحو اجمالی اشاره‌ای به برخی از کاستی‌های نظریه پیامدگرایی از منظر علوم‌شناختی داشته است. در این پژوهش تلاش شده است تبیین دقیق‌تری از فایده‌گرایی و نظریات تصمیم‌گیری ارائه شود و اشکالات گیگرنزر مورد نقد و بررسی قرار گیرد. به نظر می‌رسد بر اساس نظریه بیشینه‌سازی سود، امکان تحقق مولفه‌های فایده‌گرایی کلاسیک و به طور ویژه فایده‌گرایی مدنظر بنتام وجود ندارد. همچنین امکان محاسبه چنین پیامدهایی چه به وسیله ذهن و چه ماشین‌های محاسباتی همانطور که در تقریر گیگرنزر به نحو کلی به آن اشاره شده است، امری غیرممکن است. همچنین وجود معیارهای متعدد، اختلاف نظرهای شخصی در تحقق و بیشینه‌سازی خیر از دیگر عواملی است که از نگاه علوم شناختی چنین محاسباتی را غیرممکن می‌سازد.